11. Bölüm — Şîa’da Zikir

11.1 İrfân-ı Şîî — Şîî Mânevî Bilgi Geleneği

Sünnî gelenekte «tasavvuf» olarak adlandırılan saha, Şîî gelenekte «irfân» olarak bilinir. İki kelimenin etimolojisi farklıdır: «tasavvuf» yün giymek (sûf) veya saf olmak (safâ) kökünden gelir; «irfân» ise tanımak (ma'rife) kökünden — Allâh'ı kalbî olarak tanımak. Sünnî tasavvufun «ma'rifet (Allâh'ı kalbî olarak tanıma)» kademesi (şerî'at-tarîkat-hakîkat-ma'rifet) Şîî irfân'ın bütünüyle hemen hemen örtüşür. Şîî irfânın klasik kaynakları üç hattan beslenir: Hz. Ali ve İmamların sözleri (Nehcü'l-Belâğa, Sahîfe-i Seccâdiyye); klasik felsefe (Fârâbî, İbn Sînâ, Sühreverdî); ve tasavvufun klasik metinleri (Sünnî ekol — İbnü'l-Arabî, Mevlânâ, Mollâ Sadrâ üzerinden Şîîliğe geçti).

11.2 Erken Şîî Hadis Külliyâtı

Şîî hadis edebiyâtının «dört kitap» (kütüb-i erbaa) sayılan klasik metinleri: el-Kâfî — Ebû Ca'fer Muhammed b. Ya'kûb el-Küleynî. Yaklaşık 16.000 rivâyet; Şîî hadis edebiyâtının en geniş tek-müellif eseri. Men Lâ Yahduruhü'l-Fakîh — Şeyh Sadûk Ebû Ca'fer İbn Bâbeveyh el-Kummî. Tehzîbü'l-Ahkâm ve el-İstibsâr — Şeyhü't-Tâ'ife Ebû Ca'fer et-Tûsî. Bu dört kitapta zikir-duâ bahisleri geniş yer tutar; Hz. Peygamber'den, Hz. Ali'den ve sonraki imamlardan nakledilen evrâd (virdler — günlük zikirler), münâcât, hutbe, duâ metinleri kayıt altına alınmıştır.

11.3 Nehcü'l-Belâğa — Hz. Ali'nin Sözleri

Nehcü'l-Belâğa («Belâgatin Yolu»), Hz. Ali'ye atfedilen hutbeler, mektuplar ve hikmetli sözlerin derlemesidir. Toplayıcı Şerîf er-Razî. Üç bölüm: 239 hutbe + 79 mektup + 480 hikmet. Nehcü'l-Belâğa Şîî dünyâsında Kur'ân'dan sonra ikinci kaynak sayılır; Sünnî dünyâsında da klasik hutbe edebiyâtının doruğu olarak kabûl görmüştür. Onun mânevî-zikir bahisleri özellikle Hutbet-i Hemmâm (müttakîlerin sıfâtları), Hutbet-i Cihâd, ve Esmâ-i Hüsnâ'yı işleyen duâlardır. Hutbet-i Hemmâm'ın bir kısmı şöyledir (mealen): «Müttakîler bu dünyâda yumuşak yürüyenler, Rablerinin önünde mütevazi olanlardır… Gece namaza kalktıklarında Kur'ân'ı tertîl ile okurlar, kalbleri ürperir, hüzünle ağlarlar; gündüz oldu mu, halîm ve âlim olurlar; takvâ libâsını giyerler.»

11.4 Sahîfe-i Seccâdiyye — Zeynü'l-Âbidîn'in Duâ Kitabı

4. İmâm Ali Zeynü'l-Âbidîn — Kerbelâ'da Hz. Hüseyin'in oğullarından hayatta kalan tek erkek evlat; o sırada hasta olduğu için savaşmadı. Babasının şehâdetinden sonra Medîne'de inzivâya çekildi, bütün ömrünü ibâdet ve duâya adadı. Lakabı «Seccâd» (çok secde eden) ve «Zeynü'l-Âbidîn» (âbidlerin zîneti). Onun duâlarını oğlu Bâkır ve torunu Câ'fer es-Sâdık derlediler. Sahîfe-i Seccâdiyye 54 duâ (esas) + ek 14 duâ + diğer küçük ekler içerir. Şîî dünyâsında «Zebûr-i Âl-i Muhammed» (Muhammed Ailesinin Zebûr'u) olarak anılır. Önemli duâları: Hac duâsı, Mü'minlere duâ, Komşuya duâ, Ölülerin Cenâzesinde duâ, Anne-babaya duâ, Çocuklarına duâ, Sıkıntı zamânında duâ. Bu duâlar Şîî mü'minin günlük mânevî hayatının omurgasıdır.

11.5 Klasik Şîî Duâ Metinleri

Üç büyük klasik Şîî duâ metni:

Du’â-i Kumeyl

Hz. Ali'nin sahâbîsi Kumeyl b. Ziyâd en-Nehâî'ye öğrettiği duâ. Şîî gelenekte her cuma gecesi (perşembeden cumaya geçiş) okunması müekked (kuvvetle tavsiye edilmiş) sünnet sayılır. İçeriği: nedâmet, istigfâr (mağfiret dileme, Estağfirullâh demek), Allâh'ın rahmetine sığınma, kıyâmet endîşesi.

Du’â-i Tevessül

12 imâmın isimleri sırasıyla zikredilerek onların Allâh nezdindeki dereceleri vesîle edilerek yapılan duâ. Salı geceleri okunur; haftalık mânevî kuvvet kaynağı sayılır.

Cevşen-i Kebîr (Büyük Zırh)

Hz. Peygamber'e atfedilen 100 fasıllık (her fasılda 10 isim/sıfat) büyük duâ. Allâh'ın bin ismi sırasıyla zikredilir. Şîî gelenekte Ramazan'ın Kadir gecelerinde okunması müekkeddir. Cevşen tasavvuf-irfân dünyâsında «Allâh'ın bin ismi» metni olarak da bilinir.

11.6 İmâmî, Zeydî, İsmâilî Mezheplerinde Zikir Farkları

Şîî mezhepler arasında zikir uygulamaları farklıdır. İmâmiyye (12-İmâm — modern dönem İran, Irak, Lübnan, Hicâz'ın bazı bölgeleri, Pakistan-Afganistan, Hindistan, Azerbaycan) — yukarıdaki klasik duâ metinleri (Sahîfe, Du'â-i Kumeyl, Tevessül, Cevşen) günlük pratik. Tarîkat sistemi (Zehebiyye, Ne'metullâhiyye gibi) klasik olarak yan akış. Zeydiyye (Yemen) — ilk üç imâm sonrası Hz. Hüseyin yerine Hz. Hasan'ın torunu Zeyd'i imâm kabûl eder. Zikir-duâ pratiği daha Sünnî'ye yakındır. Yemen Zeydî dindarlığı tarihen Kuzey Yemen'de bütünleyici bir gelenek. İsmâiliyye (Hindistan-Pakistan, Doğu Afrika, Suriye, Yemen) — 6. İmâm'dan sonra Câ'fer es-Sâdık'ın oğlu İsmâil'i kabûl eder. Bâtınî te'vîl geleneği güçlü; tarihen Fâtımî hilâfeti (909-1171) ve Karmâtî hareketi onlardandı. Modern dönemde Aga Khan'ın liderliğindeki Nizârî İsmâiliyye küçük ama sosyo-ekonomik olarak güçlü bir cemâat.

11.7 Mektebü İsfehân — İrfân-Felsefe Sentezi

Safevî dönemi (1501-1736) İran'ında, başkent İsfehân'da, klasik İslâm felsefesi ile Şîî kelâm ve irfân büyük bir sentez yaşadı. Bu sentezin müellifleri: Mîr Dâmâd — «Üçüncü Muallim» (birinci Aristoteles, ikinci Fârâbî). el-Kabesât, Cezeâtu'l-Edyân. Şeyh Bahâî — Câmi-i Abbâsî (fıkıh), el-Erbaûn (hadis), Câmi'u'l-Hisâb (matematik), Tashrîhü'l-Eflâk (astronomi). Çok yönlü dehâ. Mîr Findırıskî — Risâle-i Sınâ'iyye. Mollâ Sadrâ Sadreddîn-i Şîrâzî — el-Hikmetü'l-Müte'âliye (Aşkın Hikmet, 9 cilt) — İslâm felsefesinin son büyük sistematik eseri. Hareket-i cevherî nazariyâtı (özün kendisinin sürekli hareket halinde olduğu doktrin), vücûd asıllığı (mevcûdun aslı varlıktır, mahiyet ikincildir), İttihâdü'l-Âkil ve'l-Ma'kûl (bilen ile bilinenin birleşmesi) — Mollâ Sadrâ'nın temel tezleridir. Onun mektebi modern İran irfânının felsefî zeminidir. Feyz Kâşânî — Mollâ Sadrâ'nın damadı ve baş talebesi. el-Mehaccetü'l-Beyzâ'sı (Gazâlî'nin İhyâ'sının Şîî baskısı, 8 cilt) Şîî tasavvufun klasik metnidir.

11.8 Modern Şîî İrfân

XX. yüzyıl Şîî irfânının üç doruğu:

Allâme Tabâtabâî (Tebriz-Kum, 1321-1402/1903-1981)

Şîî dünyâsının XX. yüzyılda en büyük müellifi. el-Mîzân fî Tefsîri'l-Kur'ân (20 cilt) — Kur'ân tefsîrinin klasik modern eseri. Hem Sünnî hem Şîî dünyâsında akademik referans. Bidâyetü'l-Hikme ve Nihâyetü'l-Hikme — felsefe ders kitapları, modern İran havzasının (medrese sisteminin) standart metinleri. Tabâtabâî'nin Risâle der Velâyet ve Risâle der İrfân kitapları modern Şîî irfânının temel metinleridir. Manevî hocası Mîrzâ Ali Aka Kazî (Tebriz-Necef, ö. 1947) — XX. yüzyıl irfân pîridir, Tabâtabâî üzerine etkisi büyüktür.

Murtazâ Mutahharî (Maşhad-Tahran, 1338-1399/1919-1979)

Tabâtabâî'nin talebesi. Modern Şîî düşüncesinin sistemleştiricisi; çok sayıda eser bıraktı. 1979 Tahran'da bir suikast sonucu vefât etti — modern İran'ın en büyük entelektüel kaybı sayılır. Önemli eserleri: Adâlet-i İlâhî, Hareket ve Zaman, İslâm ve Modern Zaman İhtiyaçları.

Humeynî İmâm Rûhullâh el-Mûsevî (Hûmeyn-Tahran-Pâris-Tahran, 1320-1409/1902-1989)

Modern Şîî dünyâsının en geniş siyâsî tesîr bırakan şahsiyeti. Aynı zamanda klasik irfân ehlidir. Onun Misbâhu'l-Hidâye ilâ'l-Hilâfeti ve'l-Velâye (27 yaşında yazdı, 1928) klasik İbnü'l-Arabî mektebi çizgisinde bir kitaptır. Şerh-i Du'â-i Sehâr, Tefsîr-i Sûre-i Hamd, Âdâbu's-Salât gibi irfânî eserleri vardır. Humeynî'nin asıl tarihî yeri tabiatıyla siyâsî — 1979 İran İslâm İhtilâli'nin lideri; Velâyet-i Fakîh doktrini ile Şîî siyâsî teolojinin sistemleştiricisi. Ama klasik irfân ehlinden olduğu gözden kaçmamalıdır.

11.9 Şîî Tarîkatlar

Şîî dünyâda da tarîkat geleneği vardır, ama Sünnî tasavvuftaki kadar yaygın değildir; çoğunlukla Hz. Ali'ye uzanan silsilelere dayanır. Zehebiyye — Şîrâz merkezli. Silsilesi Cüneyd-i Bağdâdî'ye, oradan Câ'fer es-Sâdık'a uzanır — yâni Sünnî tasavvufla ortak. Ne'metullâhiyye — Şâh Ni'metullâh-ı Velî tarafından kuruldu. Aslen Sünnî olan tarîkat, Safevî döneminde Şîîleşti. Modern dönemde Ne'metullâhî tarîkatı İran'da yasaklı olmasına rağmen yer altında aktiftir; ayrıca yurtdışında — özellikle ABD ve Avrupa'da — geniş yayılım gösterdi. Hâksâriyye — modern dönem İran'ında tarîkat formundaki bir grup. Şîî-Sünnî tasavvuf etkileşimi tarihen sınırlı değildi: Mollâ Sadrâ İbnü'l-Arabî'yi okudu, Şâh Ni'metullâh'ın silsilesi Cüneyd'e uzandı, modern Tabâtabâî'nin felsefî zemini Sühreverdî-Mollâ Sadrâ klasiğiydi. Bu, klasik İslâm geleneğinin Şîî-Sünnî sınırlarını aşan organik birliğinin somut delilidir.