Nefsin Kontrolü ve Hevâ Hevesinden Kurtulma — Dervîşin Mücâdelesi
Hevâ hevese kaptırma kendini; nefsine kaptırma. Ne yapacak o hevâ hevesinden kurtulacak. Çünkü hâlâ da mu’gân (içki dünyâsına), dikene, kumsala meylediyorsun. Hâlâ da hevâ hevese meylediyorsun. Hâlâ da «ben iyi dervîşim» diye câ satıyorsun. Hâlâ da «ben şeyh olmam lâzım» diyorsun; hâlâ da şeyhlik istiyorsun. Bu, mürîdin samîmî kendini muhâsebesidir. Tasavvuf’ta önce nefsi tanımak gerek; ondan sonra terbiye etmek mümkün olur.
«Mu’gân ve Dikene» — Tasavvufî İmgeler
«Mu’gân» — eski Acemce’de mecûsî, içki dünyâsı, fâsık çevre. «Diken ve kumsal» — dünyâ tutkularının imgesi. Sûfî şâirler bu imgelerle nefsin tutkularını anlatırdı. Hz. Pîr Mevlânâ ve diğer büyük sûfîler bu sembolleri kullanmıştır. Mü’min hâlâ bu sembollerin gösterdiği şeylere meylediyorsa, hevâ hevesinden tam kurtulamamış demektir.
«İyi Dervîşim» Câ Satmak — Riyâ Tehlikesi
«Ben iyi dervîşim» diye câ satmak, riyâ tehlikesidir. Dervîş başkalarına kendini «ehl-i hâl, yetişmiş» göstermek ister; oysa içi henüz arıtılmamıştır. Bu, gizli bir kibirdir. Gerçek dervîş kendini gösterme ihtiyâcı duymaz; tevâzu ile yaşar. «İyi dervîşim» diyenler genelde değildir; gerçek iyi dervîşler kendi eksikliklerini görenlerdir.
Şeyhlik Hevesi — En Tehlikeli Tuzak
Şeyhlik hevesi tasavvufun en tehlikeli tuzaklarından biridir. Mürîd bir süre yolda ilerleyince, kendisini «şeyh olabilirim» düşüncesine kapılır. Halbuki şeyhlik bir mertebedir; iste verilen değil, lâyık olunan bir konumdur. Şeyhlik isteyen mürîd, hevâ hevesinin tutsağı olur. Gerçek şeyh, şeyhlik istemeyen mürîd arasından çıkar. Bu paradoks tasavvufun derin bir öğretişidir.
Kendini Muhâsebe — İlk Adım
Kendini muhâsebe ilk adımdır. Mürîd günlük olarak sormalı: «Bugün nefsime kaç kez yenildim? Hangi hevâya meylettim? Riyâ yaptım mı? Şeyhlik hevesi içime gizlice girdi mi?» Bu sorular acımasız olmalıdır. Çünkü nefis kendini gizler; ve ancak acımasız soruşturma ile ortaya çıkar. Bu muhâsebe yıllar sürer; ama meyveleri büyüktür.
Mürşidin Müdahalesi — Mürîdi Uyarmak
Mürşidin müdahalesi, mürîdi uyarmaktır. Mürşid mürîdde hevâ hevesi gördüğünde söyler: «Sen hâlâ şu hevâya meyl ediyorsun; bu sana zarar verir.» Bu müdahale acı verebilir; ama mürîdin hayrınadır. Mürîd mürşidi sevdiği için bu acıyı kabûl eder; ve hatasını düzeltir. Bu, dervîşin yolunun bir parçasıdır.
Sebât — Yıllarca Mücâdele
Sebât — yıllarca mücâdele etmek — gereklidir. Nefsi terbiye etmek bir günde olmaz; yıllar alır. Mürîd yıldan yıla aynı problemlerle uğraşır; bâzen ilerler, bâzen geriler. Önemli olan vazgeçmemek. Sebât eden mürîd sonunda nefsini disipline eder; hevâ hevesinden kurtulur; ve gerçek dervîş olur. Vazgeçen ise hevâ hevesinin kölesi olarak kalır.
Zikir — Nefsi Sustan Anahtar
Zikir, nefsi susturan en güçlü anahtardır. Mürîd her gün belirli sayıda zikir çeker; bu zikir kalbi besler; nefsi disipline eder. Yıllar geçtikçe zikir alışkanlığa dönüşür; kalp Allâh ile dolar; ve nefse yer kalmaz. Bu yüzden mürşid mürîde önce zikir verir; ve onu sebâtla istemesini ister.
Niyâz — Hevâ Hevesten Kurtulmak İçin
Niyâz: «Yâ Rab, beni nefsime kaptırmaktan; hevâ heveste tutsak olmaktan koru. Hâlâ içimde olan tutkuları görmemi nasîb et. «İyi dervîşim» diye câ satmaktan, şeyhlik hevesinden beni uzaklaştır. Mürşidin uyarılarını kabûl edip düzelmemi nasîb et. Yıllarca sebât edebilen, vazgeçmeyen bir mürîd eyle. Zikir ile kalbimi besle.» Allâh muhâfaza eylesin; bizi hevâ hevesinden kurtulan dervîşler eylesin.
Nefsin Yedi Mertebesi — Yolculuğun Haritası
Nefsin yedi mertebesi tasavvufî yolculuğun haritasıdır. Emmâre (kötülüğü emreden) — başlangıç noktası; mürîd burada hevâya tâbîdir. Levvâme (kendini kınayan) — mürîd hatalarını görmeye başlar. Mülhime (ilhâm alan) — Allâh’tan içe doğan tecellîler. Mutmainne (huzur bulan) — kalp Allâh’ta huzur bulur; hevâ heves zayıflar. Râdiye, merdıyye, kâmile — son üç mertebede mürîd Allâh ile tamamen birleşir. Bu yolculuk yıllar sürer; ama hedef değerlidir.
Kaynak: Mustafa Özbağ Efendi — Sohbet Kaydı. Tasavvuf hakkında daha fazla bilgi. İlgili Sözlük Terimleri: Nefs, Dervîş, Şeyh. → Tasavvuf Sözlüğü