Bu sohbette Mustafa Özbağ Efendi hazretleri “Bir insanın dünyâya hırsı yoksa âhirete hiç hırsı olmaz; bir insan dünyâyı sevmiyorsa Allâh’ı hiç sevmez” hükmü ile başlayarak — eşini sevmeyenin Allâh’ı sevemeyeceğini, çocuğunu sevmeyenin Allâh’ı sevemeyeceğini, sevgilisi olan genç delikanlının “kız sevmeyi öğrendiği için Allâh’ı da sevebileceğini” amma hanımına yumruk atan-tekmeleyen veyâ çocuğunu tekmeleyenin Allâh’ı sevemeyeceğini, işine sâhib çıkmayanın Allâh’ı sevemeyeceğini çünkü işin Cenâb-ı Hakk’ın bir lütfu olduğunu (memûriyet-ziraat-ticâret farketmez), Allâh’ın “sana bir nimet vermiş, sen ona muhabbet besle, dört elle sarıl, düzgün yap” düstûrunu, okuyana okulunu dost-doğru ve hızla bitirmesini, dergâhtan birinin 4 yıllık üniversiteyi 3,5 yılda bitirdiği örneğini, mü’minin “kuşlar gibi olması” gerektiğini ve kuşun sabahtan akşama yuvada durmadığını, muhtarın 6.30’da kalktığı misâlini, evde “kardeşini zikre aç, üç-beş arkadaş topla, haftanın 3-4-5 günü ders yap” çağrısını, “Ben şeyhimi çok seviyorum” diyenin “kaç ders çıkarıyorsun, kaç kişiyle ders yapıyorsun?” diye sorulması gerektiğini, sohbet hazırlamak için gece 2-3’e kadar âyet-hadîslerle uğraşmak gerektiğini, kendisinin başka bir dergâhtaki garip bir şeyh-mürîd ilişkisini (mürîd “şeyhe bakıyor, feyizleniyoruz”, şeyh de “mürîde bakıyor, feyizleniyor” hâli) anlatarak hiç âyet-hadîs sohbetinin yapılmadığını ve “her ay para vereyik” teklîfine “bizde yok ama bize gelme” cevabıyla istihzâ ettiğini sertçe ve mizâhî bir uslûbla beyân etmektedir.

Dünyâya Hırsı Olmayanın Âhirete de Hırsı Olmaz

Mustafa Özbağ Efendi hazretleri sohbete tasavvuf-yolunun beklenmeyen bir hakîkatiyle başlar: “Bir insanın dünyâya hırsı yoksa âhirete hiç hırsı olmaz. Bir insan dünyâyı sevmiyorsa Allâh’ı hiç sevmez.” Bu hüküm yaygın “dünyâ-âhiret zıtlığı” söylemine karşı çıkar — dünyâya bağlı olmamak ile dünyâya hırssız olmak arasında ince bir fark vardır. Hırssız insan âhirete de hırssız olur; çünkü hırs, hayât-enerjisidir.

Efendi hazretleri sevgiyi de aynı şekilde zincirleme tasavvur eder: “O eşini sevmiyor, Allâh’ı da sevemez o. Çocuğunu sevmiyor, Allâh’ı da sevemez o. Sevemez.” Sevme melekesi tek-vâhittir; bir alanda sevmeyi öğrenmemiş insan, başka bir alanda sevmeyi de yapamaz. Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu: “İnsan, sevdiğine müjdelenmiş kimsedir” (Buhârî, Edeb 96).

Efendi hazretleri çağdaş bir genç delikanlıya hitâb eder: “Genç delikanlı sevgilisi var. Gel yavrum. Sen bendensin. Sen bir kızı sevdiysen Allâh’ı da seversin. Evet. Sen hanımını sevdiysen Allâh’ı da seversin.” Bu cevap çok mânidârdır — gencin sevgilisini sevmesi, sevme kâbiliyetinin var olduğunun delîlidir. Sevme kâbiliyeti olan, onu Allâh’a yöneltebilir. Bu, Râbiâ el-Adeviyye’nin “Aşkın bir başlangıcı vardır; çoğu zaman bir mahlûka olur, sonra Hâlık’a yönelir” sözüne uyar.

Hanımına Yumruk Atan, Çocuğunu Tekmeleyen Allâh’ı Sevemez

Efendi hazretleri sevgi-tanımına aksi yönden de örnek verir: “Sen hanımına yumruk attıysan sen Allâh’ı sevemezsin. Sen hanımı tekmelediysen Allâh’ı sevemezsin sen. Sen çocuğunu tekmelediysen Allâh’ı sevemezsin sen.” Şiddet sevginin zıttıdır; Allâh’ı sevdiğini iddiâ etmek için sevgili olduğun kimseyi tekmelemek bir tezattır.

Bu hüküm Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem’in bilinen pek çok hadîsiyle desteklenir: “Sizin en hayırlınız âilesine en hayırlı olanıdır” (Tirmizî, Menâkıb 63 — “Hayrûküm hayrûküm li-ehlihî”); “Mü’minlerin îmân yönünden en kâmil olanı, ahlâkı en güzel olan ve âilesine karşı en lutûfkâr davranandır” (Tirmizî, Radâ 11). Hânesinde zâlim olan, dergâhda velî olamaz.

Efendi hazretleri iş-mes’eleyi de bu zincirin halkalarına dâhil eder: “Sen işine sâhip çıkmıyorsan Allâh’ı sevemezsin sen. İş Cenâb-ı Hakk’ın sana verdiği lütûf. Allâh sana bir ikrâm etmiş. Sana dükkân vermiş. Sana iş vermiş, sana bir meslek vermiş. Ama memûriyet, ama ziraat, ama ticâret. Neyse bir işin var mı? Var. Vallâhi Allâh seni sevmiş, nimet vermiş sana. Sen ona muhabbet besle. Onu dört elle sarıl. Onu düzgün yap.” İş, dünyâ-meşguliyeti değil, Allâh’ın bir lütfudur. Resûlullâh: “Helâl kazanç farzlardan sonra bir farzdır” (Beyhakî, Şuabu’l-Îmân).

Okul ve İş: Hızla Bitir, Disiplinli Yap

Efendi hazretleri öğrencilere de hitâb eder: “Ne yapıyorsun? Okuyorsun. Allâh sana nimet vermiş. Okulunu dost-doğru oku. Dost-doğru oku. Okulunu hızla bitir. Burada aranızda birisi var. Şimdi 4 yıllık üniversiteyi 3 yılda bitirmiş. Açıktan 4 yıllık üniversiteyi 3 yılda bitirmiş. Aranızda burada ‘kaç yılda bitirdin?’ dedim ben. ‘3 yıl mı?’ dedi. ‘3,5 yıl mı ne?’ dedi. Çalışırsa olur bu. Çalışmazsa olmaz.” Sülûk yolunda mürîdin dünyevî sorumlulukları başarmaşı da bir disiplin işâretidir. Tasavvuf, dünyevî sorumluluk-ihmâli değildir.

Efendi hazretleri öne çıkardığı düstûr: “O yüzden önündeki işine sâhip çık. Okuyorsan okuluna sâhip çık. Birden bitir okulunu. Ne iş yapıyorsun? Bir iş yapıyorsun. İşine disiplinini yap.” Disiplin tasavvuf yolunun ahlâkıdır — vakti vasıtsız geçirmemek, sözünden dönmemek, vazîfeyi sahiplenmek.

Mü’minin tarîfini Efendi hazretleri kuş-misâliyle açar: “O kuşlar gibi ol. Yuvadan uç. Kuş sabahtan akşama kadar yuvada durmuyor. Muhtâr, kaçta kalkıyorsun? 6.5’ta kalkıyor. Onu dışarıdan baksan, adam, ah ne kadar ya adam, tâmâm, bahçesi var, şusu var, 6 buçukta kalkıyor. İsterse kalkmasın. Evet. Siz kuşlar gibi olacaksınız. Mü’min iş kuşlar gibidir. Hem dünyevî hem uhrevî.” Bu, Resûlullâh’ın “Kuşlar gibi sabah aç gidip akşam tok dönselerdi, gönlünüzce rızıklanırdınız” (Tirmizî, Zühd 33) hadîsiyle paraleldir. Kuşun erken kalkması, gün-uzunluğunu sermâye yapmasıdır.

“Şeyhimi Seviyorum” Diyene: Kaç Ders Çıkarıyorsun?

Efendi hazretleri zikir halkalarının açılmasını teşvîk eder: “Sen ne oturuyorsun evde, kardeşini zikre aç. Üç-beş tane arkadaş topla. Allâh’ı zikret evde. Haftanın 3 günü, 4 günü, 5 günü ders yap. Haftanın 3 günü, 4 günü, 5 günü ders yap.” Mürîdin pasif olarak dergâha gelmesi yerine, kendisinin “bir küçük dergâh” açması istenir — evde ders, evde zikir.

Efendi hazretleri “şeyhimi seviyorum” söylemine ölçü koyar: “‘Ben şeyhimi çok seviyorum.’ Senin şeyhin haftada 5 ders çıkarıyor. Kaç ders çıkarıyorsun? Kaç ders çıkarıyorsun? Öyle ‘şeyhi seviyorum’ demek yok. Kaç kişiyle ders yapıyorsun? Kaç gece ne harcıyorsun?” Sevgi sözle değil, fiille ölçülür. Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem’in “Beni seven sünnetimi diriltsin” hadîsi (Müslim, İmâret 84) — sevgi pratik bir ihyâ-sermâyesidir.

Efendi hazretleri sohbet hazırlığının ne olduğunu detaylı tasvîr eder: “Madde madde âyetlerle, hadîslerle, âyetlerle, hadîslerle, gece saat 2, gece saat 3 — o sohbet hazırlanacak. Yok başını ağrıyor, yok griptin, yok hastaydın, yok dinsiriyordun, yok hapşırıyordun, yok öyle şey. Buraya oturacak mısın? Sen oturacaksın. O sohbeti hazırlayacaksın. O sohbeti hazırlayacağım.” Sohbet hazırlama tasavvuf yolunda hiç de kolay bir vazîfe değildir; gece-saatleri kullanma ve mâzeretsiz çalışma esâstır.

“Şeyhe Bakıyorum, Feyizleniyorum” Hikâyesi: Mizâhî Bir İstihzâ

Efendi hazretleri çok renkli bir hâdise nakleder — başka bir dergâhtaki “feyizlenme” rejiminden: “Buraya çıksan ‘ne yapıyorsunuz?’ dedim. ‘O dervişe biz seydaya bakaiz, feyizlenerek. E o bize bakar feyizlenerek.’ Onlar da şeyhe bakıyormuş feyizleniyormuş. Şeyh de onlara bakıyormuş feyizleniyormuş. Dedim ‘bir şey sormuyor musunuz?’ ‘Allâh kurban, sormuyorsun.’ ‘O size bir şey söylemiyor mu?’ ‘Vallâhi bu bize bakar.'” Bu çok mânidâr bir tasvîrdir — ders olmuyor, soru sorulmuyor, sâdece karşılıklı bakışmadan “feyz” beklenmesi söz konusu.

Efendi hazretleri istihzâ ile devam eder: “Allâh’ım dedim ya. Ama millet ne güzel bir şeyh bulmuş. O şeyh de ne güzel bir mürîd bulmuş. O ona bakar feyizleniyor. O ona bakar feyizleniyor.” Bu mizâhî istihzâ, sahte tasavvuf üzerine bir sosyâl eleştiridir. Gerçek feyz ders ile, sohbet ile, âyet-hadîs ile gelir; sâdece bakışla “alış-veriş” olmaz.

Efendi hazretleri dergâh-finansından sözedişi nakleder: “Dedim ‘nasıl yürüyor işler?’ ‘Vallâh’ dedi ‘bundan sonra her ay, dedi, biz para vereyik’ dedi. ‘Oo’ dedim ‘bizimkilerde hiç yok o zaman.’ ‘Sizde yok mu?’ dedi. ‘Aman bizde yok, ama bize gelme’ dedim.” “Aylık abonelik” usûlü dervişlik — Mustafa Özbağ Efendi’nin dergâhında yoktur. “Bize gelme” cevabı, sözde-tasavvuf ehline kapı kapamaktır. Bu da “biz şey’en lillâh demeyiz” sözünün başka bir yansımasıdır (önceki sohbetlerde geçen).

Bibliyografya — Zikredilen Kaynaklar

• Kur’ân-ı Kerîm — Sevgi ve Allâh Sevgisi: Bakara 165 (“Mü’minler ise Allâh’ı çok kuvvetli bir sevgi ile severler”); Mâide 54 (“Allâh onları sever, onlar da Allâh’ı severler”); Âl-i İmrân 31 (“De ki: Eğer Allâh’ı seviyorsanız bana uyun ki Allâh da sizi sevsin ve günâhlarınızı bağışlasın”); Tevbe 24 (Allâh sevgisinin diğer sevgilere üstünlüğü).
• Kur’ân-ı Kerîm — Aile ve Eş: Rûm 21 (“Onun âyetlerinden biri de, kendileriyle huzûra kavuşmanız için size kendinizden eşler yaratması ve aranızda sevgi ve merhamet meydana getirmesidir”); Nisâ 19 (“Eşlerinizle güzel geçinin”); Bakara 187 (“Onlar sizin için bir elbisedir, siz de onlar için bir elbisesiniz”); Tahrîm 6 (“Ey îmân edenler! Kendinizi ve âilenizi cehennem ateşinden koruyun”).
• Kur’ân-ı Kerîm — Kuşların Misâli: Mülk 19 (“Üzerlerinde kanatlarını çırpa çırpa uçan kuşları görmediler mi?”); Nahl 79 (“Havanın ortasında uçuşan kuşları görmediler mi?”); Nûr 41 (“Göklerde ve yerde olanların ve sıra sıra uçan kuşların Allâh’ı tesbîh ettiklerini görmedin mi?”).
• Hadîs-i Şerîfler — Aile İçi Davranış: “Sizin en hayırlınız âilesine en hayırlı olanınızdır; ben de âileme en hayırlınızım” (Tirmizî, Menâkıb 63; İbn Mâce, Nikâh 50 — Hayrûküm hayrûküm li-ehlihî); “Mü’minlerin îmân bakımından en kâmil olanı, ahlâkı en güzel olan ve âilesine karşı en lutûfkâr davranandır” (Tirmizî, Radâ 11; Ebû Dâvûd, Sünnet 16); “İçinizden hiçbiri köle döver gibi karısını dövmesin” (Buhârî, Tefsîr 91).
• Hadîs-i Şerîfler — Helâl Kazanç ve Çalışma: “Allâh sizden birinizin yaptığı işi sağlam yapmasını sever” (Beyhakî, Şuabu’l-Îmân — kâne yuhibbu izâ amile ahadüküm ‘amelen en yutkınehû); “Helâl kazanç, farzlardan sonra bir farzdır” (Beyhakî, Şuabu’l-Îmân); “Hiçbir kimse kendi el emeğinden daha hayırlı bir lokma yememiştir; Allâh’ın peygamberi Dâvûd da kendi el emeğiyle geçinirdi” (Buhârî, Büyû’ 15); “Allâh, sabaha çıkıp da çocuklarının rızkını arayan kişiyi sever” (Câmiu’s-Sağîr).
• Hadîs-i Şerîfler — Tevekkül ve Çalışma: “Eğer siz Allâh’a hakkıyla tevekkül etseydiniz, kuşlar gibi sabah aç gidip akşam tok dönerdiniz” (Tirmizî, Zühd 33; İbn Mâce, Zühd 14; Ahmed b. Hanbel — kemâ terzukut tayru); “Erken kalkmak bereket getirir” (Tirmizî, Büyû’ 6); “Allâh, sabah erken kalkıp rızkını arayan kullarına bereket vermiştir” (sahîh hadîs koleksiyonlarında).
• Hadîs-i Şerîfler — Sünnet ve Sevgi: “Beni seven sünnetimi diriltsin” (Müslim, İmâret 84 — Men ahebbenî); “Kişi sevdiği ile berâberdir” (Buhârî, Edeb 96; Müslim, Birr 165); “Allâh’ı sevmek; bütün sevgilerin başıdır, sünnetimi diriltmek de Allâh sevgisinin başıdır” (Beyhakî, Şuabu’l-Îmân).
• Tasavvufî Edebiyâtta Aşk: Râbiâ el-Adeviyye (ö. 801) — “Aşkın bir başlangıcı vardır” sözleri; Hz. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin “Aşk geldi mi imkânsızlıklar imkân olur” şiiri; Yûnus Emre’nin “Aşkınla bir ferman geldi gönlüme” beyitleri; Niyâzî Mısrî’nin “Aşk olmasaydı bir hâl görülmezdi” Dîvânı; Aziz Mahmûd Hüdâyî’nin “Aşka dolup hâletime kandın mı?” niyâzları.
• Tasavvufî Istılâhlar: Hubb (sevgi); muhabbet (Allâh sevgisi); aşk-ı mecâzî (kullara olan sevgi — Hâlık’a köprü olabilir); aşk-ı hakîkî (Allâh’a olan sevgi); feyz (mürşidden müride manen akış); seydâ (efendi-mürşid); şey’en lillâh (Allâh için bir şey ver — Mustafa Özbağ Efendi’nin reddettiği dilenme); zikir halkası; ders açma.
• Mü’min ve Kuş Misâli (Tasavvufî): Mevlânâ’nın Mesnevî’sinde “tayr-ı kudsî” — kutsal kuş; “simurg” Attar’ın Mantıku’t-Tayr’ında — Allâh’ı arayan kuş sürüsü; Yûnus Emre’nin “Hu çekerek uçar dağdan dağa” — kuşların zikir hâli; Resûlullâh’ın “Kuşlar gibi sabah aç-akşam tok” hadîsinin tasavvufî yorumu.
• Silsile-i Meşâyih (Mustafa Özbağ Efendi’nin yolu): Hacı Ebû Bekr Baba → Çorumlu Mustafa Anaç Efendi → Nevşehirli Hacı Abdullâh Gürbüz Efendi → Mustafa Özbağ Efendi.

Sohbetin Tasnîfi ve Bağlamı

Bu sohbet Mustafa Özbağ Efendi hazretlerinin Aşk-ı mecâzî, sevgi ahlâkı ve aktif sülûk ekseninde verdiği — kısa ama özlü ve mizâhî bir derstir. Açılış noktası çok beklenmedik bir hüküm: “Dünyâya hırsı olmayanın âhirete de hırsı olmaz; dünyâyı sevmiyorsa Allâh’ı da sevemez” — sevgi melekesinin bir-vâhitliği prensibi. Eşi-çocuğu sevme ile Allâh’ı sevme zincirleme bağlanır. Genç delikanlının “sevgilisi” var demesi bile bir nimettir — sevgi kapasitesinin işâreti. Aksi yönden hanımına yumruk-tekme atan, çocuğunu tekmeleyen Allâh’ı sevemez. İş-okul da Allâh’ın bir lütfu olarak görülür — 4 yıllık üniversiteyi 3 yılda bitirme misâli. Mü’minin “kuşlar gibi” olması — sabah erken kalkma, dünya-âhiret tek vücut. Muhtarın 6.30’da kalkması misâli. “Şeyhimi seviyorum” diyene “kaç ders çıkarıyorsun?” sorusu — sevgi sözle değil sohbet hazırlığıyla, gece 2-3’e kadar âyet-hadîslerle ölçülür. Sohbetin renkli bahsi: başka bir dergâhta “şeyhe bakıp feyizlenme” hâli ve “her ay para verelim” teklîfine “bizde yok ama bize gelme” istihzâlı cevap. Bu kısa sohbet sevgi-aktif tasavvuf hattındaki temel ölçüleri ortaya koyar.

Kaynak: Mustafa Özbağ Efendi — Gözünün gördüğünü sevmeyen Allâh’ı da sevemez | Video: YouTube | Seri: Dergâh Sohbetleri

Diğer sohbetler: Dergâh Sohbetleri Serisi

İlgili Sözlük Terimleri: Hâl, Mürşid, Mürîd, Zikir, Sülûk, Sünnet, Şeyh, Silsile. → Tasavvuf Sözlüğü’nün tamamı