Allâh’ın Aniden Kendini Tanıttıkları Vardır — Onlar Âşıklardır, Cezbe Yoluyla Gelen Kullar
Allâh’ın aniden kendini tanıttıkları vardır — onlar âşıklardır. Bu, tasavvufun çok ilginç bir konusudur: bazı kullar — uzun yıllar süren mücâhede ve riyâzet ile değil; Allâh’ın aniden çekmesiyle (cezbe) O’na yaklaşır. Klasik sûfîler «sülûk» ve «cezbe» olarak iki yol ayırırlar. «Sülûk» — kişinin gayretiyle, yavaş yavaş ilerleme. «Cezbe» — Allâh’ın kişiyi çekmesiyle, bir anda derinleşme. Hadîs: «Câzibetün min cazebâtillâhi tüvâzî amele’ssakaleyn» — Allâh’ın cezbelerinden bir cezbe, insânların ve cinlerin amelinin tümüne denktir (klasik sûfî kaynaklarında). Yâni — Allâh dilediğinde — bir anda bir kulu büyük mertebeye çıkarabilir. Bu, çoğu zaman âşıklarda görülür.
Sülûk ve Cezbe
Klasik tasavvufda iki yol var: 1) «Sülûk» — sâlikin gayretiyle ilerlemesi. Düzenli zikir, ibâdet, riyâzet, sohbet — yıllar boyunca. Yavaş ama sürekli. 2) «Cezbe» — Allâh’ın kişiyi çekmesi. Birden hidâyet, derinleşme, vecd. İki yol da Allâh’a götürür; ama farklı yöntemlerle. Çoğu kişi sülûk yolu ile gider; az kişi cezbe yoluyla. Sahih sûfîler — iki yolu da kabul eder; ama dengeyi tavsiye eder: cezbe ile başlamış bir sâlik — sülûk ile devâm etmelidir.
Âşıkların Özelliği
Âşıklar — Allâh aşkı ile dolan kullar. Onlar — uzun mücâdele yerine, bir anda Allâh tarafından çekilir. Onlarda — sıradan akıl çalışmaz; sevgi ön plana çıkar. Mevlânâ: «Aşkın yolu kanlı bir yoldur» dedi. Aşk — yakar, eritir, dönüştürür. Âşık — başka şey düşünemez; sâdece sevdiğini. Allâh’ı seven âşık — başka her şey arka plana düşer. Klasik sûfîlerden Râbiatü’l-Adeviyye, Bâyezidi Bistâmî, Mevlânâ — aşk yolu örnekleri.
Râbiatü’l-Adeviyye
Râbiatü’l-Adeviyye (öl. 801) — İslâm tarihinin en büyük sûfî kadınlarından. Allâh’ı sâdece sevgi için sevdi; cennet için değil, cehennem korkusundan değil. Meşhûr duâsı: «Allâh’ım, ben Sen’i cennet arzusuyla sevsem cennetimi yak; cehennem korkusuyla sevsem cehennemine at; ama sâdece Sen’in Zâtın için sevsem güzelliğinden mahrûm etme.» Bu, en yüksek aşk seviyesi. Râbiâ — küçük yaşta cezbeye uğradı; sıradan hayatı bıraktı; Allâh ile çoktan tanıştı. Aşıkların prototipi.
Bâyezidi Bistâmî
Bâyezidi Bistâmî (öl. 874) — büyük aşk sûfîlerinden. «Sübhânî mâ a’zame şânî» (Beni tesbih ediyorum, şanım ne büyük) gibi cezbe içinde söylenen sözleri meşhûr. Bu sözler — kendi söylediği değil; cezbe içinde Allâh’ın diliyle söylediği şeyler. Sahih sûfîler bu sözleri «şathiye» kategorisinde değerlendirir — cezbeden çıkan söz; akıllı değerlendirmeden değil. Bâyezid — uzun mücâhede ve cezbe karışımı bir yolda Allâh’a yürüdü.
Mevlânâ ve Şems
Mevlânâ (öl. 1273) — başlangıçta sıradan bir âlim; sülûk yolundaydı. Sonra Şemsi Tebrîzî ile karşılaştı; cezbe vurdu; her şey değişti. Mevlânâ akılla başlayan biri; aşkla biten biri. Şems onun cezbe yolculuğunun açıcısı oldu. Mesnevî — bu cezbe deneyiminin meyvesi. Mevlânâ örneği — sülûk ile cezbenin birleştiği bir hayat. Her ikisinden de geçti; sahih bir mürşid oldu.
Cezbenin Tehlikesi
Cezbe — büyük lutuf; ama tehlikesi de var. Cezbede olan kişi — şer’î hükümleri unutabilir; aklı kaybedebilir; toplumdan uzaklaşabilir. Bu yüzden cezbeli sâlikin — mutlaka şer’î kontrol altında olması gerekir. Sahih mürşid — onu kontrol eder; cezbeden çıkar; sülûk yoluyla devâm ettirir. Eğer cezbede sürekli kalırsa — istikrarsız olur; «meczûb» denir. Meczûblar Allâh’a yakındır; ama dünyâ rehberi olamazlar.
Cezbe ile Sülûk Dengesi
Sahih sûfî — cezbe ile sülûku dengeler. Cezbe — kişiyi Allâh’a yaklaştırır; sülûk — bu yakınlığı kalıcı kılar. Cezbe ile gelen yakınlık — eğer sülûkla pekiştirilmezse — sönebilir. Sülûk olmadan cezbe — istikrarsız hâl. Cezbe olmadan sülûk — kuru ibâdet. İkisi birlikte — sahih dervişlik. Klasik sûfîler «meczûbsâlik» — yâni cezbeyi yaşamış ve sonra sülûk ile pekiştirmiş — en yüksek mertebe sayarlar.
Bu Lutuf Kime Verilir?
Allâh’ın aniden kendini tanıtması — bir lutuf, hediye. Kime verilir? Allâh bilir. Ama klasik sûfîlere göre: 1) Saf kalpli kişilere. 2) Tevâzu sahibi olanlara. 3) Allâh’a samîmi yönelen tâlibi olanlara. 4) Bazı durumlarda — büyük günahkârlardan biri tövbe edince. 5) Bazen sahih mürşid teveccühü ile. 6) Bazen mübârek mekân ve zamanda — Mekke, Medîne, Kâbe, Mescidi Nebevî, Ramazân, Kadir Gecesi. Bu lutuf — sürpriz olabilir.
Niyâz — Aşk Lutfu
Niyâz: «Yâ Rab, aniden kendini tanıttığın âşık kullardan beni de eyle. Cezbenle çekilen bir mü’min eyle. Râbiatü’l-Adeviyye’nin sâdece Zâtın için sevme aşkından; Bâyezidi Bistâmî’nin cezbe hâlinden; Mevlânâ’nın Şems ile dönüşümünden bir hisse ver. Sülûk ile cezbeyi dengeleyen bir derviş eyle. Cezbe lutfu verdiğinde — sülûkla pekiştirebilen; istikrar kazandırabilen bir kul olarak yetiştir. Cezbenin tehlikelerinden — şer’î hükümleri unutma, aklı kaybetme, toplumdan kopma — beni koru. Saf kalpli, tevâzulu, samîmi yönelen bir mü’min eyle. Mübârek zaman ve mekânlarda — Mekke, Medîne, Ramazân, Kadir Gecesi — Sen’in cezben ile karşılaşmamı nasîb et. Aşk yolunun yakıcılığından; mübârek bir cezbeden hisse ver.» Allâh muhâfaza eylesin.
Kaynak: Mustafa Özbağ Efendi — Sohbet Kaydı. Tasavvuf hakkında daha fazla bilgi. İlgili Sözlük Terimleri: Cezbe, Âşık, Sülûk. → Tasavvuf Sözlüğü