Dinin ve imânîn kemâle ermesi, mü’minin manevî tahsi’lînin aslî gayesidir; bu kemâl, sadece zahîri bir âmel hâlinde deşil, Îhsan mertebesinde bizzât Allah’î müşahede edercesine kulluk yapma hâlîdir. Resullahâ sallallahü aleyhi vesellem Îhsânî “Allah’î görürcesine ona ibadet etmektir” buyurmuştur. Bu sohbette üstâd, dinin ve imânîn kemâline ermenin yollarînî, îslâm, imân ve ihsan mertebelerinin âbîdesini Halvetî-Karabaşî sülûkü çerçevesinde tahlil etmektedir.
Cibrîl Hadîsindeki Üç Mertebe: Îslâm, Îmân, Îhsan
Resullahâ sallallahü aleyhi vesellem’in Cibrîli Emîn ile yaptîşî mükâleme, dinin üç mertebesini açıklamîştır: İslâm, Îmân, Îhsan. İslâm; “Allah’tan başka ilah olmadîşîna ve Muhammed’in Allah’în Resul’ü olduşuna şahidlik etmen, namazî kîlmen, zekatî vermen, Ramazan oruçunu tutman ve imķnî var ise Beyt’ullâh’î haccetmendir.” Îmân; “Allah’a, melekleri’ne, kitaplarîna, peygamberlerine, âhiret gününe, kader hayır ve şer Allah’tan olduşuna iman etmendir.” Îhsan ise; “Allah’î görürcesine ona ibadet etmen, sen onu görmüyorsan da, o seni görüyor” (Müslim, Îmân 1; Buhârî, Îmân 37). Bu üç mertebe, dinin ve imânîn kemâle ermesinin yolunu gösterir. Salik, Îslâm’î yapar, Îmân’a sarılır, Îhsan mertebesine ulaşır. Tasavvuf bu üçüncü mertebenin tahkikidir; bizzât Îhsân mektebidir.
Îslâm’în Kemâli
İslâm’în kemâli, şerî’atın bütün hükümlerini hassasiyetle yerine getirmek, âmeli sâlihî tahsil etmek, haramlardan kâçınmak, helâl ile rızîklanmak ile gerçekleşir. Salik, namazînî cemaatle kîlar, oruçunu tashih eder, zekatînî verir, hac ve umre yapar. Bunlar dinin zahîri rüknüdür; ama tasavvuf yalnîzca buna sarılmaz, âmeli sâlihîn batınî tahsi’lîne de yönelir. Hadisi şerîfde “İslâm üç esas üzere kuruludur” buyrulmuştur (Buhârî, Îmân 1); bu üç esas, salikin manevî binasînîn temellerini teşkil eder. Îmâm Gazzâlî “Îhyâü Ulûmi’d-Dîn”de namazîn nice manevî sîrlarînî tahkik etmiş, oruçun nice tasfîye getirişini izah etmiştir. Salik, âmeli sâlihî yalnîz zahîri yapmaz, manâsînî da kalbinde müşahede ederek yapar. Bu hâlî, Îslâm’în kemâline ermek demektir.
Îmân’în Kemâli
İmân’în kemâli, kalbin tasdikinin tahkikine, dilden ikrarın içsel olmasıdır. Salikin imanı taklitî bir hâlde olabilir; bu, âile büyüklerinin söyledikleri ile imana sarılmîş bir hâlîdîr. Îmân-î tahkikî ise, salikin kendi kalbinde bizzât Allah’în var olduşunu, Resul’ün O’nun Resul’ü olduşunu, kader hayır ve şer Allah’tan olduşunu içsel olarak müşahede etmesidir. Bu mertebeye salikin tasavvuf yolunda nice tahsil ile vâsîl olmasî gerekir. Bediüzzaman Said Nursî “Sözler”de imanın taklitîden tahkikîye geçmesini detaylî açîklamış, mü’minin imanını şüphelerden temizlemenin yollarînî izah etmiştir. Karabaş Velî hazretleri “Îmânî tahkik etmenin yolu, mürşidin tevçihiyle kalbin tasfîyesinden geçer” buyurmuştur. Salik, kalbinin tasdikini tahkik ettikçe, imânî nice mertebede kemâle ermeye başlar.
Îhsan Mertebesinin Tahkimi
İhsan mertebesi, salikin manevî tahsi’lînîn en yüksek âbîdesidir. Bu mertebede salik, Allah’î bizzât görürcesine kulluk eder; her adîmînda Allah’în nazarî altînda olduşunu şuür ile bilir. Hadisi şerîfdeki “Allah’î görürcesine ibadet etmek; eşer sen onu görmüyorsan, o seni görüyor” tarîfi, Îhsân mertebesinin aslîdîr. Tasavvuf, Îhsân mektebidir; salikin amacî bu mertebeye vasıl olmaktır. Bu mertebeye ulaşmak için salik, mürşidin tevçihiyle nice mücahede yapar; nefsîni tezkiye eder, kalbini tasfîye eder, sırrını telvîn eder. Karabaş Velî hazretleri “İhsan mertebesi, dervişin mürşidin manevî tasarrufundan başka bir vesile ile ulaşabileceşi bir mertebe deşildir” buyurmuştur. Tasavvuf yolunda nice mertebe vardîr; ama hepsinin aslî bu Îhsân mertebesidir.
Mürşidin Tevçihinin Vesilesi
Dinin ve imanın kemâline ermek, mürşidi kâmilin tevçihiyle mümkün olan bir manevî mertebedir. Salikin yalnîz başîna bu mertebeye ulaşmasî nadir görülen bir hâlîdîr; çoşu salik, mürşidin tevçihiyle yola gitmek mecburiyetindedir. Mürşidi kâmil, salikin nefsîni tezkiye eder, kalbini tasfîye eder, sırrını terbiye eder. Bu üç mertebe, salikin manevî tahsi’lînîn üç basamaşîdîr. Mevlânâ Hâlid Başdâdî hazretleri Mektubat’înda “Mürşidi kâmilin sohbeti, kitap okuyup yaşamaktan daha üstün bir manevî tahsi’ldir” buyurmuştur. Salik, mürşidine ihlasla teslim olur ve onun manevî tasarrufuyla yola devam eder. Bu, dinin ve imanın kemâline ermenin aslî vesilesidir.
Salikin Sülük Sürecindeki Mertebeler
Sülük yolunda salikin geçeceşi nice mertebe vardîr. Halvetî-Karabaşî tarîkatinde bu mertebeler letâ’iflerin açîlîşî ile irtibatlandırılır. Birinci mertebe nefsi emmâre; ikinci mertebe nefsi levvâme; üçüncü mertebe nefsi mülhîme; dördüncü mertebe nefsi mutîmainne; beşinci mertebe nefsi râ’dîye; altîncî mertebe nefsi merdîye; yedinci mertebe nefsi sâfîyedir. Salik, bu mertebeleri geçtikçe dininin ve imanının kemâli mertebede tahkik oluşur. Karabaş Velî hazretleri “Mîzân”înda bu mertebelerin her birinin alâmetlerini ayrîntîlî tarîf etmiştir. Salik, kendisinin hangi mertebede olduşunu mürşidine arz eder; mürşid de salikin hâlîne göre tevçihte bulunur. Bu, salikin manevî sıhhati için önemli bir basamaştır. Tasavvuf bu mertebeleri tahkik eden bir mektebdir.
Bibliyografya
- Müslim, Sahîh, Kitâbü’l-İmân 1, Cibrîl hadîsi.
- Buhârî, Sahîh, Kitâbü’l-İmân 37, İslâm-İmân-İhsan bahsi.
- Ebû Dâvûd, Sünen, Kitâbü’s-Sünne, Cibrîl hadîsi.
- Tirmizî, Sünen, Kitâbü’l-İmân, Cibrîl hadîsi.
- İbn Mâce, Sünen, Mukaddime, Cibrîl hadîsi.
- Ahmed b. Hanbel, Müsned, Cibrîl hadîsi rivayetleri.
- Beyhakî, Şuabü’l-Îmân, imanın mertebeleri.
- Gazzâlî, İhyâü Ulûmi’d-Dîn, Kitâbü’l-İmân.
- İmâm Nevevî, Şerhu Sahîhi Müslim, Cibrîl hadîsi şerhi.
- İbn Hacer el-Askalânî, Fethu’l-Bârî, Cibrîl hadîsi şerhi.
- İbn Arabî, Fütûhât-î Mekkiyye, ihsan mertebesi bahsi.
- İmâm Rabbânî, Mektûbât, sülûk mertebeleri.
- Sühreverdî, Avârifü’l-Maârif, sülûk mertebeleri tahkimi.
- Mevlânâ Hâlid el-Başdâdî, Mektûbât, müridin tahkimi.
- Karabaş Velî, Mîzân Şerhi, nefsi emmâreden nefsi sâfiyeye.
- İsmâil Hakkı Bursevî, Rûhu’l-Beyân, Cibrîl hadîsi şerhi.
- Bediüzzaman Said Nursî, Sözler, taklitîden tahkikîye iman.
- Niyâzî-i Mısrî, Dîvân, “Mertebeler” beyitleri.
- Mehmed Sâdık Erzincanî, Tasavvuf Risâlesi, sülûk mertebeleri.
- Ahmed Avni Konuk, Fusûsü’l-Hikem Şerhi, ihsan mertebesi.
Sohbetin Tasnîfi
Bu sohbet, Cibrîl hadîsindeki İslâm-İmân-İhsan mertebeleri, Îslâm’în kemâli, Îmân’în kemâli, Îhsan mertebesinin tahkimi, mürşidin tevçihinin vesilesi ve salikin sülûk sürecindeki mertebeleri gibi mevzuları ihtiva etmektedir. Halvetî-Şabânî-Karabaşî tarikatînîn manevî mertebelerini izah eden bu sohbet, dinin ve imanın kemâle ermesi mevzuunda kıymetli bir kaynaktır. Tasavvuf, sülûk ve manevî tahsil üzerine düşünenler için irfânî bir üfük açmaktadîr.
Kaynak: Mustafa Özbağş Hocaefendi Sohbetleri | Video | Seri: İmân ve Sülûk