Ahlâksızlığa Edepsizliğe Müsâade Edildiğinde O Sâdece Şahsın Değil Toplumun Hastalığı Olur
Ahlâksızlığa, edepsizliğe müsâade edildiğinde — o sâdece şahsın değil; toplumun hastalığı olur. Bir kişinin ahlâksız davranışı kendi başına başlasa bile — etrafa yayılır; başkalarına örnek olur; toplum genelinde yaygınlaşır. Çürük bir elma — komple kutuyu çürütür. Bu yüzden — toplum, ahlâka karşı bir savunma sistemi kurmalı. «Emri bi’lma’rûf ve nehyi ani’lmünker» — iyiliği emretmek ve kötülükten alıkoymak — Kur’ânî bir emir. Bu emir toplumun ahlâkî sağlığını korur. Mü’min — sâdece kendini düzeltmekle yetinmemeli; mahallesinde, çevresinde, ümmetinde de ahlâkı korumaya çalışmalı.
Âli İmrân 110 — Emri Bi’l-Ma’rûf
«Küntüm hayre ümmetin uhricet linnâs te’mürûne bi’lma’rûfi ve tenhevne ani’lmünkeri ve tu’minûne billâhi» — Siz, insânlık için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz; iyiliği emreder, kötülükten alıkoyarsınız ve Allâh’a îmân edersiniz (Âli İmrân 110). Bu âyet — ümmetin niçin «en hayırlı» olduğunu açıklıyor. Üç özellik: iyiliği emretme, kötülükten alıkoyma, Allâh’a îmân. Bu üç özellik birlikte — ümmetin ahlâkî sorumluluğunu ifade eder. Ümmetin görevi — sâdece kendi nefsi değil; toplumun ahlâkı.
Bireyden Topluma
Bir kişinin günahı — sâdece kendini etkilemez; çevresine yayılır. Birinin yalan söylediğini gören başkası — onun da yalan söyleme cesâretini bulur. Birinin haram yediğini gören başkası — kendisi de yer. Bu, bir tür sosyâl etki. Bu yüzden günahlara müsâade etmek — onların yayılmasına müsâade etmektir. Sahih toplum — bireysel günahlara karşı koruma sistemi kurmalı. Bu sistem — emri bi’lma’rûf ile çalışır.
Hadîs — Çürük Tahta
Hz. Peygamber’in meşhûr benzetmesi: «Allâh’ın hudûduna riâyet edenler ile sınırı aşanların misâli — bir gemide üst kata ve alt kata yerleşmiş insânların misâlidir. Alt kattakiler su almak için üst kata çıkmak zorunda kalıyor; üsttekilere zarar veriyor. Onlar ‘biz gemiyi delip su alalım’ deseler ve üsttekiler ‘siz ne yapıyorsunuz?’ demese — hepsi birlikte boğulur» (Buhârî). Yâni — bireysel günaha müdahale etmemek, hepimizi batırır.
Modern Permissizm
Modern Batı kültürü — permissizm (hoşgörü) felsefesini yaymıştır. «Herkes istediğini yapsın; karışma.» Bu felsefe kulağa hoş gelir; ama sonuçları feci. Çünkü insânın ne istediği bilinmez; istediği şey toplumu yıkabilir. Hz. Peygamber «Kimin nefsinin istediğini ona yaptırırsanız — onu mahvedersiniz» mealinde uyarmıştır. Permissizm — hadîsteki gemiyi delme örneğini hatırlatır.
Emri Bi’l-Ma’rûf’un Şartları
Emri bi’lma’rûf yapan kişi — şartlara dikkat etmeli: 1) İlim — emrettiği şeyin gerçekten ma’rûf olduğunu bilmeli. 2) Hikmet — uygun zaman, yer, üslûp. 3) Yumuşaklık — sertlik yerine şefkat. 4) Tedrîc — birden büyük şeyleri zorla değil; küçükten başla. 5) İhlâs — Allâh için, ego için değil. 6) Önce kendine — kendi günahların varsa önce onlardan kaç. 7) Sabır — sonuç hemen olmayabilir.
Üç Seviye Müdahale
Hadîs: «Sizden kim bir münkeri görürse — eliyle değiştirsin; eliyle gücü yetmezse diliyle; diliyle de gücü yetmezse kalbiyle — bu en zayıf îmândır» (Müslim). Yâni üç seviye: 1) El ile — eylem ile durdurma; yetkililerin işi. 2) Dil ile — uyarma; herkesin yapabileceği. 3) Kalp ile — onaylamamak, ondan rahatsız olmak; en azından bu. Eğer kalp bile rahatsız olmuyorsa — îmân kalmamış sayılır.
Sonu Toplumun Helâki
Eğer bir toplum kötülüklere müsâade ederse — sonu helâktir. Allâh «Onlara emri bi’lma’rûf yapmayan, nehyi ani’lmünker etmeyen kavme — Allâh azabını gönderir» mealinde uyarır. Lût kavminin helâki — bu yüzdendi: kötülük yaygınlaştı; kimse karşı çıkmadı; sonunda gökten taş yağdı. Modern toplumların yıkımı da — benzer sebeple olabilir. Ahlâksızlığa müsâade — toplumsal intihârdır.
Niyâz — Toplumsal Sorumluluk
Niyâz: «Yâ Rab, beni ahlâksızlığa, edepsizliğe müsâade etmeyen bir mü’min eyle. Âli İmrân 110’un emri bi’lma’rûf ve nehyi ani’lmünker emrini hayatımda yaşat. Bireysel günahların topluma yayıldığını bilen; gemiyi delmeye müsâade etmeyen bir kul eyle. Hadîsin üç seviye müdahale ölçüsünü kalbime yerleştir — el ile, dil ile, en azından kalp ile. Modern permissizm felsefesinin aldatıcılığından beni koru. Emri bi’lma’rûf’un şartlarını — ilim, hikmet, yumuşaklık, tedrîc, ihlâs, kendinden başlama, sabır — gözeten bir kul olarak yetiştir. Ümmetin ahlâkî sağlığı için sorumluluk taşıyan bir mü’min eyle.» Allâh muhâfaza eylesin.
Kaynak: Mustafa Özbağ Efendi — Sohbet Kaydı. Tasavvuf hakkında daha fazla bilgi. İlgili Sözlük Terimleri: Emri Bi’l-Ma’rûf, Nehyi Ani’l-Münker, Ahlâk. → Tasavvuf Sözlüğü
Ek kaynaklar:
- Kur’an-ı Kerim, Enfal 8/25; fitnenin yalnız zalimlere isabet etmeyeceği uyarısı.
- Kur’an-ı Kerim, Maide 5/2; iyilik ve takvada yardımlaşma, günah ve düşmanlıkta yardımlaşmama.
- Kur’an-ı Kerim, Hucurat 49/11-12; ahlaki sınırlar ve müminler arası edep.
- Tirmizi, Birr ve Sıla, güzel ahlak rivayetleri.
- Nevevi, Riyazü’s-Salihin, ahlak, haya ve toplum hakkı bölümleri.
- İmam Gazali, İhya-u Ulumi’d-Din, dilin afetleri ve ahlak terbiyesi bölümleri.