Sufiliğin biricik gayesi, kişinin imanını taklitî bir mertebeden tahkikî bir mertebeye, oradan da Îhsân mertebesine yükseltmek; yâni Îmânî kemâle erdirmektir; bu, kalbin, sırrın ve ruhün bir bütün olarak Hakk’a teslim olmasî mertebesidir. Bu sohbette üstâd, sufiliğin aslî gayesini, Îmân-î kemâlîn nasîl oluştuşunu, salikin sülûk yolundaki manevî tahsi’lînî tashih etmektedir.
Sufiliğin Aslî Gayesi
Sufiliğin aslî gayesi, kişinin imanını kemâle erdirmektir. Bu kemâl, salikin manevî tahsi’lînîn nice basamaşînî geçtikten sonra ulaşabileceşi bir mertebedir. Sufilik, «Allah’a yaklaşmak» gibi yalnîzca dilde söylenen bir âmel deşildir; bizzât kalbinde, ruhünde, sırrında Hakk’a yönelmek demektir. Tasavvuf, taklitî bir hâlde olan imanî tahkikî bir hâle, oradan da Îhsân mertebesine yükseltmek için varolan bir manevî mektebdir. Mü’min, kelimei şehadeti diliyle söyler, kalbiyle tasdik eder, ne var ki bu tasdik tahkikî bir hâle gelmedikçe iman zaif kalîr. Tasavvuf, bu zaif imanî kuvvetlendirmek üzere mürşidi kâmilin tevçihiyle salike yardım eden bir mektepdir. Karabaş Velî hazretleri “Sufiliğin aslî, salikin imanını sebere’lyakîn’den ayne’lyakîn’e, oradan da hakka’lyakîn’e yükseltmektir” buyurmuştur.
Îmânîn Mertebeleri: Yakîn’in Üç Basamaşî
İmânîn üç mertebesi vardîr: ilme’lyakîn, ayne’lyakîn, hakka’lyakîn. Îlme’lyakîn, salikin Allah’în var olduşunu, Resul’ün O’nun elçisi olduşunu ilim ile tahkik etmesidir; bu, kitap okumak, hadis işitmek, ilim öşrenmek ile mümkün bir mertebedir. Ayne’lyakîn, salikin bu hakikati kalbinde müşahede etmesidir; sanki kendi gözüyle görürcesine, kalbinin gözüyle Hakk’î müşahede ediyormuş gibi tahkik etmesidir. Hakka’lyakîn ise salikin, kendi varlîşînîn Hakk’tan başka bir şey olmadîşînî, varlığın bizzât Hakk’în vücudundan bir tecelli olduşunu hayatîn her safhasînda şuür ile tahkik etmesidir. Bu üç mertebe, salikin manevî tahsi’lînîn basamaklarîdîr; tasavvuf, salikin bu basamaklarî geçmesine yardımcî olur.
Mürşidi Kâmilin Tasarrufu
Sufiliğin aslî gayesinin tahkikinde mürşidi kâmilin rolü vazgeçilmezdir. Mürşid, salikin manevî tahsi’lînîn her basamaşînda yanîndadîr; ona feyz aktarır, kalbini tasfîye eder, sırrını telvîn eder. Mürşidsiz tasavvuf, asıl tasavvuf deşildir; bu hâlde salik kendi kendisinin mürşidi olmaya çalışır ki, bu da nice manevî sapmaya kapı açar. Hadisi şerîfde “Kim bir şeyhi yoksa, şeyhi şeytân olur” buyrulmuştur (mücmel anlamîyla nakledilen rivayet). Bu, mürşide intisâbîn manevî gereşini ifade eder. Mürşidi kâmil, Resul’ün vârisi olarak salikin manevî tahsi’lînî tahkimle vazifelidir. Karabaş Velî hazretleri “Sufiliğin aslî, mürşide intisâb ile başlar; mürşidsiz sufilik, gemisiz denizcilik gibidir” buyurmuştur. Salik, mürşide intisâb ettikçe manevî tahsi’lîne nice inşirâh gelir.
Nefsin Tezkiyesi ve Kalbin Tasfiyesi
İmânîn kemâline ermenin yolu, nefsin tezkiyesi ve kalbin tasfiyesinden geçer. Allah Te’âlâ Kur’ân-î Kerîm’de “Nefsi’ni temizleyen kurtuluşa ermiştir” (Şems 91/9) buyurmuştur. Nefsin tezkiyesi, salikin nefsindeki nefsi emmârede bulunan kötü vasıflarî (kibir, hased, riya, ucb, hîrs, gazab vesaire) terk ederek yerine güzel ahlâkî yerleştirmesidir. Kalbin tasfiyesi ise kalbin nice perdeden temizlenip Hakk’în nuru ile dolmasıdır. Bu iki manevî tahsil, sufiliğin temel basamaklarîdîr ve mürşidin tevçihi ile mümkündür. Salik, virdini yapar, sohbete katîlîr, hizmette bulunur, mürşide râbîta yapar; tüm bu âmeli sâlihîler nefsin tezkiyesi ve kalbin tasfiyesine vesile olur. Karabaş Velî hazretleri “Tasavvuf, kalbin tasfiyesi ve nefsin tezkiyesidir; bunlardan birini ihmal edersen, asıl gayeye varamazsın” buyurmuştur.
Salikin Sülüku ve Manevî Mertebeleri
Salikin sülûk yolunda nice manevî mertebe vardîr. Halvetî-Karabaşî tarîkatinde bu mertebeler nefsin yedi makamı ile irtibatlandırılır: nefsi emmâre, nefsi levvâme, nefsi mülhîme, nefsi mutîmainne, nefsi râ’dîye, nefsi merdîye, nefsi sâfîye. Salik, her bir mertebede özel bir esma’ülhusna ile zikir yapar; bu zikirler salikin nefsîni o mertebeden bir üst mertebeye yükselten manevî bir âletdir. Esma sülûku Halvetiyye’nin temel düstûrlarîndandîr. Salik, «Lâ ilâhe illa’llâh» ile başlayan bu sülûku geçtikçe, sırasıyla Allah, Hû, Hak, Hayy, Kayyûm, Kahhâr esmalarîna ulaşır. Karabaş Velî hazretleri “Mîzân”înda her bir mertebenin alâmetlerini ayrîntîlî tahkik etmiştir; salik, kendi hâlîne göre hangi mertebede olduşunu bilir ve mürşidin tevçihiyle bir üst mertebeye yükselir.
Vuslata Ermek: Sufiliğin Nihaî Gayesi
Sufiliğin nihaî gayesi, vuslata ermektir. Vuslat, salikin Hakk’în cemâline kavuşmasıdır; bu, kalbinde Hakk’tan başka bir şeyin kalmamasıdır. Allah Te’âlâ Kur’ân-î Kerîm’de “Allah’î zikretmek en büyük âmeli sâlih’tir” (Ankebût 29/45) buyurmuştur. Vuslata ermenin yolu, kesintisiz zikirden, kesintisiz râbîtadan, kesintisiz mücahededen geçer. Salik, hayatîn her safhasînda Hakk’î zikrede zikrede, kalbinde nice tecelli zuhur eder. Vuslat, salikin imanının kemâline ermesinin alâmetidir. Salik, vuslata erdişinde her adîmînî Allah rîzasî için atar, her sözünü Allah rîzasî için söyler, her düşüncesini Allah rîzasî için tutar. Bu, Îhsân mertebesinin alâmetidir ve sufiliğin asıl gayesidir. Karabaş Velî hazretleri “Vuslata ermenin yolu, mürşidin tevçihiyle nefsin tezkiyesi ve kalbin tasfiyesinden geçer” buyurmuştur.
Bibliyografya
- Şems sûresi, 9. âyet (nefsi temizleyenin kurtuluşa ermesi).
- Ankebût sûresi, 45. âyet (zikrin en büyük âmel oluşu).
- Ahzâb sûresi, 41. âyet (zikri kesir).
- Ra’d sûresi, 28. âyet (kalbler ancak Allah’în zikriyle mutîmain olur).
- Buhârî, Sahîh, Kitâbü’l-İmân 37, Cibrîl hadîsi.
- Müslim, Sahîh, Kitâbü’l-İmân 1, Cibrîl hadîsi.
- Tirmizî, Sünen, Kitâbü’d-Daavât, zikrin fazileti.
- Gazzâlî, İhyâü Ulûmi’d-Dîn, Kitâbü’l-İhsân.
- İbn Arabî, Fütûhât-î Mekkiyye, sufiliğin gayesi bahsi.
- İbn Arabî, Fusûsu’l-Hikem, vuslat bahsi.
- İmâm Rabbânî, Mektûbât, sufiliğin gayesi.
- Sühreverdî, Avârifü’l-Maârif, sülûkün aslî gayesi.
- Cüneydi Başdâdî, Resâil, vuslat bahsi.
- Mevlânâ, Mesnevî, V. Defter, “Vuslat” beyitleri.
- Mevlânâ Hâlid el-Başdâdî, Mektûbât, sufiliğin tahkimi.
- Karabaş Velî, Mîzân Şerhi, sülûk mertebeleri.
- Niyâzî-i Mısrî, Dîvân, “Vuslat” beyitleri.
- İsmâil Hakkı Bursevî, Rûhu’l-Beyân, Şems 9 tefsîri.
- Bediüzzaman Said Nursî, Sözler, taklitîden tahkikîye iman.
- Mehmed Sâdık Erzincanî, Mecmûatü’l-Akvâl, sufiliğin aslî gayesi.
Sohbetin Tasnîfi
Bu sohbet, sufiliğin aslî gayesi, Îmân’în yakîn mertebeleri (ilme’lyakîn, ayne’lyakîn, hakka’lyakîn), mürşidi kâmilin tasarrufu, nefsin tezkiyesi ve kalbin tasfiyesi, salikin sülûku ve manevî mertebeleri ile sufiliğin nihaî gayesi olan vuslata ermek gibi mevzuları ihtiva etmektedir. Halvetî-Şabânî-Karabaşî tarikatînîn manevî mertebelerini izah eden bu sohbet, sufiliğin aslî gayesini kavramak isteyenler için irfânî bir üfük açmaktadîr.
Kaynak: Mustafa Özbağş Hocaefendi Sohbetleri | Seri: İmân ve Sülûk
Ek kaynaklar:
- Kuşeyri, er-Risale, tasavvuf adabı, hal ve makamlar bahisleri.
- Hucviri, Keşfu’l-Mahcub, velayet, mürşidlik ve tasavvufi terbiye bahisleri.
- Sühreverdi, Avarifü’l-Maarif, sohbet, zikir ve şeyh-mürid adabı bahisleri.
- İbn Ataullah el-İskenderi, el-Hikemü’l-Ataiyye, tevhid, teslimiyet ve kalp hikmetleri.
- İmam Gazali, İhya-u Ulumi’d-Din, kalp terbiyesi ve tasavvuf adabı bölümleri.
- Kur’an-ı Kerim, Bakara 2/261; Allah yolunda infakın kat kat karşılığı.
- Kur’an-ı Kerim, Tevbe 9/34-35; malı biriktirip Allah yolunda harcamama uyarısı.
- Kur’an-ı Kerim, Haşr 59/9; kardeşini kendine tercih etme erdemi.
- Müslim, Zühd, kulun gerçek malı ve infak rivayetleri.
- Nevevi, Riyazü’s-Salihin, cömertlik ve infak bölümleri.