Nefis Meratiplerinin Yolu — Farzlara Uymak, Haramlardan Uzak Durmak

Nefis meratiplerinin (mertebelerinin) yolu farzlara uymak ve haramlardan uzak durmaktır. Bu, tasavvufun temel uygulamasıdır. Nefis terbiyesi farz-haram ekseninde başlar. Farzları uygulayan, haramlardan kaçınan mü’min nefsini terbiye eder. Yedi nefis mertebesi (nefs-i emmâre, levvâme, mülhime, mutmainne, râdiye, marziyye, kâmile) — hepsinin yolu bu temel uygulamadan geçer.

Nefis Meratipleri — Yedi Mertebe

Tasavvufta nefis yedi mertebede ele alınır: 1) Emmâre — kötülüğü emreden. 2) Levvâme — kendisini kınayan. 3) Mülhime — ilhâm alan. 4) Mutmainne — huzura kavuşan. 5) Râdiye — Allâh’tan razı olan. 6) Marziyye — Allâh’ın razı olduğu. 7) Kâmile — tam olgunlaşan. Bu mertebeler tedrîcî yükseliş ifâde eder.

Nefs-i Emmâre — Başlangıç

Nefs-i emmâre başlangıç noktasıdır. «Nefis sürekli kötülüğü emreder» (Yûsuf 53). Bu mertebede insan nefsinin esiri; ne emrederse yapar. Kibir, hased, açgözlülük, şehvet — hepsi onun karşısında. Mü’min bu mertebeden çıkmak için farzlara uyar; haramlardan kaçar. Bu çaba ilk adım.

Nefs-i Levvâme — Kendini Kınama

Nefs-i levvâme — kendini kınayan nefis. Bu mertebede mü’min hatâ yapınca pişmân olur; nefsini kınar; tövbe eder. Bu, gelişmenin işâreti. Vicdan canlanmış; günah dert olmuş. Bu mertebeden mü’min ilerlemeye devâm eder. Hâlâ farzları sürdürür; haramlardan kaçar; ve mertebesini yükseltir.

Nefs-i Mülhime — İlhâm

Nefs-i mülhime — ilhâm alan nefis. Bu mertebede mü’min Allâh’tan ilhâm alır; içine doğan düşünceler doğru olur; sezgileri güçlenir. Bu Allâh’ın bir lutfudur. Mü’min bu ilhâmları takip eder; ve hayâtı daha düzgün olur. Bu mertebeden de yukarı çıkmak için farz-haram çizgisini sürdürür.

Nefs-i Mutmainne — Huzur

Nefs-i mutmainne — huzura kavuşan nefis. Kur’ân: «Ey huzura kavuşmuş nefis! Razı olunmuş ve razı olarak Rabbine dön!» (Fecr 27-28). Bu mertebede mü’min Allâh ile huzur bulur; içindeki çatışmalar diner. Bu, mü’min için büyük bir lutuftur. Hâlâ farzları yapar; haramlardan kaçar; ve devâm eder.

Üst Mertebeler — Râdiye, Marziyye, Kâmile

Râdiye — Allâh’tan razı olan nefis: Her şeyi Allâh’tan kabûl eder, isyân etmez. Marziyye — Allâh’ın razı olduğu nefis: Allâh ondan razı. Kâmile — tam olgunlaşan nefis: İnsân-ı kâmil mertebesi. Bu üst mertebeler nâdir; ama mümkün. Sahâbenin çoğu bu mertebelere ulaştı.

Temel — Hep Aynı

Bütün mertebelerin temeli aynı: Farzlara uymak ve haramlardan kaçınmak. En düşük mertebede de bu, en yüksek mertebede de bu. Yüksek mertebedeki velî bile farzı bırakmaz. Çünkü farz Allâh’ın emri; emri bırakmak mertebeyi düşürür. Bu yüzden mü’min hangi mertebede olursa olsun bu temel üzerinde durmalı.

Niyâz — Nefis Mertebesi Yükselen Bir Kul

Niyâz: «Yâ Rab, beni nefis mertebesi yükselen bir kul eyle. Farzlara uymamı, haramlardan kaçınmamı nasîb et. Nefs-i emmâreden levvâmeye, oradan mülhimeye, mutmainneye, râdiyeye, marziyyeye ve kâmileye doğru yürümemi sağla. Yedi mertebeyi geçerek insân-ı kâmil olmamı nasîb et.» Allâh muhâfaza eylesin; bizi nefsi terbiye olunan kullardan eylesin.

Kaynak: Mustafa Özbağ Efendi — Sohbet Kaydı. Tasavvuf hakkında daha fazla bilgi. İlgili Sözlük Terimleri: Nefs, Meratip, Farz. → Tasavvuf Sözlüğü