Ek B, çalışmada işlenen şahsiyetlerin etnik aidiyetlerini sistematik olarak ortaya koyar. Asıl maksat etnisiteyi yüceltmek değil; klasik İslâm geleneğinin Türk dünyâsındaki tarihî mîrasını yâdetmek ve aynı zamanda Türk olmayan büyük şahsiyetleri (Mevlânâ, Hâlid Bağdâdî, Said Nursî, İmâm Şâmil) tarihen yanlış biçimde Türk gösterme âdetini tashîh etmektir.
Bu ek, çalışmada işlenen şahsiyetlerin etnik aidiyetlerini sistematik olarak ortaya koyar. Asıl maksat etnisiteyi yüceltmek değil — klasik İslâm geleneğinin Türk dünyâsındaki tarihî mîrasını yâdetmek ve aynı zamanda Türk olmayan büyük şahsiyetleri (Mevlânâ, Hâlid Bağdâdî, Said Nursî, İmâm Şâmil) tarihen yanlış biçimde Türk gösterme âdetini tashîh etmektir.
B.1 Kesin Türk Asıllı Tasavvuf Şahsiyetleri
Ahmed Yesevî — Yeseviyye'nin pîri. Yûnus Emre — Türkmen halk şâiri. Hâcı Bektâş-ı Velî — Türkmen-Yesevî meşrebli, Bektâşîliğin pîri. Yahyâ-yı Şirvânî — Halvetiyye'yi sistemleştiren Azerî-Türk pîri. Hâcı Bayrâm-ı Velî — Bayrâmiyye'nin pîri. Akşemseddîn — Bayrâmî halîfesi, Fatih'in mânevî rehberi. Eşrefoğlu Rûmî — Müzekkin-Nüfûs müellifi. Sünbül Sinân — Halvetî-Sünbüliyye pîri. Şâbân-ı Velî — Halvetî-Şâbâniyye pîri. Aziz Mahmûd Hüdâî — Celvetiyye pîri. İsmâil Hakkı Bursevî — Celvetî, Rûhu'l-Beyân Tefsîri müellifi. Niyâzî-i Mısrî — Halvetî-Mısriyye pîri. Karabaş-ı Velî — Halvetî-Karabaşiyye pîri. Nûreddîn Cerrâhî — Halvetî-Cerrâhiyye pîri. Süleyman Hilmi Tunahan — Süleymancılığın pîri. Mehmed Zâhid Kotku — İskenderpaşa cemâati. Mahmûd Sâmi Ramazanoğlu — Erenköy cemâati. Mahmûd Esad Coşan — İskenderpaşa. Mahmud Ustaosmanoğlu — İsmâilağa cemâati.
B.2 Mâverâünnehir-Horasân Türk Coğrafyasından Müellifler
Etnik olarak Türk-Arap-Fars karışımı veya kesin Türk değil, ama Türk dünyâsı coğrafyasında yaşamış ve Türk-İslâm geleneğinin temel taşları olmuş şahsiyetler: Buhârî — Türk-İslâm coğrafyasının en büyük muhaddisi. Müslim. Tirmizî. Nesâî. Hakîm et-Tirmizî — letâif (kalbin beş mânevî hassas noktası) teorisinin müjdecisi. İmâm Mâturidî — Mâturidiyye kelâm mektebinin pîri. İbn Sînâ — büyük filozof. Bîrûnî. Fârâbî — Türk olduğu rivâyet edilir. Beyhakî — Şuabu'l-Îmân müellifi. Gazâlî — Fars asıllı olsa da Türk coğrafyasında yaşadı. Necmüddîn-i Kübrâ — Kübreviyye pîri, Moğol istilâsında şehîd. Teftâzânî — Sa'düddîn et-Teftâzânî, klasik kelâm-belâgat müellifi.
B.3 Etnik Kökeni İhtilâflı Şahsiyetler
İmâm Ebû Hanîfe — etnik kökeni klasik kaynaklarda ihtilâflı: Fars, Türk veya Arap. Türk-İslâm geleneğinde Türk olarak takdîm edilir, ama tarihen kesin tespit zordur. Bahâeddîn Nakşbend — Türk-Fars karışımı bir Mâverâünnehir muhitinden; etnisitesi belirsiz. Yûsuf-i Hemedânî — İranlı Hemedân doğumlu, Türk-Fars sınırı muhiti. Abdülhâlik-ı Gucdüvânî — Hâcegân pîri; etnisitesi belirsiz. Ubeydullâh Ahrâr — Türk olduğu kuvvetle muhtemel ama kesin değil.
B.4 Türk Olmayan ama Türk-İslâm Sentezinde Büyük Etkiye Sahip Şahsiyetler
Türk-İslâm geleneğinde sıklıkla «bizim büyüklerimiz» diye anılmasına rağmen aslında Türk asıllı olmayan, ama Türk coğrafyasında veya Türk dünyâsına büyük etki bırakmış şahsiyetler. Tarihî doğruluk için bu ayırım önemlidir. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî — Türk değil. Aslen Tâcik/Fars asıllı; Belh kökenli (bugünkü Afganistan). Farsça yazdı. «Rûmî» lakabı Anadolu'da (Diyâr-ı Rûm) yaşadığından. Türk-Mevlevî geleneği onu sahiplenir, ama etnik olarak Türk değildir. Şems-i Tebrîzî — Azerî Türk olabilir, ama bazı rivâyetlere göre Fars asıllı; tartışmalı. Mevlânâ Hâlid Bağdâdî — Kürt asıllı, Câf kabilesinden. Hâlidiyye'nin pîri ama Türk değil. Klasik Türk dînî söyleminde sıklıkla Türk gibi anlatılır. Muhyiddîn İbnü'l-Arabî — Endülüslü Arap, Tay kabilesinden. Said Nursî — Kürt asıllı. Risâle-i Nur'u Türkçe yazdı (önce Türkçe-Osmanlıca, sonra modern Türkçe), ama anadili Kürtçeydi. İmâm Şâmil — Avar (Kafkas halkı); Türk değil. Klasik Türk dînî tarihinde sıklıkla «Türk-İslâm direnişi» olarak takdîm edilir, ama Şâmil Türk değildi. Esad Erbîlî — Erbîl doğumlu, ihtimâlle Kürt-Türkmen karışımı. Abdülhakîm Hüseynî, Muhammed Râşid Erol — Menzil cemâati pîrleri, Kürt asıllı.
B.5 Devlet Adamları ve Tasavvuf
Türk-İslâm sultanlarının tasavvuf hayatıyla ilişkisi: Tuğrul Bey — Selçuklu'nun kurucusu, Sünnî hilâfeti Şîî tahakkümünden kurtardı. Alp Arslan, Melikşah — Nizâmü'l-Mülk'ün vezirliğinde, Eş'arî (klasik Sünnî kelâm okulu)-tasavvuf sentezini destekledi. Baybars — Şâzeliyye'ye yakın. Bâbür — Nakşibendiyye-Ahrâriyye'ye intisâb (bir tarîkata bağlanma, yola girme). Şâh İsmâîl Safevî — Safeviyye tarîkatı şeyhi iken sultan oldu. Osmanlı sultanları — târiken tasavvufa yakın olanlar (II. Murâd, Fatih, II. Bâyezid, Yavuz, Kanunî, I. Ahmed, II. Mustafa, III. Ahmed, II. Abdülhamîd). Kral I. İdrîs (Libya, 1983) — Senûsiyye'nin son siyâsî temsîlcisi.
B.6 Üç Sembolik Sultan-Şeyh Örneği
Fatih Sultan Mehmed (1481) ve Akşemseddîn (1459)
İstanbul fethi (1453) sırasında Akşemseddîn 24 yaşındaki Fatih'in mânevî rehberiydi. Akşemseddîn Eyüb Sultan'ın türbesinin yerini kerâmetle bulduğu rivâyet edilir; bu hâdise klasik Türk-İslâm devlet-tasavvuf birlikteliğinin en sembolik anıdır.
I. Ahmed (1617) ve Aziz Mahmûd Hüdâî (1628)
Sultan I. Ahmed Hüdâî'ye intisâb etti; Üsküdar'da Hüdâî için dergâh inşâ ettirdi (bugünkü Aziz Mahmûd Hüdâî Camii ve Türbesi). I. Ahmed Sultanahmet Camii'nin inşâsı sırasında Hüdâî'nin duâsını alırdı.
Kanunî Sultan Süleyman (1566) ve Ebussuûd Efendi (1574)
Ebussuûd 30 yıl şeyhülislâm (Osmanlı'da dînî ilimlerin baş mevkisi) olarak Kanunî'ye fetvâ ve mânevî rehberlik etti. Şâzelî meşrebli; Kanunî'nin tasavvufa açık tutumunun resmî temelini oluşturdu.
B.7 Asıl Tespit
Türk-İslâm tasavvuf mîrası, Türklerin İslâm dünyâsına büyük katkılarından biridir. Yesi'den Karadeniz'e, Türkistan'dan Balkanlar'a, Mâverâünnehir'den Hindistan'a — Türk dünyâsı klasik tasavvufun büyük bir taşıyıcısı oldu. Ama aynı zamanda Türk olmayan büyük şahsiyetlere — Mevlânâ'ya, Hâlid Bağdâdî'ye, Said Nursî'ye, İmâm Şâmil'e — Türk değildir diye sahiplenmemek de gereklidir; onlar İslâm ailesinin büyükleridir, biz de o ailenin parçasıyız. Klasik Sünnî tasavvufun en güzel taraflarından biri budur: etnik sınırları aşan bir mânevî kardeşlik.