Mustafa Özbağ Efendi Hazretleri’nin 23 Mart 2013 tarihinde Karabaş-ı Velî Dergâhı’nda gerçekleştirdiği bu sohbet, bir soru-cevap meclisi olarak başlar ve yedi büyük tasavvufi meseleye derinleşir. Dersin ilk bölümü Peygamber Efendimiz’in hayatını okumak isteyenlere hadis kitaplarını – Edeb-ül Müfret, Riyaz-ı Sâlihîn, Buhârî – tavsiye eden uygulamalı bir yol gösterisiyle açılır. Ardından Kur’an-ı Kerim’i okumanın üç düzeyi anlatılır: avamın sevap için okuması, hasın anlamak için okuması, havasın manasına erip yaşamak için okuması. Efendi Hazretleri bu üç düzeyi hiçbirini diğerinin üzerine çıkarmadan, ama içlerinde sıralama yaparak açıklar. Sonra Kur’an’a yönelik tarihi saldırılara girer: Mushaf’ın duvardan indirilmesi, Kür’an kurslarının kapatılması, dil değişikliği, Atatürk döneminde Karabaş Tekkesi’nin jimnastik salonu/samân deposu/ahır oluşu. Derece derece sohbet kıbir-hadisleri ile Esmâ-ül Hüsnâ ezberleme hadislerinin çelişkili görünmelerine geçer ve korku-ümit dengesiyle bu çelişkiyi çözer. Hz. Ali’nin namazda ayak oku kıssası, nefsin yedi mertebesi, yedinci günah-ı kebâir olan “dehre sövmek” yasağı, ayân-ı sâbite ve zaman ismi şerifinin tecelli etmesi, Musa aleyhisselam’ın Tûrisinâda tecelliyle 40 gün bayılışı ve Hüsameddin Çelebi’nin Mevlana’dan “çırılçıplak anlat” talebi birer birer açıklanır. Bu makalede sohbetin her bölümü tez kalitesinde, özetlenmeden, doğrudan alıntılarla ve isimsel referanslarla aktarılmıştır.
Mevlana: 1. Peygamber Efendimiz’in Hayatını Öğrenmek: Hadis Kitaplarından Başlamak
Sohbet bir dinleyicinin sorusuyla açılır: “Peygamber Efendimiz’in hayatını detaylı bir şekilde anlatan kitap tavsiyesinde bulunur musunuz?” Efendi Hazretleri cevabını yöntem üzerinden verir: “Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem Hazretleri’nin hayatını anlatan bir hayli kitap var. Bu bir hayli kitaba bakarken sonuçta hepsinden de insanlar kendilerince bir şey öğrenirler. Bu konuda benim izlediğim yol ilk önce hadis-i şeriflere bakaraktan onun hayatıyla alakalı bilgi edinmek oldu.” Bu yöntem tercihi önemlidir: Efendi, Peygamber’i ikincil kaynaklardan (modern siyer kitapları) önce, onun söz ve fiillerinden tanımayı salik eder.
Sohbette bu bağlamda saf saf kitap isimleri verilir: “Riyaz-ı Sâlihîn’i okuyabilirsiniz, Buhârî okuyabilirsiniz, Edeb-ül Müfret’i okuyabilirsiniz.” Bu üç eser de hadis kitabıdır: Nevevî’nin Riyaz-ı Sâlihîn’i günlük ahlak ve ibadet hadislerini, Buhari’nin Sahih’i en sahih kabul edilen hadisleri, Buhari’nin Edeb-ül Müfret’i ise özellikle ahlak ve gündelik adabla ilgili hadisleri içerir. Efendi Hazretleri ayrıca “Yanımda benim bir dört ciltlik bir eser vardı da onu da hatırlamaya çalışıyorum, hatırlayamadım” diye bir kitap ismi aramasına girer ama cüretkârlıkla tahmînde bulunmaz; yanlış isim vermeyi çok iyi bir örnek olarak reddeder.
Karşısındakinin seviyesine uygun tavsiye verme metodu da burada görülmektedir: “Onları okuyabilirsiniz ama bu kardeşin ilmî durumunun da hangi noktada olduğunu bilmediğimden en iyisi Edeb-ül Müfret’ten başlamak.” Edeb-ül Müfret, içinde sadece ahlak hadisleri barındırdığı için fukahâ bilgisi gerekmeden doğrudan okunabilir. Efendi Hazretleri burada bir güç gibi davranan bir üstat gibi değil, sorucuyu tanımadığını kabul eden mütevazı bir rehber gibi davranır. Bu meteödik alçakgönüllülük, tavsiyesinin güvenilirliğini düşürmek yerine yükseltir; çünkü Efendi bildiğinin de bilmediğinin de farkında olduğunu gösterir.
2. Kur’an-ı Kerim’i Okumanın Üç Düzeyi: Avam, Has, Havas
Îkinci soru Kur’an okuma yolu üzerine gelir: “Kur’an-ı Kerim yalnızca sevap kazanmak için mi okunmalı, yoksa anlamak için mi bu konuda bilgi verir misiniz?” Efendi Hazretleri bu soruya klasik sufi taksimiyle cevap verir: “Kur’an-ı Kerim’i herkes kendince okur. Avam Kur’an-ı Kerim’i sevap kazanmak için okur. Has Kur’an-ı Kerim’i anlamak için okur. Havas Kur’an-ı Kerim’in manasına varıp yaşamak için okur.” Bu üçlü taksim Sufi geleneğinde bir insan sınıfı merdiveni değil, bir okuma derinliği merdivenidir: aynı insan zamanla avamdan has’a, has’dan havas’a çıkabilir.
Efendi Hazretleri hemşire soruyu aramaların önceliğini sormayabileceğini anlar ve her üç düzeyi de haklı göstermek için doğrudan soru cevap formatına girer: “Kur’an-ı Kerim’i sadece sevap için okuyanlar yanlış mıdır? Hayır. Kur’an-ı Kerim’i sadece anlamak için okuyanlar yanlış mıdır? Hayır. Kur’an-ı Kerim’in manasına erişip yaşamak için okuyanlar işin en hakiki noktasına varan insanlardır.” Bu ifade hayati derecede önemlidir: Efendi sevap için okumanın ahmaklık olduğunu söylemez; sadece onun en son nokta olmadığını belirtir. Böylece manasını bilmediği halde tek bir harf okuyanı bile çok değerli sayar.
Efendi Hazretleri sonra bir iç topluma hitaben kırıcı kırsal yargıları eleştirir: “Bazı kendini bilmezler Kur’an-ı Kerim’i sevap için okuyanları hor hakir görürler.” Bu eleştiri açık bir muhataba yöneliktir: tefsirci, modernist, okuyarak değil anlayarak okuma fikrini sevap için okumayı aşağılayacak derecede savunan insanlara. Efendi bu insanları “kendini bilmezler” olarak niteler. Sonra Peygamber’in hadisini içeriye alır: “Kur’an kendisini okuyana şefaatçidir. Kur’an bir harfini dahi okuyan o harf ona şefaat eder.” Sevap için bir harf okuyanı ihmal etmek, onun üzerinden Cenab-ı Hak’ın o kula indirdiği bir lutfunu ihmal etmek demektir. Efendi bu bağlamda hem hoyrat modernizmi, hem de hodbin tasavvufi yıpratıcılığı reddeder.
3. Kur’an-ı Kerim’e Yönelik Tarihi Saldırılar: Mushaf Duvardan Îndirme ve Kurs Kapatma
Kur’an okumasıyla alakalı gözlem hızla tarihi saldırılar anlatımına dönüşür. Efendi Hazretleri dinleyicilerin yaşadığı bir tarihi yıpranmayı hatırlatarak der ki: “Bize şunları söylüyorlar: Kur’an’ı gidip duvarınıza asıyorsunuz. Bunu söyleyenler Kur’an-ı Kerim’i sevenler değil. Kur’an’a âşık olanlar değil.” Burada Efendi bir müşahedeyı ortaya koyar: Türk iç politikasında bazı din dışında veya dînin içinden konuşan kişiler, Kur’an’ın duvarda asıl durmasını “hürmetsizlik” diye kötülemişlerdir.
Efendi Hazretleri bu gözlemi şerefli bir tarihi çerçeveye oturtur: “Bir kimsenin evinde Kur’an-ı Kerim asılı olması o kimsenin Müslüman olduğunu gösterir. Bir evde Kur’an-ı Kerim asılı olmuş olsa, harp esnasında, savaş esnasında orası baskına uğramış olsa, orada Kur’an-ı Kerim kitabı var ise siz orayı katledemezsiniz. Siz oraya kötülük yapamazsınız Müslüman olarak. O evin Müslüman olduğuna hükmetmek zorundasınız.” Bu cihad adabına göre bir evde Kur’an’ın asıl olması, o evin ehli kitaptır (Müslümandır) alametidir ve canını ve malını koruyan bir işarettir. Dolayısıyla Kur’an’ın duvarda asıl olmasına düşmanlık, Müslüman’ın koruma işaretine düşmanlıktır.
Efendi Hazretleri burada müşahedesini sertleştirir: “Ama Kur’an düşmanlığını örtülü yapanlar bizim evlerimizde asılı olan Mushaflara gözlerini diktiler. Bizim evlerimizde Mushaf’ın asılmasına dahi razı değiller. Bizim her odamıza Mushaf asılmış olsa, bizde Mushaf’a karşı, Kur’an’a karşı aşırı derecede saygı vardır. Biz orada elimizi ayağımızı oynatmayız, biz orada çırılçıplak dolaşmayız, biz orada böyle fuhu fahşiyat içerisinde olmayız.” Bu gözlem sosyolojik olarak dördür: Müslüman evi Kur’an’ın asıl oluşundan ötürü utança duyarlı hale gelmiştir; modern “özgürlükçülük” bu utanç çemberini kırmaya çalışır; sonuç olarak Mushaf’ın duvarda asılı olması sadece dini sembol değil, davranışa hatırlatıcı bir ahlak stihaddır.
4. Çanakkale’ye Yazdırılan Saldırılar: Dil Değişikliği, Kurs Kapatma ve Süleyman Efendi’nin Sürülüşü
Efendi Hazretleri Mushaf düşmanlığının kendi başına durmadığını anlatır: “Ardından şunu söylediler, namazlarda okuduğunuz ayet-i kerimeleri anlamıyorsunuz, anlamadığınız için okumayın. Türkçe söyleyin. Anlamamanıza sebep olanlar bunu söyledi. Dili değiştirdiler, yazı dilini değiştirdiler, Kur’an-ı Kerim kurslarını kapattılar, Kur’an-ı Kerim okunacak, öğrenilecek yerleri kapattılar.” Burada Efendi Türkiye’nin Cumhuriyet döneminde uygulanan harf inkilabı, Kur’an kurslarının yasaklanması ve Arapça eğitiminin ortadan kaldırılmasına telmihıni yapar. Bu olaylar, Kur’an okumayı öğretme imkânını toplumdan almakla neticelendi.
Bu saldırının çifte standardı da Efendi tarafından keskin bir mantıkla teşhir edilir: “Însanlar kulaktan duyma, annesinin babasının ezberlettiği Fâtiha’yla, Îhlâs’la, Sûbhâneke’yle namaz kılmaya başladılar. Bu seferde onlara dediler ki siz Allah’ın ne dediğini bilmiyorsunuz. Okuduğunuzun da ne dediğini bilmiyorsunuz. Okumayın. Ne dediğini bilmiyorsunuz ya.” Efendi bu mantığın çifte kıskacına dikkat çeker: önce öğrenmenin kapısını kapa, sonra öğrenmediği için uyarı ver. Bu, adaletsiz bir döngüdür.
Efendi Hazretleri bu noktada zihnen kendisini suizannettirenlere soru sorar: “Ve hain. Onu öğretmeyen sen değil miydin bize? Ben mi kapattım Kur’an kurslarını? Ben mi kapattım imam hatipleri? Ben mi yasakladım Kur’an’ın okunmasını? Süleyman Îlmi Tunahan hazretlerini dağdan dağa ben mi sürdüm? Kur’an-ı Kerim okuyan köylülerin kafasına dipciği ben mi vurdurdum?” Bu pasajda Süleyman Efendi Hazretleri’ne yapılan zulmün hatırlatılması önemlidir: Süleyman Hilmi Tunahan (1888-1959) Kur’an-ı Kerim kursları yasakken gizlice Kur’an öğretmeye devam ettiği için bir çiftlikten diğerine, bir dağdan diğerine sürülmüştü. Efendi bu tarih bilgisini layıklıyla, isim vererek, kaynak göstererek verir.
5. Tekke’nin Jimnastik Salonu ve Ahır Olduğu Günler: 450 Yıllık Karabaş’ın Tarihi Yarası
Efendi Hazretleri en geçmişli tarihi yarayı dinleyicilere içinde bulundukları mekanı göstererek anlatır: “Bu tekkeyi saman deposu haline getiren ben miydim? Bu tekkeyi buğday deposu haline getiren ben miydim? Bu tekkeyi jimnastik salonu yapan ben miydim? Îçinde bulunduğunuz tekke bir dönem jimnastik salonu oldu. 450 yıllık bu tekke. Buğday deposu oldu burası. Saman deposu oldu. Bunu gönlüm el vermiyor söylemek ama hayvanların bağlandığı ahır oldu burası.” Burada Efendi Karabaş-ı Velî Dergahı’nın Cumhuriyet devrinde geçirdiği aşağılama basamaklarını sayar: saman deposu, buğday deposu, jimnastik salonu, sonunda ahır. Bu tarihsel işaretleme, dinleyiciye içinde bulunduğu mekânın kutsallığını hatırlatmak içindir.
Bu yıkma işine karşı tartıştıkları eski ve yeni bir soru var: Peygamber Efendimiz’in bir hadisini dile getirenler bizzat bu çiftçilikte şimdi kendisini gösterir: “Ben mi yaptım bunu? Ondan sonra çıkıyor televizyona. Veya cami minberlerine çıkıyorlar. Kur’an raflarda asılmak için değil ve hain. Biliyorum ben onu. Öğrettiniz mi ki bize?” Efendi Hazretleri, hem tekkeyi kapatan hem de “niye öğrenmediniz” diye uyaran dönemin zihniyetini ikili aynaya koyar. Bu ayna göstermesi, tarihsel bir hesaplaşma istemez; sadece modernleşmenin bir kısmının ahlaki ikircikliğinin bilincine varılmasını ister.
Efendi konuyu hizmet açısına çevirir: “Bunu cami kürsüsünden söylüyor. Sen camileri açtın mı ki? Kapı kapı dolaştırdın mı imamlarını müezzinlerini? Pazarcılık yapıyorlar imamlar müezzinler. Dükkanlarda çalışıyorlar. Papazlar sokak sokak dolaşıyorlar. Ev ev dolaşıyorlar. Çocukların hıristiyan olması için. Müslüman aileleri dolaşıyorlar. Çocuklarını hıristiyan etmek için. Bizim kürsülerimizden bağırıyorlar. Kur’an, mushaf duvarda asılmak için değil.” Bu zıtlık son derece acidîtîr: bir tarafta mübalakş papazların çocukları hıristiyan etme gayreti, öte tarafta “Kur’an duvarda asılmasın” demek için cami kürsüsünü kullanan insanlar. Efendi bu zıtlığı elle tutulur gösterir.
6. Kur’an Seyredilse Dahi Şefaat Eder: Okumayı Bilmeyenin Kalbi Pencere Olur
Ciddi eleştiri tonundan sonra Efendi Hazretleri içe döner ve Kur’an’a karşı müthiş bir ilhama düşecek kadar yüksek bir çıkarım yapar: “Kur’an öylesine iksirli, öylesine mucizevî, öylesine hakikat yüklü bir kitaptır ki siz onun üzerine odaklansanız okurken Arapça’nın inceliklerini, dil bilgisini bilmeseniz dahi onu anlarsınız. Allah onu sizin kalbinize ilham eder. Allah onu sizin kalbinize hakikat pınarı gibi akıtır.” Bu iddia hayret vericidir: Efendi Kur’an’ın sadık bir kalbe kendi manasını ilham edebileceğini söylüyor. Bu, lingistiği bir yenilgi değildir; aksine Kur’an’ın mucizeviliğinin en uç sınavıdır.
Efendi ifade sınırını daha da aşar: “Okuyamasanız dahi Kur’an-ı Kerim’i normal bir kitap gibi açsanız onu sadece seyretseniz. Her gün onu kendinize virt edinseniz. Okumasını bilemeseniz dahi öğrenninceye kadar Kur’an’ın sayfalarını seyretseniz. Vallahi de billahi de yeminle söylüyorum eğer Kur’an’a bu noktada rabıta eder, kalbinizi ona bağlarsanız o baktığınız sayfanın hakikatini gönlünüzde göreceksiniz.” Bu, Kur’an’a karşı gevşemiş olan herkese bir pencere açar: yaşlı bir nine, görülmeyen bir hasta, okumayı hiç öğrenememiş bir mümin bile Kur’an’a bağlı olduğu sürece hakikati görebilir. Bu hakikat epistemolojinin kapılarını açar.
Efendi bu bağlamda bir hadis daha getirir: “Onu seyredene dahi o şefaatçıdır, onu seyredene dahi o kendisini açar. Kim onu seviyorsa sevene o kollarını açar.” Ve çarpıcı metafora geliverir: “Diyecektir ki gel ey âşıkım, sen benim gönlümde yat. Diyecektir ki ey âşıkım gel, sen benim kollarımda uyu. Diyecektir ki gel ey âşıkım, saçlarını saçlarıma bağla, yüzümü yüzüne döndür, gözümün içine gözün girsin, kalbimin içine kalbin girsin.” Bu meşru bir sufi aşk dilidir: Kur’an, kendi kendisine aşık olanı “gel” diye çağırır, ve o çağrı ruhi bir karşılıklılık kurar. Kur’an bu anlamda edilgen bir metin değil, kendi okuyucusuyla buluşmak isteyen, hatta onunla birlik kurmak isteyen canlı bir varlıktır.
7. Kibir Hadisi ile Esmâ-ül Hüsnâ Ezberlemek Hadisleri: Görünen Çelişki ve Çözümü
Üçüncü soru kelamî bir çelişki sorar: “Bazı hadis-i şerifleri düşündüğümüzde bazıları birbiriyle çelişkili gibi duruyor. Örneğin Allah-u Teâlâ’nın isimlerini ezberleyenin cennete gireceği. Dıhye’nin la ilahe illallah dediği için 60 yıllık günahlarının silinmesi. Diğer taraftan ise kalbinde zerre kadar kibir olanın cennete giremeyeceği. Hepimiz bilerek ya da bilmeyerek kibir içine girmiyor muyuz? Sonuçta insanız ister istemez hata yapıyoruz. Bu konuda bizleri bilgilendirir misiniz?”
Efendi Hazretleri cevabını teolojik bir çerçeveye oturtur: “Mümin ümit ile korku arasındadır. Bir taraftan hadis-i kudside gönlünde zerrece kibir bulunan asla cennetime giremez. Başka bir hadis-i kudside gönlünde zerrece kibir bulunan cennetin kokusunu 70 yıllık yerden dahi duyamaz. Başka bir hadis-i şerifte kimin içinde kibir var ise o küfür üzerinedir der.” Sonra Efendi bu şiddetli hadisin arka planını açıklar: “Bu kibirlenmenin, kibriya olmanın Allah’a ait olduğunu ve Müslümanlar, müminler kendi aralarında kibirlenirlerse ne kadar büyük günah-ı kebâir işleyeceklerini ve o günah-ı kebâirin ne kadar büyük olduğunu anlatmak için ve o günah-ı kebâirden kaçırmak için söylenen sözlerdir.” Bu açıklama önemlidir: Efendi hadisin retorik fonksiyonunu açar ki, kibrin ne kadar tehlikeli olduğunu hatırlatarak insanı ondan korumak ister. Bu bir hukuki yasakname değil, bir hidayet terbiyesidir.
Efendi çelişki görünümünü korku-ümit dengesiyle çözer: “Biz o dehşetli halden hızla uzaklaşıp öbür tarafta kim halis bir niyet ile Eşhedü en la ilâhe illallah ve eşhedü enne Muhammeden abduhu ve resuluhu diyecek olsa ona cennet vacip olur hadis-i şerifi bize ümit kapısı olur.” Efendi bu aralıkta bir tarihi referans daha getiriliverir: “Hz. Ömer Efendimiz der ya bir kişi cennete girecek deseler o Ömer olurdu diye ümit ederim. Bir kişi de cehenneme girecek deseler o da Ömer’dir derim korkarım der.” Hz. Ömer’in bu hali, korku ve ümidin birlikte yaşanmasının büyük bir örneğidir: Allah’tan korku aşağı çekmeyi, ümit de yukarı çıkarmayı sağlar; bu iki his içten içe çalıştığı için mümin ne kendine güvenir ne de umudunu keser.
8. Pişmiş Mümin: Yunus’un “Bana Seni Gerek Seni” Noktası
Efendi Hazretleri korku-ümit sarkaçının bir sona varması lazım olduğunu söyler: “Bir taraftan ümit, bir taraftan korku o mümin, o Müslüman pişinceye kadar onu bu halden hale katar. Ne zaman ki mümin pişer hani Hazreti Mevlana der ya hamdım, yandım, piştim. Pişince korkuyu da atar, ümidi de atar. Artık onda ne korku kalır ne de ümit kalır.” Bu pişen mümin tanımı hayati derecede önemlidir: korku ve ümit bir kez işlevini yerine getirdiği, yani kalbi Allah için arandırdığı için bir sonraki merhalede mümin bu iki duygudan da kurtulur. Artık onu cennet de cehennem de bizzat ilgilendirmez; onu ilgilendiren sadece Sevgili’dir.
Efendi bu halde ne kaldığını anlatır: “Onda bir tek sevgili iştiyakı kalır. Korku kalmaz çünkü onda günah-ı kebâir kalmaz. Ümit kalmaz çünkü o sevgilinin verdiklerini değil, gözünü sevgiliye dikmiştir. Gözünü cennetten ayırmıştır artık o. Onun gözünde sadece maşuku vardır.” Bu vasfetme Sufi’nin kemal noktasıdır: o artık cennet nişanlısı değil, Cenâb-ı Hakk’ın kendisine âşıktır. Cennet bile onun için bir ayırış; Allah’tan başka bir şeye bakıyor olmak demektir.
Efendi Yunus Emre’nin dizelerini bu hakikatin tasviriyle birleştirir: “Anam da sensin, babam da sensin. Canım da sensin, ruhum da sensin. Cennetim de sensin. Cehennemim de sensin. Bana seni gerek seni der ya Yunus. Yunus’un dediği noktaya gelir. Bana seni gerek seni. Cennet, cennet diyenlere versen onu. Bana seni gerek seni.” Yunus Emre’nin bu ünlü dizeleri, “Cennet cennet dedikleri / Birkaç köşkle birkaç hûri / Îsteyene ver onları / Bana seni gerek seni” diye geçer ve Efendi burada bu dizelerin sufi anlayışın tepe noktasını gösterdiğini vurgular. Cennet güzelliklerine değil, sadece Cenâb-ı Hak’ın zatına talip olmak Sufi’nin hakiki amacıdır.
9. Hz. Ali’nin Namazda Ayak Oku: Cebrâil’in Kanadıyla Güneşi Durdurması
Dördüncü soru ibadetlerin ihlasıyla ilgilidir: “Hz. Ali Efendimiz namaz esnasında ayağına saplanmış olan okun çıkartılmasını bile hissetmeyecek şekilde Allah’a yönelmiş iken bizler ise namazda dünyalık düşünüyoruz. Bizler belki de Hz. Ali değiliz. Ama ibadetlerimizi daha ihlaslı yapmak için ne yapmalıyız?” Efendi Hazretleri bu soruya Hz. Ali’nin methi ile başlar: “Hz. Ali keramallahu ve cehe hazretleri o Haydar-ı Kerrar, o Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem hazretlerinin yeğeni, o Müslümanların ilklerinden olan, o Bahadır, Hasan ile Hüseyin’in babası, Hz. Fatma validemizin kocası, o Uhud’un, Bedir’in aslanı, o Hendeğin aslanı, o Seyyidlerin Seyyidi.”
Efendi, Hz. Ali’nin zatı hakkındaki hadisleri toplar: “Îlmin kapısı, ben ilmin şehri isem Ali kapısıdır dedi Ali. Bahadırlıkta önüne geçebilecek olan hiçbir kimsenin olmadı Ali. Ve Hz. Peygamber Efendimiz’in Ali’nin döndüğü yer Hakk’a dönsün diye dua etti ve onun döndüğü yere Hakk’ın döndüğü Ali.” Sonra Hz. Ali’nin ehl-i bît’in içinde yer alışını anlatır: “Ashab-ı Aba, Necran-ı Hristiyanlarla lanetleşeceği zaman Ayet-i Kerime mücibince sen yarın sabahleyin ehli beytini de al çık meydana dedin de bütün sahabenin sabaha kadar ayakta oturup Allah’a yalvarır, o ehli beytin içinde ben de olayım diye yalvarır.” Bu tarih Ali’nin Peygamber ile nassıl özel bir yakınlık içinde olduğunu gösterir.
Sonra ok kıssası gelir: “Îşte o Ali namazdayken oku çıkartır. Allah kimisine bazı şeyleri lütfeder. Bu o kimsenin seçimi değildir belki de. Cenâb-ı Hak onu ezelde kendine seçmiştir. Ezelde seçtiği için namazdayken oku değil, canını alsalar bir şey duymazdı yine.” Bu açıklama müthiştir: Hz. Ali’nin namazda fani olması onun kendi gücü değil, Cenâb-ı Hak’ın onu böyle seçmiş olmasıdır. Bu hakikat bizim için teselli verir: eğer Ali gibi olamıyorsak suçumuz değil, Allah’ın lütuf seçimi yok. Ama aynı hakikat bize bir kapı da açar: o lütfu gıpta etmek, onun için niyaz etmek.
10. Ali’nin Namaza Yetişme Hikayesi: Îhtiyar-Şeytan ve Rükûda Cebrâil’in Güneşi Tutuşu
Efendi bu ok kıssasından hemen başka bir Hz. Ali kıssasına geçer: “Sabah namazına gidecektir. Sabah namazına giderken önünde yaşlı bir adam vardır. Sağından geçmek isterken o sağa doğru yalpalanır, solundan geçmek ister sola doğru yalpalanır. Güç bela mescide yetişir.” Efendi burada yolda karşısına çıkan ihtiyarın aslında şeytan olduğunu mantıki olarak anlatır: Hz. Ali ona saygılı olup önünden geçmeye haya ediyor, bu yüzden de camiye geç kalıyor. Bu engel, namazdan alıkoymak için bir şeytani tezgâhtır.
Efendi şu karşılaştırmayı yapar: “Namaza edebinden önündeki ihtiyar şeytandır. Önünde ihtiyar vaziyette edep edip önüne geçmez onun. Öylesine edeptir. Biz şimdi sokakta bırakın ihtiyarları, kimlerin önlerinden geçmiyoruz ki?” Bu kıyaslama yıpratan bir ayna etkisi yapar: Hz. Ali sokakta sağa sola geriliyor, yoldaki bir yaşlı adamın önünden geçmeye edeb ediyor, biz ise herkesin önünden geçip durarak yürüyoruz. Burada Efendi kendi cemaatinin ahlaki tembelliğini daha fazla uyarmadan göze sokar.
Sonra rükûda güneşin durdurulması kerameti gelir: “Mescide sabah namazında herkes rükûdadır. Enteresan bir şey yaşanır o gün. Hazreti Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem hazretleri namazı kıldırıyordur. Kıyamda Kur’an-ı Kerim’i okuyacağı kadar okur. Allahu ekber der rükûya gider. Rükûda kalır Hazreti Peygamber. Bütün asap rükûdadır. O rükûda ne kadar kalındığı belli değildir. En son Hazreti Ali Efendimiz mescide girer. Allahu ekber der. Sübhane Rabbî el azim der. Allahu ekber der. Hazreti Peygamber kalkar. Sorarlar. Derler ki ya Resulallah hikmet nedir? Hazreti Peygamber der ki tam rükûdan kalkacağım esnasında Cebrail aleyhisselam geldi, kanatlarıyla benim üzerime bastı, beni rükûdan kaldırmadı der. Bakarlar ki güneş de doğmamış. Cebrail aleyhisselam bir kanadıyla güneşin doğuşunu durdurmuş.” Bu keramet hem Hz. Ali’nin Peygamber’e olan manevi yakınlığını ispat eder, hem de Cenâb-ı Hakk’ın bir bakanlığı göstermek için güneşi bile durdurabileceğini.
11. Bizim Namazımız: Almıyoruz, Satıyoruz, Çek Ödayoruz
Hz. Ali’nin tek kıssasıyla Efendi bu yüksek noktayı dinleyicilerine kendi gerçeklerine karşı koymak ister: “Biz, bizler ne yazık ki ben kendi nefsim için söyleyeyim, bu noktada bunun edebiyatını yapanlardınız. Bize, bana bu fakire sadece bunun edebiyatı düşmüş. Ben de gelip burda edebiyatını yapıyorum. O yüzden biz namazda alıyoruz satıyoruz, çekleri ödüyoruz, ödetiyoruz, batıyoruz kalkıyoruz, torunları evlendiriyoruz, bir bakıyoruz ki namaz bitmiş.” Efendi özeleştiri yapar: kendisinin bile Hz. Ali’nin rutübinî erişemediğini, bu anlatılan hakikatin “edebiyatını yaptığını” kabul eder. Bu tür özeleştiri Efendi’nin dersindeki bir sabît motiftir: kendisini hiçbir zaman dinleyicilerden yüksek bir konumda sunmaz.
Efendi Hazretleri namazı ihlaslı kılmayı çok kısa bir cevaba indirir: “Niye yapmak gerek? Sevmek gerek.” Bu çıplak ifade tepesine yeten bütün ders’in özüdür: ihlas yöntem değil, muhabbettir. Yöntemleri öğrenen de ihlasa ulaşamaz, çünkü yöntemleri kendi başına yapmak meşakkatle fakat sevgiyle yapmak zövküne dönüşecek şeylerdir. “Görmedim Allah’a ibadet etmem diyecek kadar ihmanı kemalermiş o Ali’ derken Efendi Hz. Ali’nin ünlü “Görmediğim Rabbe ibadet etmem” sözüne yapar. Bu söz, kalbin gözüyle Allah’ı görmeden ibadetin yarım olduğunu anlatır.
Sonra bütün evreni avucunda tutan Ali tasviri gelir: “Bütün kainat avucunun içinde el ayası kadar olmuş Ali, o Ali.” El ayası tabiri sufi geleneğinde yüksek bîr tecelli işaretidir: Hz. Ali’nin içindeki yıldızları ve dünyaları görecek kadar açılıp bütün kainat onun bir el ayasına sığmıştır. Aynı tasv&#icirc;r Hz. Peygamber’in “el basit” hadiselerinde de geçer. Bu tasvir sadece bir metafor değil, Hz. Ali’nin sufi gözde bir hüvîyete tekâbül ettiğini gösterir.
12. Nefsin Yedi Mertebesi: Emmare’den Sâfiye’ye
Beşinci soru nefs meselesini getirir. Efendi Hazretleri konu hakkında ayrıntılı bir ders yapmaya niyet ettiğini ama bu hafta yapamadığını bildirir: “Nefisle alakalı sözüm var inşallah bir ders burada geniş bir şekilde ders yapacağım. Aslında bu haftaya niyetlenmiştim ama bu hafta da olmadı. Allah’tan bir şey gelmezse inşallah Cenab-ı Hak nasip ederse, müsaade ederse önümüzdeki hafta nefisle alakalı geniş bir sohbet edeyim.” Bu “haftaya” ertelemesi önemlidir: Efendi Hazretleri bir konuyu önceden hazırlamadığında dersi oraya çekmez; önce hazırlık gerekir.
Sonra konunun bir ön sözünü verir: “Ama bu noktada kısaca bunun ön sözü gibi olacak bir şey söylenirse nefsin Kur’an-ı Kerim’de değişik anlamları var. Sufiler nefisten bahsedince kötülükleri emredeni kast ederler. Nefis tabi kimsenin hem zatı hükmünde de olabilir. Nefis aynı zamanda o kimsenin canı hükmünde de olabilir, ruhu hükmünde de olabilir.” Efendi bu tarifte nefs’in Kur’an’daki anlamının çok katımlı olduğunu belirtir: Kur’an bazen “nefs”i can ve ruh olarak, bazen kimlik ve zat olarak, bazen de kötülüğe emreden iç-gücü olarak kullanır. Sufiler genellikle üçüncü anlamda kullanırlar.
Nefsin yedi mertebesini ise tek tek isimsel olarak sayar: “Nefis bu manada o kimseye kötülükleri emreden ama işte levvame noktasında pişman olan nefsin o emmare, levvame, mülhîme, mutmainne, radiyye, mardîye, safiye halleri de söz konusu olur.” Bu yedi mertebe Sufi psikolojisinin omurgasıdır: emmare (kötülüğe emreden), levvame (kendini kınayan), mülhîme (ilhamı olan), mutmainne (tatmin olmuş), radiyye (razı olmuş), mardîye (razı olunmuş), safiye (arınmış). Her bir mertebe bir önceki mertebenin mücadelesi sayesinde kazanılır. Efendi bu taksimi sadece adıyla anıp önümüzdeki haftaya bırakır ki bu dersın ne kadar derin olacaktırın bir işaretidir. Aynı zamanda içinde hukuki anlamdaki “nefs-i müdafaa” kavramına da değinerek, nefsin “kendi” anlamını gostermeyi unutmaz.
13. Yedinci Günah-ı Kebâir: Dehre Sövmek ve “Dehir Allah’tır” Hadisi
Altıncı soru yedi büyük günahtan birini sorar: “Yedinci kebîreyi anlatır mısınız? Dehre sövmek ne olduğunu anlamak çok istiyorum. Mesela bir hadis-i şerifte de üzüme kerm adı vermeyiniz, vay şu dehrin hüsranına diyerek sabretmeyiniz, zira dehir Allah’tır.” Dehir Arapçada “zaman” ve “devir” demek. Dehre sövmek, “bu zaman da zaman mı”, “zaman kötü”, “zaman bize etti” gibi şikâyetlerin bir ifadesidir. Peygamber Efendimiz bu şikâyetleri yasakladığı için, “Dehir Allah’tır” hadis-i kutsisini kurar ve zamana sövmenin aslında Allah’a sövmek olduğu hakikatini aydınlatır.
Efendi Hazretleri bu hadisi kün yaratılış felsefesine bağlar: “Dehir Allah’tır hadis-i şerifi zamanla alakalı. Dehir zamandır. Bu kün yaratılışla alakalı bir konudur. Cenab-ı Hak ilk şeyi yarattığında… Allah kendi ismi şerifi olan zaman sıfatını da tecelli ettirdi.” Burada Efendi zaman kavramının fiziksel bir boyut değil, Allah’ın bir ismi şerifi olduğunu belirtir. Bu yorum, sıradan bir zamansallık karşısında ne kadar derin bir kâinat görüşü getirdiğini gösteriyor: zaman bir Allah lütfu, bir tecellidir; zamana sövmek Allah’ın bir tecellisine sövmektir.
Efendi Hazretleri bu meseleyi anlatırken ürün veriden yaratılışa da getirir: “Ayan-ı sabite – hani Allah yaratacak olan bütün her şeyi ilk önce ayan-ı sabitede yaratırdı ya. Ayan-ı sabite Allah zatının içinde zatından tecelli ettiriyor. Zatından tecelli ettirdiği ilk yarattığı şey sufilerce Hz. Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem hazretinin ruhaniyeti ve nuraniyeti, aynı zamanda aklı evvel – kelamcıların aklı evvel dediği, fıkıhçıların ilk yaratılan şey dediği, sufilerin Muhammed Mustafa’nın ruhaniyeti ve nuraniyeti dediği. Hadis-i kudside kendi ruhumdan ve nurumdan dedi. Îlk yaratılan şeyin içinde Allah’ın bütün esma-ül hüsnası var. Bu ilk yaratılan şeyde Cenab-ı Hakk’ın sonsuz hudussuz isimleri mevcut.” Bu paragraf bir mini kelam-tasavvuf mukayesesi yapıyor: aynı hakikati sufiler “nûr-u Muhammedî”, kelamcılar “akıl-ı evvel”, fıkıhçılar “ilk yaratılan şey” olarak adlandırır.
14. Zamanla Kainatın Yaşı: 13.5 Milyar Işık Yıl ve Zamanla Allah’ın Îsmi Şerifi
Efendi Hazretleri zaman kavramının bilim dünyasıyla nasıl bağlantılı olduğunu göstermek için kozmoloji bilgisine başvurur: “Şimdi bilim adamları kainatın yaşını hesaplamaya çalışıyorlar ve diyorlar ki 13.5 milyar yıl ışık yıl olarak kainatın yaratılışı. Eğer Cenab-ı Hakk’ın zaman ismi şerifi tecelli etmemiş olmuş olsaydı, bu sefer biz kainatın yaşını hesaplayamayacaktık.” Bu açıklama fevkalade aydınlatıcıdır: çağımızın bilim adamlarının kainatın yaşını bulabilmesi bir teknolojik başarı değil, Allah’ın “zaman” isminin tecellisi sayesindedir.
Efendi bu noktayı bireysel hayatın pratik düzeyine indirir: “Bu sefer biz dünyanın 5 milyar yıl ışık yılı yaşında olduğunu hesaplayamayacaktık. O zaman biz kaç yaşında olduğumuzu hesaplayamayacaktık, o zaman biz bir aracın hangi hızda ne kadar yol kat ettiğini hesaplayamayacaktık. Yaşadığımız bu zaman dilimini hesaplayamayacaktık.” Böylece zaman ismi, günlük hayattan kozmoloji laboratuarına kadar bütün insan faaliyetinin temelinde olur. Efendi, zaman’ı bilimsel bir saat ölçüsü olarak değil, onun altında yatan varoluşsal bir vermiş olarak anlar.
Efendi bağlantıyı tekrar peygamber hadisine getirir: “Îşte yaşadığımız bu zaman dilimi ile alakalı Hz. Allah hadis-i kudside diyor ki Dehre sövmeyiniz, dehir Allah’tır. Yani zamana sövmeyiniz, zaman Allah’ın sıfatıdır. Zaman Allah’ın sıfatı olduğu için hani bu zamanın bilmem nesini ne yapayım haşa der isen, ya bu zamanda da böyle olur mu, bu zaman kahrolsun dediğinde işte o zaman zaman Allah’ın sıfatı hükmünde olduğundan küfre düşersiniz.” Bu ifade zararlı bir gününzda “berbat bir zaman” demenin bir inanç sınırı olabileceğini gösterir. Efendi müminin zığında “dehre sövmemeyi” almıştır.
15. Sufilerin Hikaye Metodu: Mevlana’nın Cariye Padişah Hikayesi
Sohbetin ikinci büyük bölümü Mesnevîden bir beytin şerhine ayırılmıştır: “Sevgilinin sırrının kapalı örtülü olması daha hoş, sen hikayeye kulak ver.” Bu beyit Mevlana’nın Mesnevî’de Hüsamettin Çelebi’ye hitap ettiği meydandır. Efendi Hazretleri Mevlana’nın sufi anlatımının ilkesini şöyle özetler: “Sufiler bir şeyi apaçık anlatmazlar, bir şeyi hikaye leştirerekten anlatmayı tercih ederler. Sufilikten uzak gönüllüler onu bir hikaye gibi görürler geçerler.” Bu metot seçimi rasgele değildir: sufiler hikaye formuyla hem kendi ehliyetsizleri ayıklar hem de ehline bir kapı sunar.
Efendi Hazretleri bu metodın gerekçesini açıklar: “Çünkü sufi mahremdir, seven mahremdir. Sevilen kendisini seveni hep mahrem noktada tutar. Mahrem noktada tutar ki sevenin kıymeti bilinsin. Seven sevilen için çok kıymetlidir. Seven sevilen için o kadar kıymetlidir ki bazıen sevilen onu muhafaza edip korumak için sevilen kendinden geçer.” Mahremiyet koruması mantığı gerçekçidir: bir hakikat, onu ançak anlayabilecek kişiye mahrem olarak verilirse, hem o kişinin kalbinde özümsüzünü bulur hem de yanlış ellerde bayatlamaz. Hikaye olan bir hakikat, onu anlayana apaçık, anlamayana ise içi boş görünebilir.
Efendi, Mesnevînin açılışındaki cariye-padişah hikayesinin manasını anlatır: “Hz. Mevlana da Mesnevînin başında cariye padişah aşkını anlatırken işte der bu benim hikayemdir, bizim hikayemizdir der. Bizim hikayemiz derken hem kendinden önceki geçmiş velileri hem de kendisinden sonraki gelecek olan velileri de kendisinde cem edip bütün velilerin hikayesi olarak o hikayeyi bize anlatır. Ve cariye padişah hikayesi bu manada Mesnevînin muhtasarı hükmündedir.” Bu iddia Mesnevî alımlama tarihinde önemli bir yazı görüşüdür: ilk hikaye bütün Mesnevînin özünü veriyor, geri kalan ise onun detaylanması.
16. Îsmail Hakkı Bursevî’nin Bin Beyit Şerhi: Mesnevî’nin Kalbi
Efendi Hazretleri Bursa’nın maççel velisi Îsmail Hakkı Bursevî’nin Mesnevî şerhine işaret eder: “O yüzden hemşehrimiz olan burada, meftun olan hemen Cumhuriyet Caddesi’nin altında Haşim Şcan’la arasında kalıveren Îsmail Hakkı Bursevî hazretleri Mesnevî’nin bin beytini şerh edip bundan sonrasına gerek yoktur deyip şerhi bitirmiştir.” Bu çok önemli bir referans: Îsmail Hakkı Bursevî (1653-1725) Celvetî tarikatı şeyhi, büyük bir müfessir (Ruhu’l-Beyan’ın yazarı) ve kâmil bir tasavvuf eri’ydi. Onun Bursa’daki kabri Cumhuriyet Caddesi yakınında, Haşim Şcan’ın yanındadır.
Efendi Hazretleri Bursevî’nin neden sadece bin beyit şerh edip durduğunu kendisinin verdiği bir gerekçe ile anlatır: “Çünkü Mesnevî’nin ilk padişah cariye hikayesi Hz. Mevlana’nın deyimiyle bütün velilerin masal hikayesidir. O yüzden Hz. Mevlana bizim hikayemiz demiş ve yolun velinin yolcuların ne olduğunu Hz. Mevlana bu ilk hikayede anlatıvermiş.” Îlk bin beyit, cariye-padişah hikayesini tamamlayan bölümdür; Bursevî’nin buraya kadar şerh edip durması, o kısmın bütün Mesnevînin özünü verdiği düşüncesindendir.
Mevlana’nın Hüsamettîn Çelebîye ne dediği de anlatılır: “Sevgilinin sırrı gizli kapaklı anlatılması lazım. Sevgilinin sırlarını orta yere saçarsan ârif olan cevherini boş yere saçar mı? Mücibince boş yere saçılmış olur. Sen hikayeyi dinle de o sırrı oradan öğren.” Bu, töre edebiyatının ilkelerinden birini açıklar: hakikat cevherdir, cevher boş yere saçılmaz, üstelik cevher hikayenin içine saklanırsa herkes onu çıkaramaz, ancak “ârif olan” çıkarır. Mevlana sufiler dışında özel bir dinleyici karşısında olmadığı için hikayeye sığınmıştır.
17. Fatiha’nın Özü: “Elhamdulillahi Rabbi’l-Alemin”de Saklanan Kur’an
Efendi Hazretleri Kur’an’ın her şeyinin nasıl iç içe geliğini bir merkez arışıyla anlatır: “Kur’an’ın özü nerede? Fatiha’yı bakara anlatıyor, bakara ondan sonraki ayetlerin özü hükmünde. Öz öz içinde, öz öz içinde. Sen Fatiha-i Şerife’ye ulaşmaya çalış. Fatiha-i Şerife’nin içerisinde Elhamdulillahi Rabbi’l-Alemin’e ulaşmaya çalış. Fatiha’nın özü Elhamdulillahi Rabbi’l-Alemin’dedir. Sır orada, mana onda saklı.” Bu hiyerarşi önemlidir: Kur’an → Bakara → Fatiha → Elhamdulillahi Rabbi’l-Alemin. Her katman bir önceki katmanın özüdür; en içte “Bütün hamd, âlemlerin Rabbi’ne mahsustur” cümlesi bulunur.
Efendi bu “öz” fikrini bir kalp metaforu ile sabitler: “Cenâb-ı Hak onu orta yere Kur’an’ın kalbi gibi, kalbi gibi onu oraya ne yapmış, oturtmuş. Elhamdulillahi Rabbi’l-Alemin.” Kalbi merkezinde oturtmak, onun beden gibi çalışan bir sistem olduğunu gösterir: kalbi (Elhamdulillahi) bütün Fatiha’ya kan pompalar, Fatiha bütün Bakara’ya, Bakara bütün Kur’an’a. Eğer Elhamdulillahi fiziksel merkez gibi kalbin rolünü oynuyorsa, o anlamı anlamayınca bütün sistem dolaşımı bozulur.
Efendi Hazretleri bu merkez metaforunu bedenden alarak genelleştirir: “Bak bütün vücut kalbi korur. Bütün vücut ve bütün vücut kalbe bağlıdır orası. Damarlara düzgün kan pompalarsa vücut düzgün çalışır ve bütün vücut gözünü kalbin üzerine dikmiştir. Kalp düzgün çalışırsa bütün vücut düzgün çalışır, kalp düzgün çalışmazsa bütün vücut batar.” Bu sahne sonra bir sohbete uygulanır: “Nasıl bütün vücudun merkezi kalp ise ve bütün vücut kalbe çalışıyorsa, bütün sohbette sohbetin kalbi hükmünde bir konu veya cümle vardır. Bütün sohbet o cümlenin üzerine kurulur, bütün hakikat o cümlenin üzerindedir.” Böyle bir derste dinleyicinin görevi de: bütün derste bir anahtar cümle bulmak ve ona dikkat etmektir.
18. “Allah’ı Seviyorsanız Bana Uyun”: Peygamber Ağzından Konuşturma Edebi
Efendi Hazretleri Cenâb-ı Hakk’ın Peygamber Efendimiz’in ağzından nasıl konuştuğunu anlatır: “Hani Hz. Allah Kur’an’ında peygamberleri konuşturur, peygamberin ağzından konuşur. Bak ince şey: Kim söylüyor? Hz. Peygamber söylüyor. Hz. Peygamber’e diyor ki ey Muhammed de ki – enteresan bir şey – eğer Allah’ı seviyorsanız bana uyun, bana uyun ki Allah size merhamet etsin, Allah size mağfiret etsin, Allah size şefkatli davransın.” Bu ayet Al-i Îmran 31 ayetidir: “De ki: Eğer Allah’ı seviyorsanız bana uyun, Allah da sizi sevsin.”
Efendi bu gramatiğin inceliğine dikkat çeker: “Hz. Peygamber Allah’ın böyle söylediğini söylüyor. O kadar ince edebiyat var ki Allah kendisine âşık olanları bir kapıya bağlıyor. Eğer bunu Hz. Peygamber kendi nefsinden söylese, ayrı bir kibirlilik, ayrı bir nefis olacak. Cenab-ı Hak öylesine hikmetli, öylesine noktasal vuruyor ki tabiri caizse ne dostunu kibirliliğe ne de kendini kibirliliğe gönderiyor.” Bu inceleme fevkalade anlıklıdır: Cenâb-ı Hak bizzat “Peygamber’e uyun” deseydi, Peygamber bu emirden dolayı kibrine vesile bir emir almış olacaktı. Ama Cenâb-ı Hak Peygamber’in ağzından bunu konuşturunca, Peygamber kendini alkole üst konuma koymadan bu talimatı iletmiştir.
Efendi Hazretleri ayetin ruhu üzerinde devam eder: “Ey Muhammed de ki, eğer Allah’ı seviyorsanız bana uyun. Peygamberini konuşturuyor, Peygamberini konuşturuyor. Sen başına bakma ya içine bak onun. Allah’ı seviyorsan ona uyu. Ona uyarsan merhamet, şefkat, af, mağfiret gelecek sana kendinden. Uymazsan Allah’ı sevmekte yalancısın aynı zamanda şefkat ve merhametten uzaksın.” Bu pasaj Peygamber’e itaatin iki boyutunu anlatır: birincisi, Allah’ı sevmenin iç sınavıdır (seviyorsan, ona ait olana uymalısın); ikincisi, Allah’ın bağış ve şefkat kapısıdır.
19. Musa Aleyhisselam’ın “Yüzünü Bana Lutfet” Duası: Tûrisinâda 40 Gün Bayılış
Efendi Hazretleri Hüsameddin Çelebi’nin “çırılçıplak anlat” talebine Mevlana’nın verdiği cevabı anlatır: “Dedim ki, o apaçık meydana çıkarsa ne sen kalırsın ne kucağın, ne de yanın ne de belin. Eğer Allah o sevgili, o maşuk kendisini apaçık gönderirse sen ortalıkta kalamazsın, sen diye bir şey kalmazsın, yanar yıkılırsın. Bu aynı zamanda Musa aleyhisselam’ın kıssasına bize götürüyor.” Mevlana’nın cevabı, çırılçıplak görmeyi isteyenin ölümüne gider: ilahi tecelli doğrudan, perdesiz geldiğinde kul buna dayanamaz.
Efendi Musa peygamberin kıssasını anlatır: “Hani Musa yalvarıp yakarmıştı, demişti ki Ya Rabbi bu şu fakir gönlüm seni görmek ister. Hep peygamberler onu görmek istediler. Peygamberler onu apaçık görmek istediler. Allah’ın velileri onu apaçık görmek istediler. Bütün alem, bütün insanlar onları apaçık görmek için koştular. Însan var olduğundan beri, ilk varlık var olduğundan beri onu apaçık görmek istediler. Hep çırılçıplak. Heyhat! Ona ancak Muhammed’i Mustafa aşina oldu.” Bu iddia çok önemlidir: Musa dâhil, bütün peygamberler Allah’ı apaçık görmek istedi ama bunu sadece Muhammed Mustafa mirâç gecesinde tam olarak başarmıştır.
Efendi Musa’nın duasını tafsil eder: “Dedi ki Rabbim bana yüzünü lutfeder misin? Bana zat-ı uluhiyetini lutfeder misin? Bir kez olsun perdeyi kaldırır mısın? Benimle ağacın arkasından konuşmasan, benimle ateşin arkasından konuşmasan, benimle bir şeyin arkasından konuşmasan, bana direkt hitap etsen. Yüzünle, gözünle, elinle, ayağınla o zatüllahınla tecelli etsen.” Allah’ın cevabı üç rüknü içerir: uyarı, dene, örnek. “Hitap geldi, Ya Musa dayanamazsın, dayanamazsın. Bak dedi şu dağa. Şu dağa dedi bir an tecelli ediver esim geldi. Hadi dedi bir anlık tecellimı, tecelliyatimi seyrediver.” Allah Musa’ya doğrudan bir “hayır” cevabı vermez; onu deneyerek göstermek ister.
20. Şimşekten Hızlı Tecelli: Musa’nın 40 Gün Bayılması ve Hayret
Efendi tecelli anını dramatize eder: “Şimşekten hızlı, şimşekten hızlı tecelli ediverdi bir anda. Musa diye bir şey kalıvermedi. Musa küt tek bayıldı. 40 gün baygın yattı Tûrisinâda, ekmeksiz, yemeksiz, susuz, 40 gün.” Bu tasvir Mesnevî’nin “Bak” tecelli’sini konu eden bölümüne benzer: tek bir bakış en büyük peygamberi bayıltır. Efendi hayret halinin ne olduğunu açıklar: “Bir hayrete düşersen 40 gün yatar kalırsın, yaşamıyormuş gibi yaşarsın.” Hayret bir boş zamandır: bedeni yeryuzünde, kalbi başka bir âlemde.
Efendi Hayret halini iki başka tarihi örnekle daha anlatır: “Hani Hz. Îmam Azam dedi ya, 40 gün sonra gel dedi, çocuğunu getir bana. Geldi, çocuğa dedi ki bal ye evladım, bal şifadır. Ya imam 40 gün bunun için ne beklettin bizi dedi. Yememiştim dedi. Ondan sonra söyledim. Bu hayret 40 gün devam eder.” Îmam Azam’ın bu örneğinde, çocuğa “bal ye” demek istiyordu ama 40 gün balla tecrübe edilmek istiyordu. Hayret 40 gün sürer.
Efendi Peygamber Efendimiz’den bir hadis daha getirir: “Hani Hz. Muhammed Mustafa dedi ya, 40 gün dedi sabah namazına kalkıp da sabah namazına kalkıp da günah kebalilerden uzak olursanız dedi, Allah sizin gönüllerinize hikmet pınarları çıkarır dedi.” Bu hadis 40 gün sabah namazına devam etmeyi ve büyük günahlardan kaçınmayı şart koşup, bu şartları yerine getirenin kalbinden hikmet pınarları akacağını bildirir. 40 gün tasavvufta halvet süresi olarak bilinir: Musa’nın 40 gün hayreti, Îmam Azam’ın 40 gün bal tecrubesi, ve sabah namazı 40 gün halvet’i bu dokunuşta buluşur.
21. Şems-i Tebrizî’den Muhammed’in Kalbine: Mevlana’nın 99 Günlük Halveti
Efendi Hazretleri Peygambere uyarak Cenâb-ı Hakk’ı görmenin yolunu anlatır: “Eger o çırılçıplak, sen onu görürsen sen diye bir şey kalmazsın ortada. Ya sen Muhammed Mustafa’nın yolunu tut. Sen o velilerin yolunu tut. Sen bir gönüle gir, o da bir gönüle girerekten onu görmüştü. Ya hangi gönüldü o? Muhammed Mustafa’nın gönlüydü. Şemseddin-i Tebrizi Muhammed Mustafa’nın gönlünden sevgiliyi seyretmişti. Sen bir şems bulamazsan sen o sevgiliyi seyredemeyeceksin.” Bu çarpıcı iddia sufi silsile öğretisinin çekirdeğini verir: Allah’ı görmek için Muhammed’e, Muhammed’i görmek için de onun ağzına mirâç’ı verebilen bir velisine baglanmak gerek.
Efendi Hazretleri halvet deneyimini anlatır: “Ya sen Mevlana’nın yolunu tut da kendine bir şems bul. Hüsamettin Çelebi gibi o şemsin önünde otur. De ki ben açım, beni doyur. De ki bana o sevgilinin sırlarını anlat. O şemsin önüne Hz. Mevlana nasıl oturduysa ve 99 gün nasıl halvet çıkardıysa, ve 99 gün halvet çıkarırken ahmak insanlar onların namuslarına, şereflerine, haysiyetlerine laf söyledilerse, sen de öylesine bir halvet çıkaracaksın.” Mevlana ile Şems’in 99 günlük halvetleri tarihi bir gerçektir: Konya cemaati “bu iki adam neden bu kadar beraber” diye dedikodu ediyordu. Sufi yolunda dedikodu kendiliğinden gelen bir bedeldir.
Efendi dedikodunun neye benzediğini anlatır: “Senin de namusuna laf söyleyecekler, senin de haysiyetine laf söyleyecekler, senin de şerefine laf söyleyecekler, seni de pençeleyecekler, seni de tırmalayacaklar, senin de ayağını biçecekler, senin de kaşını gözünü biçecekler, sana da olmaz laflar söyleyecekler, senin de her şeyine laflar söyleyecekler.” Bu sozler bir tasavvuf sabittir: gelen herhangi bir tarikat çevresi mutlaka etraftaki “ahmaklardan” laf işitecektir. Efendi burada bu acıyı küçümsemeden, aksine hakikatin bir alâmeti olarak sunar: “Ama sen sevgiliyi seyredeceksen o gönlün önünde oturacaksın.” Sevgi’nin bedeli dedikodudur, ama seyretmeden başka yolu yoktur.
22. Ölçülü Dile: Sünnetullah ve Karınca’nın Melek Seyri
Efendi Mevlana’nın nihai tavsiyesini anlatır: “Dile yani iste, dua et, özle. Özle bir şeyi iste, bir şeyi dile, bir şeye dua et, bir şeye çaba göster. Fakat ölçülü dile, ölçülü dile.” Burada Mevlana’nın verdiği bir ders: dile, ancak haddini bil. Efendi bu ölçülü dilemeyi bir misalle açıklar: “Karınca gibi ufak ufak yürür melekleri seyran etmek istersin. Karınca gibi ufak ufak yürüyüp melekleri seyran etmek istemez. Dile ama ölçülü iste.” Bu misal güçlüdür: Karınca kadar tevazu ile yürüyüp meleklerin âlemini görmek istemek, insanın haddini aşan bir istektir.
Efendi Hazretleri ölçüsüz isteklere örnekler verir: “Namazsız niyazsız Allah’a dost olmak istersin. Oruçsuz Allah’a yaklaşmak istersin. Kötü ve ahlakınla Allah’a dost olmak istersin. Dile ama ölçülü iste. Ölçülü bil, kendini bil, haddini bil. Ve dilediğin, istediğin şeyin adabını, erkânını bil.” Bu uyarı modern dindarlık pısmasının merkezinde durur: insan ibadetsiz ve niyazsız Allah’a yaklaşmak istemekte, kötü ahlakıyla Allah’a dost olmak istemektedir. Efendi bunların hepsini “haddini bilmemek” olarak görür.
Efendi Hazretleri Musa’nın olayını bir örnek olarak gösterir: “Bak hikaye dinledin kimden? Musa’dan. Musa ölçüsüz istemiş. Ölçüsüz isteyince onu ölçüye koymuş. Demiş ki Ya Musa, onun adabı öyle değil. Geçmiş peygamberlerden edep öğren, geçmiş peygamberlerden adab öğren, Muhammed Mustafa’dan edep öğren, geçmiş üstadlardan yol öğren. Edebi bil, ölçüyü bil, ölçüsüz olma. Her şeyin bir hesabı kitabı ölçüsü var.” Efendi sonuçta bir uyarı verir: “Deliğe vurma, biz deliyi biliriz. Akılsızlığa vurma, biz akılsızlığı biliriz. Seviyorum deyip de kandırmaya çalışma, seveni sevmeyeni bilmeyecek kadar ahmak değiliz.” Bu ciddîyet Sufi yolunun içindeki edep sınavlarının gerekçesidir: gelenler her türden olabilir ama veliler herkesi ayırt edebilecek kadar zekidir.
23. Çanakkale Şehitleri Anma Yürüyüşü ve Mevlevî Alayı: Dersin Kapanışı
Efendi Hazretleri sohbetin sonunda yaklaşan Mevlevî alayını haber verir: “Herkes davetli, Cepheye Sema, Mevlevî alayı yürüyüşümüz var geleneksel olarak. Önceden mayıs ta yapıyorduk. Bunu Çanakkale şehitlerini anma haftasına aldık. Bundan sonra da öyle olacak. Înşallah bu vatanı, bu memleketi, dinimizi, namusumuzu, haysiyetimizi, şerefimizi kafirlerin çizmesinin altında çiğnetmeyen bu memleket evlatlarının her şeylerini feda ederekten, daha doğrusu Çanakkale’de göğüslerini siper ederekten şu vatan müdafasında onlarla beraber olduğumuzun simgesel bir faaliyeti diyelim orada bulunacağız.” “Cepheye Sema” yürüyüşü Karabaş-ı Velî Dergâhı’nın mart ayında geleneksel olarak Çanakkale şehitlerini anma programıdır.
Efendi Hazretleri dinleyicilere ulaşım bilgisi verir: “Arabalar tuttular herhalde, arkadaşlar isimler yazdılar. Yer problemmiş, arabalar dolmuş bildiğimiz kadarıyla. Înşallah kardeşler organize olup kendi araçlarıyla, değişik araçlarla memnun oluruz inşallah.” Bu kısa bilgi, sohbetin sadece ilim için değil, aynı zamanda cemaatin iç organizasyonu için de kullanıldığını gösterir: bir dergah sohbeti, hem hikmet dersidir hem de önümüzdeki haftaki programların duyurusudur.
Efendi sohbeti geleneksel sufi dua ile kapatır: “Hakkınızı helal edin. Destur. El Fatiha ma salavat. Amin.” Bu kapanışın her öğesi bir sufi adabını temsil eder: “Hakkınızı helal edin” bir tevazu sözleşmesidir (dinleyiciden bilmeden işlemiş olabileceği bir kırılmayı bağışlanmasını dilemek); “Destur” tarikatta izin alıp gitmek anlamındadır; Fatiha ise büyük düğrişe Cenâb-ı Hakk’a yakarışın kapatıcı duasıdır. Böylece 23 Mart 2013 sohbeti sekiz büyük tasavvufi konuyu işleyerek tamamlanır ve dinleyicisini hem bilgilendirmiş hem de bir sonraki Mevlevî alayına hazırlamış olur.
Tasavvuf hakkında daha fazla bilgi için tıklayınız.
İlgili Sözlük Terimleri: Nefs, Kalb, Silsile, Tecellî, Bast, Hayret, Halvet, Salavât. → Tasavvuf Sözlüğü’nün tamamı