Mustafa Özbağ Efendi, 11 Şubat 2012 tarihli Karabaş-ı Velî Tekkesi sohbetinde ölüm felsefesini tarih boyunca farklı inanışlar üzerinden ele almış, Ömer Hayyâm’ın rubâîsini tasavvufî perspektiften yorumlamış, âşık için ölümün sevgiliye vuslat olduğunu anlatmış ve insân-ı kâmil meselesini Muhyiddîn İbn Arabî’nin görüşleriyle bağlamıştır.

Âşık: Ölüm Felsefesi — Tarih Boyunca İnsanlığın Ölümle Yüzleşmesi

Efendi, İslâm dışındaki bütün inanç sahipleri için ölümün bir sır olduğunu, herkesin bu sırrı çözmeye çalıştığını belirtmiştir. Kimisi ölümden korkmuş, kimisi kaçınmış, kimisi ölünce hayatın bittiğini söylemiş. İnsanlık var olduğundan beri ölümle yüzleşmiş ve ölümsüzlüğe adım atmak istemiştir. Hz. Âdem ile Havvâ’nın şeytan tarafından “Bu meyveden yerseniz ebedî olursunuz” diye aldatılması, insandaki ebedîyet arayışının kökenini göstermektedir.

Sûfî gelenekte ölüm, bedenin kendini tüketmesi değil, insanı oluşturan unsurların — nefis, akıl, can, ruh — birbirinden ayrışarak öze dönmesidir. Kişisel niteliklerin yok olması, ezelî mâşuk ile âşık arasındaki perdenin ortadan kalkmasıdır.

Ömer Hayyâm’ın Rubâîsinin Tasavvufî Yorumu

Hayyâm’ın “Ben olmayınca bu güller, bu serviler yok / Kızıl dudaklar, mis kokulu şaraplar yok / Sabahlar, akşamlar, sevişler, tasalar yok / Ben düşündükçe var dünyanın, ben yok, o da yok” dörtlüğünü ele alan Efendi, buradaki “ben”in Hayyâm’ın kendi benliği değil, Allah’ı bilen akıl olduğunu açıklamıştır.

Eğer Allah’ı bilen yoksa Allah’ın varlığının — kendi içindeki sonsuz anlama rağmen — o anlamı tanıyan bir varlık olmadıkça bir mânâsı olmayacağını söylemiştir. Bu yaklaşımın sûfîlerin düşüncesinin dışında olmadığını, maşukun ancak âşık tarafından tanınacağını, âşık yoksa maşukluğun anlamını yitireceğini belirtmiştir. Hayyâm’ın bu dörtlüğü, tasavvuftaki “bilinmeyi sevdim” kudsî hadisiyle örtüşmektedir.

Âşık İçin Ölüm Sevgiliye Vuslattır

Hz. Peygamber’in (s.a.v.) “Ölmeden önce ölünüz” ve “İnsanlar uykudadır, öldüklerinde uyanırlar” hadislerini aktaran Efendi, hadîs-i kudsîde âşığın ölümü özleyen kimse olarak tanımlandığını belirtmiştir. Âşık için ölüm sevgilisiyle vuslattır; ölmeden önce ölümü yaşayan ve o vuslattan geri döndürülen kimse, an be an o ölümü beklemektedir.

Hz. Mevlânâ’nın “Yeter, benim eteğimden çekip durmayın artık! Ben gelinle buluşacak olan güvey gibiyim, ben sevgilime gidiyorum, bırakın beni!” sözünü aktarmıştır. Ölümle hesabını bitiremeyenlerin, ölüme gönüllülükle koşamayanların içlerinde şüphe çukurundan kurtulamayan kişiler olduğunu söylemiştir.

Ölümün arkasında sevgililer sevgilisinin bulunduğunu, kavuşmanın, hasretin bitmesinin, çilenin sona ermesinin, prangalardan kurtulmanın olduğunu anlatmıştır. “Artık özgürsündür, kuşlardan daha özgürsündür, sevdiklerinle baş başasındır” demiştir.

Câfer-i Tayyâr ve Ebedî Sarhoşluk

Hz. Peygamber’in (s.a.v.) Câfer-i Tayyâr’ı (r.a.) alnından öpmesi hâdisesini anlatan Efendi, sevgililer sevgilisinin öpücüğüyle Câfer’in ebediyen sarhoş olduğunu ifade etmiştir. Elinden gelseydi dünyaya bir tekme vurup semâlarda sema etmeye başlayacağını, sevincini en yüksek noktada göstermeye çalıştığını tasvirli bir dille anlatmıştır.

Sûfîlerin Hz. Peygamber’i rüyalarında gördüklerinde cebinde ne varsa dağıttıklarını, yemek verdiklerini, sadaka dağıttıklarını, fakir-yetim-öksüz sevindirdiklerini belirtmiştir. Meşhur sûfî-paşa hikâyesini aktarmıştır: Hz. Peygamber mânâda zuhur ederek borçlu bir sûfîye “Filanca paşaya git, bir kese altın verecek” demiş; paşa her “Söyle evladıma” denildiğinde bir kese altın daha vermiş, altı tükenene kadar hikâyenin devamını dinlemek istememiştir.

İnsân-ı Kâmil ve Varlığın Anlamı

Hayyâm’ın rubâîsine dönerek “İnsan hanîfe, insan ism-i a’zam, insan sıfatların tecellî ettiği mekândır” demiştir. İnsan olmayınca gülün, bahçenin, dünyanın, âhiretin, varlığın hiçbir anlamı yoktur. Allah bilinmeyi sevmiş ve tanınmak-bilinmek için insanı yaratmıştır; O’nu bilecek ve tanıyacak olan ancak insân-ı kâmildir.

Muhyiddîn İbn Arabî’nin “En son insân-ı kâmildir; onun nefesi bittiğinde yerine bir daha kutbü’l-aktâb tayin edilmediğinde kıyâmet kopar” görüşünü aktararak, kıyâmetin hakiki sebebini insân-ı kâmilin yokluğuna bağlamış ve sohbeti tamamlamıştır.

Kaynakça

Âyet-i Kerîmeler

• Bakara 2:94-95 — “Eğer âhiret yurdu Allah katında başkalarının değil de yalnız sizin ise, ölümü temenni edin.”
• A’râf 7:20 — Şeytanın Hz. Âdem ve Havvâ’yı “Ebedîlik ağacı” ile aldatması.

Hadîs-i Şerîfler ve Kudsî Hadisler

• Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ, II/384 — “Ölmeden önce ölünüz.”
• Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ, II/312 — “İnsanlar uykudadır, öldüklerinde uyanırlar.”
• Hadîs-i Kudsî — “Ben gizli bir hazineydim, bilinmeyi sevdim; bilinmek için mahlûkâtı yarattım.” (Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ, II/132)
• Buhârî, Meğâzî, 43 — Hz. Peygamber’in (s.a.v.) Câfer-i Tayyâr’ı karşılaması ve alnından öpmesi.

Tasavvufî Kaynaklar

• Ömer Hayyâm — Rubâîyât: “Ben olmayınca bu güller, bu serviler yok… Ben yok, o da yok.” (Tasavvufî yorum: Allah’ı bilen akıl yoksa varlığın anlamı yok.)
• Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî — “Yeter, eteğimden çekip durmayın! Ben gelinle buluşacak olan güvey gibiyim.” (Ölümü vuslat olarak karşılama.)
• Muhyiddîn İbn Arabî — Futûhât-ı Mekkiyye: “En son insân-ı kâmildir; onun nefesi bittiğinde kutbü’l-aktâb tayin edilmezse kıyâmet kopar.”

Sohbetin Özeti

Mustafa Özbağ Efendi bu sohbette ölüm felsefesini İslâm dışı inanışlardan İslâm’a ve tasavvufa uzanan geniş bir yelpazede ele almıştır. Ömer Hayyâm’ın rubâîsindeki “Ben yok, o da yok” ifadesini, Allah’ı bilen aklın yokluğunda varlığın anlamsızlaşması olarak yorumlamıştır. Âşık için ölümün sevgiliye vuslat olduğunu Hz. Mevlânâ’nın sözleri ve hadislerle temellendirmiş, ölümü korku değil özlem olarak yaşamanın hakiki imanın göstergesi olduğunu vurgulamıştır. Câfer-i Tayyâr kıssası ve sûfî-paşa hikâyesiyle Hz. Peygamber sevgisinin derinliğini anlatmış, Muhyiddîn İbn Arabî’nin insân-ı kâmil görüşüyle sohbeti taçlandırarak varlığın anlamının insân-ı kâmilin varlığına bağlı olduğunu belirtmiştir.

Diğer sohbetler: Dergah Sohbetleri

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi

İlgili Sözlük Terimleri: Tecellî, Dergâh. → Tasavvuf Sözlüğü’nün tamamı