Tövbe: Ehl-i Tasavvuf Çeşitleri: Allah’a Davet
Ehl-i tasavvufun hepsi aynı değildir; kimisi kimisinden üstündür. Üç çeşit davetçi vard��r: Birincisi insanları kendi yoluna çağıranlar — bu en kolay olanıdır çünkü hevâ ve hevese hitap eder, nefse hoş gelir. İkincisi insanları Allah yoluna çağıranlar — bu biraz daha evladır ama seni yolda bırakır, Allah’la karşılaştırmaz. Üçüncüsü ise insanları doğrudan Allah’a çağıranlar — en üstünü ve en zoru budur.
Bizim yolumuz doğrudan Allah’a davettir. Allah’ın yoluna değil, kendi yolumuza da değil; doğrudan Allah’a. Cenab-ı Hak Fatiha-i Şerife’de buyurur: ‘İyyâke na’büdü ve iyyâke nestaîn — Ancak Sana ibadet eder, ancak Senden yardım dileriz.’ Tevhid budur. Orucumuz Allah’a, namazımız Allah’a, tövbemiz Allah’adır. Şahıslara, insanlara ibadet etmeyiz, onlardan yardım dilemeyiz.
Tövbe: Tasavvufun Birinci Şartı
Tasavvufun birinci ve en önemli meselesi tövbedir. Bir kimse ehl-i tasavvuf olacaksa, bir tarikata girecekse, ilk şart tövbe etmesidir. Tövbe etmeden, hevâ-hevese devam edecekse, günahlara devam edecekse, o kimsenin tasavvuf yolunda işi yoktur. Gerçek tövbe, her şeyi terk edip doğrudan Allah’a yönelmektir. Tavuk tövbesi gibi sabah günah işleyip akşam tövbe etmek değildir.
Bir kimse ‘Allah’ dedi mi meselesi bitmiştir. Artık bile bile günah işlememeye azmetmiştir, geri dönüşü yoktur. Tövbe etmeden ders almış sayılmaz. Gerçek ders alma, Kur’an ve Sünnet-i Seniyye’ye bütünüyle yönelmek, hayatın her alanında ona sıkı sık��ya sarılmaktır. ‘Git bir şeyhten dersini al, kurtuluşu garanti et’ diye bir şey yoktur.
İnabe ve Ders Almak
Ders almaktan maksat bir kâğıt parçası alıp zikirleri çekmek değildir. Bütünüyle Kur’an ve Sünnet-i Seniyye’ye ram olmak, gününün her dakikasında ona sarılmaktır. Yoksa hangi mürşide bağlanırsan bağlan, dersini alıp eski hayatına devam edersen bunun adı tasavvuf ve tarikat değildir. Allah’ı kandırmak, kendini kandırmaktır.
Havf ve Reca: Korku ile Ümit Arasında
Derviş korku ile ümit arasında bulunur. Ümidi fazla gelince korkuya sarılır: ‘Allah Cebbâr’dır, Kahhâr’dır, günahımı affetmezse cehennemin en alt tabakasında olurum’ der. Korku galip gelince recâya sarılır: ‘Ya Rabbi, tövbe ederim, günahlarımı affedersin’ der; Allah’tan ümidini kesmez. Havf ve recayı terk eden derviş mutlaka hataya düşer; ya Allah’tan ümidini keser ya da azabını unutur.
Takva: Şüphelileri Terk Etmek
Peygamber Sallallahu Aleyhi ve Sellem’e sordular: ‘Takva nedir ya Resulallah?’ Buyurdu: ‘Şüphelileri terk etmenizdir.’ ‘Takva nerededir?’ ‘İki göğsünüzün arasında.’ Takva sarıkta, takkede, cübbede, şalvarda, sakalda değildir. Nice sakalı olan var evde annesine babasına küfrediyor. Nice dervişim diyen hanımına ağzına geleni söylüyor.
Takva dili muhafaza etmek, helal lokma yemek, insanlara zarar vermemek, hayır hasenatte bulunmaktır. İnsanların önünde takvalı görünüp eve gidince küfür eden, münafıklığın takvasını yapıyordur. Gıybet eden, arkadan konuşan, hanımını gece yarısı kapının önüne bırakan kimsenin neresi tasavvuf, neresi İslam?
Cömertlik ve Zekât
Tasavvufta derviş cömert olacaktır ama zoraki değil, gösteriş için değil; fîsebîlillah Allah rızası için severek yapacaktır. Zekâtını düzgün hesaplayıp vereceksin. ‘Filanca yer okul yaptırıyormuş okula, cami yapıyormuş camiye’ diye değil; fukaralara, borçlulara, Allah yolunda cihat edenlere, miskinlere, yolculara, yetimlere vereceksin. Bulamıyorsan bulanı bulacaksın.
Seyahat Adabı: Ağırlık Olmamak
Seyahatin en ekmeli hac yolculuğudur. Sonra üstadı ziyaret, derviş kardeşleri ziyaret. Ama seyahatte kimseye ağırlık olmayacaksın. Selamünaleyküm, aleyküm selam; hoş sohbet edip döneceksin. Adamın evinde hasta mı var, sıkıntısı mı var, bilmiyorsun; gidip on gün misafir olacak değilsin. Sana gelsinler, sen harca; ama sen gidip kendini harcatma.
Önce anneni babanı ziyaret et, onlara bak, cebine üç kuruş koy. Sonra bilmem neredeki derviş kardeşini ziyaret et. Gösteriş için seyahat tasavvuf değildir.
Mürşid-i Kâmil’in Makamı ve Sınırları
Hz. Ömer’in ‘Seni nefsimden de fazla severim ya Resulallah’ hadisi yalnızca Peygamber Sallallahu Aleyhi ve Sellem için geçerlidir. Kim bunu şeyhler için uyarlıyorsa hata yapıyor. Peygamber kendisine gözünün gördüğü her şeyden sevgili gelmeyince imanı kemale ermez. Bu ölçü şeyhler için uygulanmaz.
Bir kimse fenâ fi’r-Resûl makamına ulaşıp baktığı her yerde Peygamber’i görüyorsa, dönüp de şeyhine rabıta etmesi küstahlıktır. Aynı şekilde fenâ fillah noktasında Allah’ın sıfatlarının tecelliyatını her yerde gören kimsenin dönüp Peygamber’e rabıta etmesi de öyledir. Hz. Ebû Bekir, malının tamamını getirirken ‘Ehline ne bıraktın?’ sorusuna ‘Allah ve Resulünü bıraktım’ dedi. Ama Peygamber vefat edince ‘O da peygamberdi, görevini yaptı, öldü; Allah bâkîdir’ diyebildi.
Bâkî Olan Yalnız Allah’tır
Mezarlıklar vazgeçilmez sanılan insanlarla doludur. Şeyhler gelip geçecek, mürşid-i kâmiller gelip geçecek, Mustafa Özbağ da gelip geçecek. Nasıl Abdullah Gürbüz vazgeçilmez değildiyse, nasıl Mustafa Efendi değildiyse, hiçbirimiz değiliz. Bâkî olan Allah’tır; biz o bâkî olan Allah’a dayanacağız, O’na yaslanacağız.
Hiçbir mürşid-i kâmil İmam-ı Azam Hazretlerinin tozu olamaz. Bütün sahabe sonrası gelenleri üst üste koysan sahabenin tozu olamaz. Bütün sahabeleri üst üste koysan Peygamber’in tozu olamaz. Hiç kimse nefsine paye vermesin, kimse ‘düş peşime’ demesin.
Kaynakça ve Referanslar
Hadis-i Şerif Kaynakları
- Hz. Ömer’in Peygamber sevgisi hadisi — Buhârî, Sahîh, Kitâbü’l-Eymân ve’n-Nüzûr, No: 6632
- “Takva şüphelileri terk etmektir” — Tirmizî, Sünen, Kitâbü’l-Kıyâme, No: 2451; Nevevî, el-Erbaûn, No: 6 (Numan b. Beşir rivayeti)
- “Takva şuradadır” (göğsüne işaret ederek) — Müslim, Sahîh, Kitâbü’l-Birr ve’s-Sıla, No: 2564
- Hz. Ebû Bekir’in malının tamamını getirmesi — Ebû Dâvûd, Sünen, Kitâbü’z-Zekât, No: 1678; Tirmizî, Sünen, Kitâbü’l-Menâkıb
- Peygamber’in vefatında Hz. Ebû Bekir’in hutbesi — Buhârî, Sahîh, Kitâbü’l-Cenâiz, No: 1241-1242
Kur’ân-ı Kerîm Referansları
- Tevhid ve ibadet: el-Fâtiha 1/5 — “İyyâke na’büdü ve iyyâke nestaîn”
- Allah’a ve Resule itaat: en-Nisâ 4/59 — “Allah’a itaat edin, Resule itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine”
- Sadıklarla beraber olma: et-Tevbe 9/119 — “Ey iman edenler, Allah’tan korkun ve sadıklarla beraber olun”
- Peygamber öldükten sonra geri dönmek: Âl-i İmrân 3/144 — “Muhammed ancak bir peygamberdir… O ölür veya öldürülürse topuklarınız üzerinde geri mi döneceksiniz?”
Tasavvuf Kaynakları
- Tövbe, inabe ve havf-reca kavramları — İmam Kuşeyrî, er-Risâletü’l-Kuşeyriyye, Tövbe ve Havf-Reca bölümleri
- Fenâ fi’ş-Şeyh, Fenâ fi’r-Resûl, Fenâ fillah mertebeleri — İmam Rabbânî, Mektûbât-ı Rabbâniyye, I/272-275
- Sehavet (cömertlik) ve zühd — İmam Gazzâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn, Kitâbü’z-Zühd ve Kitâbü’ş-Şükr
- Şeyh Efendi (Abdullah Gürbüz) ve Çorumlu Hacı Mustafa Efendi — Nakşibendî-Hâlidî silsilesinde mürşid-i kâmiller
Diğer sohbetler: Dergah Sohbetleri
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi
İlgili Sözlük Terimleri: Fenâ, Mürşid, Tevhîd, Sünnet, Şeyh, Râbıta, Dervîş, Dergâh. → Tasavvuf Sözlüğü’nün tamamı