Ask Bahar Yakar Yangin Degil: Asikligin Hakikati ve Mecazdan Hakikate

Mustafa Ozbag Efendi bu sohbetinde, askin gercek tarifini, asikligin nicin taklit edilemeyecegini, askin dustugu yere yangin degil bahar yaktigini, Elif Safak’in ‘Ask’ romanindaki Mevlana-Sems iliskisi tersini, Hz. Ali’nin imani gormeden inanmama meselesini, buyunun hukmunu ve Mecnun ile Zuleyha kissalarinin mecaz-hakikat asaminda derin manasini ele almaktadir.

Asik Asikligini Taklit Etmez, Maskukunun Suretine Doner

Asik gonlunu masukuna gore dizayn eder, kendisini masukuna gore duzenler. Onda kendisini gormez, hep masukunu gorur. Eger kisi kendi asikligini gorup ovunuyorsa o nefsi ilahlastirmistir — bu asiklik degildir. Bir kimse bir siir yazip da “Ben nasil asikim, su siirimi serh edeyim” derse o kimse batmistir, yine de batmasi lazim ki uyansin, dönsün.

Baskasinin asikligini kendi asikligi gibi gormek hatadir; o noktada sufi taklit eder, ama taklit ketclig ve maymunluktur. Mursidin asikligini kutup olarak alabilirsin, ondan asikligi ogrenebilirsin — ama “asla taklit edilmez.” Ibadetlerin zahirinde taklit baslangictir; namazda Hz. Peygamber’i taklit ederiz cunku Hz. Peygamber “Benim kildigim gibi kilin” dememis, “Benden gordugunuz gibi kilin” demistir. Ama askin taklidi olmaz — her aşık’in askin yapisi farklidir, hucre yapisi gibi.

Ask Dustugu Yere Yangin Degil Bahar Yakar

“Ask dustugu yeri yakip yikar” sozune Efendi Hazretleri sert bir itirazda bulunur: “Yakip yikiyor dersek, bana bir tane yapilip yakilmis yer ve insan gosterin.” Ask hakikati, bahar yakmistir oraya — guller tomurcuya durmus, karanfiller acmis, leylaklar boynunu bukmus, sumbuller kokusunu sapmis, agaclar cicek vermistir. “Belli ki buraya ask tecelli etmistir, o yuzden bahar kokulari sapmistir.”

“Ask yikar yakar” diye gokyuzune yakaran akilli gecinenler aslinda asktan nasibini alamamis kimselerdir. Hz. Mevlana’nin sozudur: “Asktan nasibi olmayanin esekten farki yoktur.” Hakiki asik dustugu yerin yakilmadigini, oraya gulistanin tecelli ettigini gorur. “Sen yakilan yere mi misafir olursun, baharin acmis oldugu yere mi?”

Elif Safak’in ‘Ask’ Romanindaki Yanlislar

Elif Safak’in romaninda Hz. Mevlana mursid, Hz. Sems-i Tebrizi mürid yapilmis ve Hz. Sems-i Tebrizi’nin Hz. Mevlana’ya asik oldugu soylenmistir. Bu, mursid-murid iliskisini tersine cevirmektir. Hz. Sems-i Tebrizi mursid, Hz. Mevlana muridi olmustur — kainatin tasavvuf tarihi boyle bilinmektedir. Bunun ustunden para kazanan bir kesim olusmustur.

Bir baska olayda Efendi Hazretleri’nin ifade ettigi bir soz “psikolojik travma yasamis bir kimsenin sozudur” diye nitelenmis, ertesi gun bir hayrana sorulan Elif Safak’in cevabi: “Evet, ben psikolojik bir rahatsizlik yasadim. Mevlevi okuyarak kurtuldum.” Demek ki o sozler asiklik degildir; bir psikolojik halin tezahurudur. “Asik olun ama orneginiz Hz. Muhammed Mustafa olsun. Asik olmak kul olmaktir, suslu sozler soylemek degildir.”

Hz. Mevlana’nin Hakiki Sozu: Kuran’in Kulu, Muhammed’in Yolunun Tozu

Hz. Mevlana’nin kendi tarifi sudur: “Ben Kuran’in kuluyum. Muhammed Mustafa’nin yolunun tozuyum. Kim benim hakkimda bunun disinda bir sey soylerse, o sozlerden ve o kimseden beriyim.” Iste asikligin hakiki penceresi budur. Sufiler suslu sozlerle degil, Sunnet-i Resulullah’a uyarak asik olurlar. “Asikliga bakacagimiz pencere o olmalidir.”

Mecazi Aşkin Hakikate Donusumu: Mecnun ve Zuleyha

Mecaz alemi mecaz aski getirir; mecazi aski hakikate cevirebilirsen oraya ulasirsin. Hz. Yusuf’a asik olan Zuleyha’nin gozune yusufu sevdigi adam Yusuf gibi gorunuyordu — ama o adam Yusuf’tan sonra geliyor. Yusuf insan oğlunun ikinci guzelidir; birincisi Hz. Muhammed Mustafa’dir. Zuleyha’nin Yusuf’a olan iskini hakikate eristirmedi mi?

Mecnun da Leyla’yi öylesine sevdi ki tac, taht, saray, hizmetkarlar, rahat yatak, balli yemekler — hepsini birakti, collere düştü. Ceylanlarla arkadaslik etti, gözleri Leyla’ya benziyor diye. Esegi Leyla’ya benzetti, suyu icemedi cunku suya bakarken Leyla’yi gordu. Arkadasi bir hafta sonra suyu hala icilmemis bulunca, Mecnun’a sordu: “Niye icmedin?” Cevabi: “Her kabi elime aldigimda Leyla’yi gordum. Su Leyla, kap Leyla, testisi Leyla, gunes Leyla, ay Leyla, dunya Leyla, coller Leyla.”

Yusuf da Zuleyha ile evlendiginden sonra bir gun pencereden uzaklara dalmis Zuleyha’ya “Ya Zuleyha gelmeyecek misin?” diye sorar. Zuleyha cevabi: “Sen oyle birini bana tanittin ki, sen oyle bir seyi tanittin ki — senden daha guzel.” Yusuf der: “Allah’in muradi var, cocugumuz olacak.” Zuleyha: “Sevdigimin muradi varsa boynum bukuktur.” Iste mecaz askin hakikat aska donusumu bu kissalarda gorunur. Eger mecazdan hakikate gidecek isen, simdiden ustadin dizinin dibine otur — daha kestirme yoldur.

Hz. Ali’nin Sozu: Gormedigime Iman Etmem

Hz. Ali Efendimiz buyurmustur: “Gormedigim Allah’a iman etmem.” Bu, kalbinin gozuyle gormeden iman etmem manasinadir. Iman gormek manasinadir; sadece kelime tekrarlamak degil. “Yoksa görmeden mi iman edeceksiniz? İman ettiginiz seyleri görmenin yollari nelerdir?” Iman ilkin bilgi olarak baslar (ilm-el yakin), sonra gozle goruse cikar (ayn-el yakin), nihayetinde yasayarak hakk-el yakin’a ulasir.

Buyunun Hukmu ve Cozumu

Buyu vardir; inkar edilemez, Kuran-i Kerim’de ve hadislerde gecer. Ancak buyuyu yapan kisi yaptigi buyuye inanarak yapiyorsa kufur ehlidir; yaptiran da inanarak yaptiriyorsa o da kufur ehlidir. Buyuyu cozme ilminin ise farkli bir yontemi vardir — ilim ogrenmek ve riyazat gerektirir.

Buyu cozme yolu: 7, 14, 20 veya 40 gunluk riyazatlar. Bu sure boyunca hayvansal gida yememek; insanin elinin degdigi hicbir yiyecekten yememek; cesmeden akan suyu icmemek, dereden almak; sahibi olmayan terkedilmis ormanlardan ot ve cop toplayip yemek; degisik virdler cekmek. Cenab-i Hak ona bir manevi gorevliyi tahsis eder, o vazifeden buyu cozme ilmini alan kisi okunacak ve yazılacak vekfleri ogrenir. Bu uzmanlik gerektirir; eski uleme bunun karsiligi ucret almaya cevaz vermistir.

Aski Anlatmak Aski Bilenin Isi Degildir

Asik olmak kul olmaktir; suslu sozlerle, girift kelimelerle anlatilamaz. “Asikligi anlatma noktasinda ayni sozleri soyluyorsaniz, siz zaten asik degilsiniz. Siz mütefekkirsiniz, mütecelli degilsiniz.” Yani siz sadece asikligi okuyorsunuz, yasamiyorsunuz. Asik gercek aska geldi mi soylediklerinden utanir kalir. “Aski anlatmak dunya kelaminin isi degildir; aski anlatamazsiniz. Anlattiginiz sey asiklik degildir, asikliktir.”

Asla “ben asikim” diyenden korkulur, “ben mecnunum” diyene de oyle. Mecnun gerceklen Leyla disinda hicbir kadini gormezdi; Leyla’sinin evlenme teklifini bile kabul etmedi. “Mecnunum diyen baska bir kadin ona ‘gel’ dediginde hemen gidiveriyorsa, onun mecnunlugu yalandir.”

Kaynakca

Ayet-i Kerimeler

• Yusuf Suresi 23-32 — Hz. Yusuf ve Zuleyha kissasi
• Bakara Suresi 102 — Buyunun Babil’de ogretilmesi ve Harut-Marut
• Felak Suresi 1-5 — Buyu serrinden Allah’a siginma
• Maide Suresi 91 — Seytanin sarap ve kumarla aramiza dusmanlik koymasi
• Saf Suresi 13 — “Allah’tan size yardim ve yakin bir fetih”

Hadis-i Serifler

• “Buyu yapan ve yaptiran bizden degildir.” (Bezzar, Musned; Heysemi, Mecmauz-Zevaid, V/120)
• “Buyu yapmak buyuk gunahtir.” (Buhari, Vesaya, 23; Muslim, Iman, 144)
• “Sizden biriniz benden gordugunuz gibi namaz kilsin.” (Buhari, Ezan, 18; Darimi, Salat, 42)
• “Ben Allah’tan baska bir seye iman etmem; ona yetistim mi yetisemedim mi.” (Hz. Ali Efendimiz’den nakledilen meshur soz)

Tasavvufi Kaynaklar

• Mevlana Celaleddin-i Rumi — Mesnevi-i Serif ve Divan-i Kebir (Ask, Mecnun-Leyla, Yusuf-Zuleyha)
• Mevlana Celaleddin-i Rumi — “Ben Kur’an’in kuluyum, Muhammed Mustafa’nin yolunun tozuyum” sozu
• Imam Gazali — Ihyau Ulumid-Din, Kitabu’l-Mahabbe (Askin mertebeleri ve hakikati)
• Sehabeddin Suhreverdi — Avariful-Mearif (Mecaz ve hakikat askinin geçişi)
• Abdulkadir Geylani — Futuhul-Gayb (Ask ve riyazatla manevi terbiye)

Diger Kaynaklar

• Ibn Hisam — es-Siretun-Nebeviyye (Hz. Yusuf’un guzelliği ve Hz. Muhammed Mustafa)
• Cami — Yusuf u Zuleyha (Klasik Fars edebiyatinda mecaz-hakikat ask),
• Fuzuli — Leyla vu Mecnun (Klasik Turk edebiyatinda mecnun teması)

Sohbetin Ozu

Asik gonlunu masukuna gore dizayn eder, kendisini gormez. Ask dustugu yere bahar yakar, yangin degil — gulistan acar. Asikligi siir yazip serh ettirmek nefsin ilahlastirmasidir. Hz. Mevlana’yi mursid, Hz. Sems’i mürid yapan kitap (Elif Safak’in ‘Ask’ romani) yanlistir; aslinda tersi gerceklesmistir. Hz. Mevlana’nin kendi tarifi: “Ben Kuran’in kuluyum, Muhammed Mustafa’nin yolunun tozuyum.” Mecnun ile Leyla, Yusuf ile Zuleyha mecaz aski hakikat aska donusturen kissalardir; ama kestirme yol ustadin dizinin dibine oturmaktir. Buyunun varligi inkar edilemez ama yapan ve inanarak yaptıran kufur ehlidir; cozumu riyazatla ilim ogrenmektir. Aski anlatabilen asik degildir, mütefekkirdir.

Tasavvuf hakkında daha fazla bilgi için tıklayınız.

İlgili Sözlük Terimleri: Vird, Nefs, Aşk. → Tasavvuf Sözlüğü’nün tamamı