Sonuç bölümü, Elmalılı Hamdi Yazır'ın klasik Sünnî üçayağı (Hanefî fıkıh + Eş'arî/Mâturidî kelâm + Sünnî tasavvuf) modern Türkçeye taşıyışı ve bugünün Türkiye Müslüman'ı için üç hayatî soru: Tekkesiz dönemde zikir nasıl yaşar? Tarîkat ile cemâat arasındaki tarihî ayrım modern Türkiye'de açıkça duruluyor mu? Bu 14 asırlık mîras günlük hayata nasıl iner?
S.1 Elmalılı Hamdi Yazır ve Hak Dini Kur’ân Dili
Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır klasik Osmanlı medrese geleneğinin Cumhuriyet'e taşınmış son büyük âlimidir. Beyâzıd dersiâmı; II. Meclis-i Meb'ûsân Antalya mebusu; Şeyhülislâmlık makâmında müsteşâr. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin 1925'te resmî Türkçe Kur'ân meâli ve tefsîr çalışması için verdiği görevle Hak Dini Kur'ân Dili — 9 cilt, yaklaşık 6.500 sayfa — eserini yazdı (1926-1938 arası tamamlanan, 1935-1939'da basılan). Bu eser modern Türkiye'nin klasik İslâmî ilim mîrasının en büyük tek-müellif eseridir. Hak Dini'nin tasavvuf hakkındaki bahisleri özellikle şu âyetlerde detaylıdır: A'râf 205 (Cilt I Kitap III'te işlendi — Elmalılı'nın yedi müfessir (tefsir âlimi) mukayesesindeki yeri), Ahzâb 41 («yâ eyyühe'lleẕîne âmenû'ẕkürü'llâhe ẕikran kesîrâ»), Bakara 152 («feẕkürûnî eẕkürküm»), Ra'd 28 («elâ bi-ẕikri'llâhi tatma'innü'l-kulûb»).
S.2 Elmalılı’nın Üç Sentezi
Sentez 1 — Sünnî Üçayak Modern Türkçesi
Hanefî fıkıh + Eş'arî (klasik Sünnî kelâm okulu)/Mâturidî (Hanefî-Sünnî kelâm okulu) kelâm + Sünnî tasavvuf üçayağını Elmalılı modern Türkçe ile yeniden okuyup yorumladı. Onun tefsîrinde klasik tasavvuf büyük müellifler (Gazâlî, Râzî, Âlûsî, İbnü'l-Arabî) sık sık zikr edilir, fakat dengeli olarak — ne reddedici, ne kayıtsız sahiplenici.
Sentez 2 — Cehrî-Hafî Dengesi
Elmalılı A'râf 205'te (Cilt I Kitap III'te detaylı işlendi) cehrî zikrin müstesnâ bir Sünnî pratiği olduğunu, ama aşırılığa kaçmamak şartıyla hafî zikrin de aslî olduğunu sentezler. Onun tutumu, modern Türkiye'de cehrî-hafî, dergâh-cemâat, semâ'-devran (Halvetîlerin halka şeklinde dönerek yaptığı toplu zikir)-hatm-i hâcegân (Hâceler silsilesi — Nakşibendiyye'nin selefi) (Nakşibendîlerin toplu zikir programı) pratiklerinin hepsinin Sünnî zeminde meşrû olduğunu fıkhen savunan bir tutumdur.
Sentez 3 — Bugünkü Türkiye İçin Anlam
Elmalılı 1925 Tekke Kanunu'ndan sonra tasavvufu açık olarak savunmadı (devlet baskısı altında); ama Hak Dini'nde — resmî devlet tefsîri olmasına rağmen — klasik Sünnî mîrasın bütününü kayıt altına aldı. Bu, tarihen büyük bir başarıdır: devlet baskısı altında bile klasik mîrasın hadis-fıkıh-kelâm-tasavvuf sentezinin yaşatılması.
S.3 Bugün İçin Üç Hayatî Soru
Soru 1 — Tekkesiz Dönemde Zikir Nasıl Yaşar?
Klasik tasavvuf tekke, dergâh, halvethâne, semâhâne gibi mekânsal kurumlar etrafında işliyordu. 1925 sonrası Türkiye'de bu kurumlar olmadı. Ama tasavvuf bitmedi — sohbet meclisi (evlerde), Kur'ân Kursu (Süleymancılık), risâle okuma cemâati (Nurculuk), câmi imamlığı altında sohbet (İskenderpaşa, İsmâilağa) modelleri ile yaşadı. Soru şu: bu modellerin klasik tekke-dergâh sistemine göre eksikleri nelerdir, üstünlükleri nelerdir, eğer Türkiye'de tekkeler bir gün resmî olarak iâde edilseydi nelerin değişmesi gerekirdi?
Soru 2 — Tarîkat ile Cemâat Arasındaki Tarihî Ayrım
Klasik tasavvufun «tarîkat» kurumu silsile (şeyhler zinciri — Hz. Peygamber'e uzanan hocalık halkası)-telkîn (şeyhin mürîde zikri sözle öğretip kalbe yerleştirmesi)-bey'at (şeyhe el verip bağlanmak)-vird (her gün belirli sayıda okunan zikir)-hatm sistemi ile işliyordu. Modern Türkiye'nin «cemâat» kurumu ise daha gevşek bir yapıdır — bey'at zayıf, silsile her zaman açık değil, vird sistemi kişiseldir, hatm sistemi azaltılmıştır. Soru şu: tarîkat ile cemâat arasındaki tarihî ayrım modern Türkiye'de açıkça ortaya konuyor mu, yoksa karışıyor mu? Mesela İskenderpaşa açıkça Nakşî-Hâlidî tarîkatı geleneğindedir; Risâle-i Nur ise kitabî bir cemâattir, klasik tarîkat değildir. Bu farkı modern Türkiye Müslüman'ı yeterince biliyor mu?
Soru 3 — Mîrasın Günlük Hayata İnişi
Bu çalışma yaklaşık 800 sayfalık bir mîras haritası ortaya koydu. Câ'd b. Dirhem'in idamından (124/742) bugüne kadar 1.300 yıllık bir hikâye. Hallâc, Sühreverdî, Bedreddin, Nesîmî şehâdetleri; Yûnus Emre'nin Türkçesi; İmâm-ı Rabbânî'nin letâif (kalbin beş mânevî hassas noktası) sistemi; Hâlid Bağdâdî'nin Türkiye'ye gelişi; Esad Erbîlî'nin Menemen'deki şüpheli vefâtı. Bu mîras bugün Türkiye Müslüman'ının günlük hayatına nasıl inecek? Sabah namazından sonra yapılan muakkıbât — Lâ ilâhe illâ'llâhu vahdehû lâ şerîke leh, lehü'l-mülkü ve lehü'l-hamd, ve hüve 'alâ külli şey'in kadîr — bu basit zikir, aslında 1.300 yıllık bir mîrasın özüdür. Tasavvuf akademik bir mevzu değil; her gün sabah namazından sonra eline tesbîh alan büyükannenin yaşadığı şeydir. Sonuç olarak: zikir, tasavvufun kurumlarıyla başlamadı ve kurumlarının kapanmasıyla bitmedi. Zikir, insan kalbi Allâh'ı andıkça yaşamaya devam edecek; zikir, kıyâmete kadar İslâm'ın kalbinin atışıdır. Klasik mîras işte bu atışın 14 asırlık ses kaydıdır. «Allâh deyu deyu çıkar canım.»