Adem’in Sirrı, Meleklerin Korlugu ve Guzel Ahlak
Mustafa Ozbag Efendi bu sohbetinde, Muhyiddin Ibn Arabi Hazretleri’nin Fususul-Hikem’inden Adem faslini ele alarak meleklerin insana gore konumunu, Allah’in sifatlarinin Adem’e tecellisini, kader ve cebr meselesini, kabristan ziyareti adabini ve edep ile guzel ahlakin hayati onemini islemektedir.
Fususul-Hikem: Adem’in Yaratilisi ve Meleklerin Korlugu
Ibn Arabi Hazretleri, Fususul-Hikem’in Adem faslinda meleklerin halifenin yaratilisindaki sirra eremediklerini anlatir. Melekler kor degildir ama amadirlar — sadece kendilerine verilen kadar bilirler. Her melek grubunun tek bir gorev noktasi vardir ve Allah’i yalnizca o gorevden tanirlar. Bir boluk melek devaml “Subhan” ismiyle zikreder ve yalnizca o isme vakiftir.
Cenab-i Hak, Adem’i kendi suretinde yaratip butun esma-i sifatlarini, zati sifatlarini, subuti sifatlarini ona vahyedince Adem amaliktan kurtuldu. Allah’in sifatlari nasil sonsuzsa, Adem’in sifatlari da sonsuzlasti. Allah nasil ebediyse, Adem de sifatsal olarak ebedilesti. Ancak Adem’in baslangici vardir, Allah’in yoktur. Ve hicbir zaman Adem’in ilmi Allah’in ilmini gecmez.
Tecelli ve Ebedilik Meselesi
Efendi Hazretleri kritik bir fark koyar: Allah kendi sifatlarini bir sey uzerinde tecelli ettirir — tecelli sifatsal olarak ebedidir, ama tecelli ettigi yer noktasinda ebedilik yoktur. Cenab-i Hak Tur-i Sina’ya tecelli etti; tecelli noktasinda ebedi, ama tecelli ettigi dag noktasinda degildir. Ayni sekilde Adem’de de tecelli sifatsal ebedidir ama Adem’in kendisi degil.
Kader, Cebr ve Mucahede
“Yolumuzda mucahede edenlere yolumuzu acariz” (Ankebut 69) ayeti, insanin iradesinin aktif oldugunu gosterir. Eger her sey onceden kesinlesmis olsaydi, Allah “Ben istedigimi cennetlik, istedigimi cehennemlik yaptim, siz ne yaparsaniz yapin” derdi. Ama oyle dememis, mucahede edene yol acilacagini soylememistir.
Bu noktada hem cebriyeye dusenlerin hem de bazi sufilerin “sana ne takdir edildiyse o” diye ellerini birakanlarin hatası aciga cikar. Allah’in “Beni zikredin ki ben de sizi zikredeyim” emri bosuna midir? “Munafiklarin Allah’i az zikretmeleri” uyarisi bosuna midir? Madem cennetlikler ve cehennemlikler belliyse, bu emirlerin ne anlami kalir? Dolayisiyla kul, iradesini kullanarak mucahede etmeli, zikretmeli, yolunda yurumelidir.
Kabristan Ziyareti Adabi
Kabristana girildiginde uc kez “Esselamu aleykum ya ehl-i kubur” denir. Eger kabirdekilerden cevap alinirsa — ki bu ancak gonul ehline nasip olur — o zat cennetlik demektir. Cehennemlik olan kabirdeki, suretini gosterir ama seninle konusamaz.
Hz. Peygamber “Insanlar uykudadir, olduklerin de uyanirlar” buyurmustur. Kabristana gidip de selam alan yoksa, ehli dunyasin demektir. Yalanı soyledin, gıybeti ettin, namazı terk ettin, orucu terk ettin — kabristanda ne isin var? Kabristana gidiyorsan olumu tefekkur et, edep ile git, tuvbe ile git, zikir ile git.
Edepsizlik Sadece Kisiyi Degil Dunyayi Yakar
Hz. Mevlana “Edepsiz yalniz kendine kotuluk etmez, butun dunyayi atese verir” buyurmustur. Efendi Hazretleri bunu somutlastirir: Iciyor, kendine iciyor denir — hayir, sonra tecavuz eder. Kumar oynuyor, kendine oynuyor denir — hayir, sonra karisini kizini satar. Zina ediyor, kendine ziyan denir — hayir, butun toplumun ahlaki asagiya gider.
Hz. Peygamber “Sen en guzel ahlak uzerinesin” (Kalem 4) ayetiyle nitelenmistir. Sahabelerin buyuk cogunlugu bunu edebe baglamistir. O halde ahlakimizi Muhammed Mustafa’nin ahlakina bezendirmemiz lazimdir. “Kimin ahlaki guzelse o kurtulusa erer. Guzel ahlakli olan kimse namaz kilip oruc tutanin seviyesindedir.”
Sufilik etrafa hic zarar vermemektir. Muminlik etrafa hic zarar vermemektir. Elinden, dilinden, kulagından, ayagindan haram cikmasin — ahlakin birinci kategorisi budur.
Kaynakca
Ayet-i Kerimeler
- Bakara Suresi 30-33 — Adem’e isimlerin ogretilmesi ve meleklerin secde etmesi
- Ankebut Suresi 69 — “Yolumuzda mucahede edenlere muhakkak yollarimizi gosteririz.”
- Bakara Suresi 152 — “Beni zikredin ki Ben de sizi zikredeyim.”
- Nisa Suresi 142 — “Munafiklarin Allah’i az zikretmeleri”
- Kalem Suresi 4 — “Sen muhakkak yuce bir ahlak uzeresin.”
- A’raf Suresi 143 — Allah’in Tur-i Sina’ya tecellisi
Hadis-i Serifler
- “Insanlar uykudadir, olduklerin de uyanirlar.” (Hz. Ali’den rivayet, Acluni, Kesfil-Hafa, II/312)
- “Olmeden once olunuz.” (Hz. Omer’e nisbet edilen meshur soz)
- “Ben guzel ahlaki tamamlamak icin gonderildim.” (Muvatta, Husnul-Hulk, 8)
- “Kiyamet gununde mizanda en agir basacak sey guzel ahlaktir.” (Ebu Davud, Edeb, 7; Tirmizi, Birr, 62)
Tasavvufi Kaynaklar
- Muhyiddin Ibn Arabi — Fususul-Hikem, Adem Faslı (Meleklerin korlugu, Allah’in sifatlarinin Adem’e tecellisi)
- Muhyiddin Ibn Arabi — Fususul-Hikem (Tecelli, ebedilik ve halife kavramlari)
- Mevlana Celaleddin-i Rumi — Mesnevi-i Serif (Edepsiz dunyayi atese verir)
- Imam Gazali — Ihyau Ulumid-Din, Kitabul-Edeb (Guzel ahlakin mertebeleri)
Fıkhi Kaynaklar
- Imam Maturidi — Kitabut-Tevhid (Kader, cebr ve irade meselesi)
- Muslim, Cenaiz, 104 — Kabristan ziyareti adabi
Sohbetin Ozu
Adem, Allah’in butun sifatlarinin tecelli ettigi halife olarak meleklerden ustundur — melekler sadece kendi gorev noktalarindan bilir, Adem ise butun isimleri ogrenmistir. Kader cebr degildir; Allah mucahede edene yol acacagini vaat etmistir. Kabristana edep ile git, tuvbe ile git — selam alan yoksa henuz ehli dunyanin demektir. Edepsizlik sadece kisiye degil butun dunyaya zarar verir. Sufilik ve muminlik etrafa hic zarar vermemektir; ahlakin birinci sinifi elinden-dilinden haram cikmamasi, ikinci sinifi insanlara faydalı olmaktir.
Tasavvuf hakkında daha fazla bilgi için tıklayınız.
İlgili Sözlük Terimleri: Zikir, Tevhîd, Tecellî. → Tasavvuf Sözlüğü’nün tamamı