Dinin ve imânín kemâle ermesi, mü’minin manevî tahsi’lînin aslî gayesidir; bu kemâl, sadece zahîri bir âmel hâlinde deşil, Íhsan mertebesinde bizzât Allah’í müşahede edercesine kulluk yapma hâlîdir. Resullahâ sallallahü aleyhi vesellem Íhsâní “Allah’í görürcesine ona ibadet etmektir” buyurmuştur. Bu sohbette üstâd, dinin ve imânín kemâline ermenin yollaríní, íslâm, imân ve ihsan mertebelerinin âbídesini Halvetî-Karabaşî sülûkü çerçevesinde tahlil etmektedir.

Cibrîl Hadîsindeki Üç Mertebe: Íslâm, Ímân, Íhsan

Resullahâ sallallahü aleyhi vesellem’in Cibrîli Emîn ile yaptíşí mükâleme, dinin üç mertebesini açıklamíştır: İslâm, Ímân, Íhsan. İslâm; “Allah’tan başka ilah olmadíşína ve Muhammed’in Allah’ín Resul’ü olduşuna şahidlik etmen, namazí kílmen, zekatí vermen, Ramazan oruçunu tutman ve imķní var ise Beyt’ullâh’í haccetmendir.” Ímân; “Allah’a, melekleri’ne, kitaplarína, peygamberlerine, âhiret gününe, kader hayır ve şer Allah’tan olduşuna iman etmendir.” Íhsan ise; “Allah’í görürcesine ona ibadet etmen, sen onu görmüyorsan da, o seni görüyor” (Müslim, Ímân 1; Buhârî, Ímân 37). Bu üç mertebe, dinin ve imânín kemâle ermesinin yolunu gösterir. Salik, Íslâm’í yapar, Ímân’a sarılır, Íhsan mertebesine ulaşır. Tasavvuf bu üçüncü mertebenin tahkikidir; bizzât Íhsân mektebidir.

Íslâm’ín Kemâli

İslâm’ín kemâli, şerî’atın bütün hükümlerini hassasiyetle yerine getirmek, âmeli sâlihî tahsil etmek, haramlardan kâçınmak, helâl ile rızíklanmak ile gerçekleşir. Salik, namazíní cemaatle kílar, oruçunu tashih eder, zekatíní verir, hac ve umre yapar. Bunlar dinin zahîri rüknüdür; ama tasavvuf yalnízca buna sarılmaz, âmeli sâlihîn batınî tahsi’lîne de yönelir. Hadisi şerîfde “İslâm üç esas üzere kuruludur” buyrulmuştur (Buhârî, Ímân 1); bu üç esas, salikin manevî binasínín temellerini teşkil eder. Ímâm Gazzâlî “Íhyâü Ulûmi’d-Dîn”de namazín nice manevî sírlaríní tahkik etmiş, oruçun nice tasfîye getirişini izah etmiştir. Salik, âmeli sâlihî yalníz zahîri yapmaz, manâsíní da kalbinde müşahede ederek yapar. Bu hâlî, Íslâm’ín kemâline ermek demektir.

Ímân’ín Kemâli

İmân’ín kemâli, kalbin tasdikinin tahkikine, dilden ikrarın içsel olmasıdır. Salikin imanı taklitî bir hâlde olabilir; bu, âile büyüklerinin söyledikleri ile imana sarılmíş bir hâlîdír. Ímân-í tahkikî ise, salikin kendi kalbinde bizzât Allah’ín var olduşunu, Resul’ün O’nun Resul’ü olduşunu, kader hayır ve şer Allah’tan olduşunu içsel olarak müşahede etmesidir. Bu mertebeye salikin tasavvuf yolunda nice tahsil ile vâsíl olmasí gerekir. Bediüzzaman Said Nursî “Sözler”de imanın taklitîden tahkikîye geçmesini detaylí açíklamış, mü’minin imanını şüphelerden temizlemenin yollaríní izah etmiştir. Karabaş Velî hazretleri “Ímâní tahkik etmenin yolu, mürşidin tevçihiyle kalbin tasfîyesinden geçer” buyurmuştur. Salik, kalbinin tasdikini tahkik ettikçe, imâní nice mertebede kemâle ermeye başlar.

Íhsan Mertebesinin Tahkimi

İhsan mertebesi, salikin manevî tahsi’lînín en yüksek âbídesidir. Bu mertebede salik, Allah’í bizzât görürcesine kulluk eder; her adímínda Allah’ín nazarí altínda olduşunu şuür ile bilir. Hadisi şerîfdeki “Allah’í görürcesine ibadet etmek; eşer sen onu görmüyorsan, o seni görüyor” tarîfi, Íhsân mertebesinin aslídír. Tasavvuf, Íhsân mektebidir; salikin amací bu mertebeye vasıl olmaktır. Bu mertebeye ulaşmak için salik, mürşidin tevçihiyle nice mücahede yapar; nefsîni tezkiye eder, kalbini tasfîye eder, sırrını telvîn eder. Karabaş Velî hazretleri “İhsan mertebesi, dervişin mürşidin manevî tasarrufundan başka bir vesile ile ulaşabileceşi bir mertebe deşildir” buyurmuştur. Tasavvuf yolunda nice mertebe vardír; ama hepsinin aslí bu Íhsân mertebesidir.

Mürşidin Tevçihinin Vesilesi

Dinin ve imanın kemâline ermek, mürşidi kâmilin tevçihiyle mümkün olan bir manevî mertebedir. Salikin yalníz başína bu mertebeye ulaşmasí nadir görülen bir hâlîdír; çoşu salik, mürşidin tevçihiyle yola gitmek mecburiyetindedir. Mürşidi kâmil, salikin nefsîni tezkiye eder, kalbini tasfîye eder, sırrını terbiye eder. Bu üç mertebe, salikin manevî tahsi’lînín üç basamaşídír. Mevlânâ Hâlid Başdâdî hazretleri Mektubat’índa “Mürşidi kâmilin sohbeti, kitap okuyup yaşamaktan daha üstün bir manevî tahsi’ldir” buyurmuştur. Salik, mürşidine ihlasla teslim olur ve onun manevî tasarrufuyla yola devam eder. Bu, dinin ve imanın kemâline ermenin aslí vesilesidir.

Salikin Sülük Sürecindeki Mertebeler

Sülük yolunda salikin geçeceşi nice mertebe vardír. Halvetî-Karabaşî tarîkatinde bu mertebeler letâ’iflerin açílíşí ile irtibatlandırılır. Birinci mertebe nefsi emmâre; ikinci mertebe nefsi levvâme; üçüncü mertebe nefsi mülhîme; dördüncü mertebe nefsi mutímainne; beşinci mertebe nefsi râ’dîye; altíncí mertebe nefsi merdíye; yedinci mertebe nefsi sâfîyedir. Salik, bu mertebeleri geçtikçe dininin ve imanının kemâli mertebede tahkik oluşur. Karabaş Velî hazretleri “Mízân”índa bu mertebelerin her birinin alâmetlerini ayríntílí tarîf etmiştir. Salik, kendisinin hangi mertebede olduşunu mürşidine arz eder; mürşid de salikin hâlîne göre tevçihte bulunur. Bu, salikin manevî sıhhati için önemli bir basamaştır. Tasavvuf bu mertebeleri tahkik eden bir mektebdir.

Bibliyografya

• Müslim, Sahîh, Kitâbü’l-İmân 1, Cibrîl hadîsi.
• Buhârî, Sahîh, Kitâbü’l-İmân 37, İslâm-İmân-İhsan bahsi.
• Ebû Dâvûd, Sünen, Kitâbü’s-Sünne, Cibrîl hadîsi.
• Tirmizî, Sünen, Kitâbü’l-İmân, Cibrîl hadîsi.
• İbn Mâce, Sünen, Mukaddime, Cibrîl hadîsi.
• Ahmed b. Hanbel, Müsned, Cibrîl hadîsi rivayetleri.
• Beyhakî, Şuabü’l-Îmân, imanın mertebeleri.
• Gazzâlî, İhyâü Ulûmi’d-Dîn, Kitâbü’l-İmân.
• İmâm Nevevî, Şerhu Sahîhi Müslim, Cibrîl hadîsi şerhi.
• İbn Hacer el-Askalânî, Fethu’l-Bârî, Cibrîl hadîsi şerhi.
• İbn Arabî, Fütûhât-í Mekkiyye, ihsan mertebesi bahsi.
• İmâm Rabbânî, Mektûbât, sülûk mertebeleri.
• Sühreverdî, Avârifü’l-Maârif, sülûk mertebeleri tahkimi.
• Mevlânâ Hâlid el-Başdâdî, Mektûbât, müridin tahkimi.
• Karabaş Velî, Mîzân Şerhi, nefsi emmâreden nefsi sâfiyeye.
• İsmâil Hakkı Bursevî, Rûhu’l-Beyân, Cibrîl hadîsi şerhi.
• Bediüzzaman Said Nursî, Sözler, taklitîden tahkikîye iman.
• Niyâzî-i Mısrî, Dîvân, “Mertebeler” beyitleri.
• Mehmed Sâdık Erzincanî, Tasavvuf Risâlesi, sülûk mertebeleri.
• Ahmed Avni Konuk, Fusûsü’l-Hikem Şerhi, ihsan mertebesi.

Sohbetin Tasnîfi

Bu sohbet, Cibrîl hadîsindeki İslâm-İmân-İhsan mertebeleri, Íslâm’ín kemâli, Ímân’ín kemâli, Íhsan mertebesinin tahkimi, mürşidin tevçihinin vesilesi ve salikin sülûk sürecindeki mertebeleri gibi mevzuları ihtiva etmektedir. Halvetî-Şabânî-Karabaşî tarikatínín manevî mertebelerini izah eden bu sohbet, dinin ve imanın kemâle ermesi mevzuunda kıymetli bir kaynaktır. Tasavvuf, sülûk ve manevî tahsil üzerine düşünenler için irfânî bir üfük açmaktadír.

Kaynak: Mustafa Özbaş Hocaefendi Sohbetleri | Video | Seri: İmân ve Sülûk