9. Bölüm — Yabancı Akademik Kaynaklar (Batı’da Tasavvuf)

9.1 Louis Massignon (1883-1962, Fransız) — Hallâc'a Adanan Kırk Yıl

Paris'te doğdu, Mısır ve Bağdâd'da yaşadı, Paris'te vefât etti. 1907'de Bağdâd'da yaşıyordu, bir geceyarısı (rivâyete göre kendisi söyler) yalnız bir Müslüman ailenin himâyesinde mânevî bir hâl yaşadı; hayatı bütünüyle değişti. Hallâc'ı keşfetti, ömrünü ona adadı. La Passion de Husayn ibn Mansûr Hallâj — 1922'de ilk baskısı (doktora tezi), 1975'te genişletilmiş 4 ciltlik baskısı çıktı. Hallâc'ın hayatı, muhakemesi, idamı, sonraki etkisi — yüzlerce klasik Arapça-Farsça kaynağın tahlîli ile birlikte; bu eser İslâm tasavvufu üzerine yazılmış en geniş akademik tek-konu çalışmasıdır. Massignon'un asıl tezi şudur: Hallâc akîde sebebiyle değil siyâsî bağlantı şüphesiyle idam edildi. «Ene'l-Hak» sözü fenâ (kendinden geçme, Allâh'ta yok olma) hâlinde söylenmiş bir şathiyedir, kelâmî olarak küfür değil mânevî tecribenin dile aktarılmasıdır. Bu tez sonraki bütün Hallâc çalışmalarının zemini oldu. Massignon aynı zamanda Hristiyanlık-İslâm diyalog hareketinin müjdecisi sayılır. II. Vatikan Konsili (1962-1965) hazırlığına entelektüel katkı sağladı. Onun «İbrâhîmî dinler» kavramı modern teolojide derin etki bıraktı.

9.2 Annemarie Schimmel (1922-2003, Alman) — Tasavvufun Bütün Boyutlarını Kuşatan Görüş

Erfurt doğumlu (Almanya), Bonn'da vefât. 15 yaşında Arapça öğrenmeye başladı, 19 yaşında Halle Üniversitesi'nden doktorasını aldı. Berlin, Bonn, Marburg, Ankara, Lahor, Harvard'da ders verdi. Ankara Üniversitesi İlâhiyât Fakültesi'nde 1954-1959 arası beş yıl ders verdi — Türkiye'yi yakından bildi. Türkçe, Farsça, Arapça, Urdu, Sindhi, Pencâbî dillerini bilirdi. Eserlerinin başlıcaları: Mystical Dimensions of Islam (1975) — İslâm'ın Mistik Boyutları (çev. Ergun Kocabıyık, Kabalcı). Tasavvufun en geniş tek-ciltlik genel sunumu; klasik olarak kabûl edilir. The Triumphal Sun: A Study of the Works of Jalâloddin Rumi (1978) — Mevlânâ'nın eserleri. Pain and Grace: A Study of Two Mystical Writers of Eighteenth-Century Muslim India (1976) — Şâh Veliyyullâh çevresi. And Muhammad is His Messenger (1985) — Hz. Peygamber'in dindarlık edebiyatındaki yeri. As Through a Veil: Mystical Poetry in Islam (1982) — tasavvufî şiir. Schimmel'in özelliği duygu kapasitesidir: akademisyen olmasına rağmen tasavvufa içeriden bir muhabbetle yaklaşır; Mevlânâ ve İkbâl gibi şâirleri kuru filolojik analizle değil, mânâ ve coşkunluk ile çevirir-yorumlar. Bu, akademik standart ile dînî saygının nâdir bir sentezidir. 1995'te Almanya Kitabevleri Birliği'nin Barış Ödülü'nü aldı. Türkiye'de Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi'ne (DİA) yazdığı maddeler hâlâ kullanılır.

9.3 Henry Corbin (1903-1978, Fransız) — İran İrfânının Batı'daki Tanıtıcısı

Paris doğumlu ve vefât. Sorbonne'da felsefe doktorası; Heidegger'in eserlerini Fransızca'ya çeviren ilk akademisyen; sonra İran felsefesine yöneldi. 1939'da İstanbul Üniversitesi'nde yaşadı; II. Dünyâ Savaşı sırasında Türkiye'de mahsur kaldı, Türkiye Yazma Eser Kütüphânelerinde Sühreverdî el-Maktûl'un metinlerini buldu, kataloğa aldı, edisyon hazırladı. Corbin'in asıl konusu Şîî irfânı ve İran felsefesidir. En önemli eseri En Islam iranien (İran İslâmı'nda, 4 cilt, 1971-1972). İçinde: Sühreverdî'nin işrâk felsefesi, İsmâilî ezoterik gelenekleri, Mîr Dâmâd, Mollâ Sadrâ, Şeyh Ahmed Ahsâî, Şeyhî mektebi. Corbin'in özel kavramı mundus imaginalis (mütehayyel âlem) — Sühreverdî ve İbnü'l-Arabî'den aldığı bir terim. Akıl ile bedensel duyu arasındaki üçüncü bir bilgi sahası: hayâl âlemi, rüyâlar, vizyonlar, mânevî sûretler bu sahanın konularıdır. Corbin'e göre Batı felsefesi bu sahayı kaybetti, İslâm irfânı korudu. Modern İran irfânının (Allâme Tabâtabâî, Mutahharî, Humeynî, Cevâdî Âmülî) felsefî bütünlüğünü Batı akademisinde tanıtan Corbin oldu. Onun eserleri olmasaydı Şîî irfânın akademik düzeyde anlaşılması mümkün olmazdı.

9.4 Devin DeWeese (1956-, ABD'li) — Yeseviyye ve Orta Asya İslâmlaşması

Indiana University'de Orta Asya tarihçisi. Eseri Islamization and Native Religion in the Golden Horde: Baba Tükles and Conversion to Islam in Historical and Epic Tradition (Pennsylvania State University Press, 1994) — Orta Asya İslâmlaşmasının akademik kanonu. DeWeese'in çalışması Yeseviyye tarîkatının yalnız mistik bir hareket olmadığını, Türkmen göçer kabilelerinin İslâmlaşmasında — VIII-XIV. yüzyıllarda — kurumsal bir vâsıta olduğunu gösterir. Ahmed Yesevî tarihen sadece bir sûfî pîr değil, Türk-İslâm sentezinin örgütsel müjdecisidir. DeWeese onun mîrasını klasik Türkçe-Farsça menâkıbnâme (velilerin hayat ve kerâmet (velînin gösterdiği harikulâde hâl) hikâyeleri) metinlerini titiz bir filolojik analizle inceleyerek ortaya koyar. Diğer önemli çalışmaları: Studies on Sufism in Central Asia (Variorum, 2012); The Mashaikh-i Turk and the Khojagan: Rethinking the Links Between the Yasavi and Naqshbandi Sufi Traditions (1996) — Yeseviyye ile Nakşibendiyye'nin ortak kökeninin (Yûsuf-i Hemedânî kavşağının) titiz bir akademik incelemesi.

9.5 Hamid Algar (1940-2024, İngiliz-Amerikalı) — Nakşibendiyye-Hâlidiyye'nin Akademik Temsîlcisi

İngiliz-İrlandalı bir ailede doğdu, Cambridge'de İran tarihi doktorası yaptı, Berkeley'de 1965'ten emekliliğine kadar İslâm-İran çalışmaları profesörü oldu. Sonraki hayatında bizzat Hâlidiyye mensûbu olduğunu açıkladı; tarîkat içinden ve akademiden eşzamanlı yazan ender bir şahsiyetti. Eserleri: Religion and State in Iran 1785-1906 (1969 — Şîî ulemânın siyâsî tarihi), The Naqshbandi Order: A Preliminary Survey of Its History and Significance, Wahhabism: A Critical Essay. Algar'ın özelliği Türkiye, İran ve Hindistan kaynaklarını birlikte kullanabilmesidir. Ayrıca Humeynî'nin bazı eserlerini İngilizce'ye çevirdi (1979 İran İhtilâli öncesi). 2024'te Berkeley'de vefât etti.

9.6 Margaret Smith (1884-1970, İngiliz) — Kadın Sûfîler ve Râbi'a

Cambridge'de hadis-tasavvuf doktorası yaptı. Eseri Rabi'a the Mystic and Her Fellow-Saints in Islam (Cambridge, 1928) — Râbi'a el-Adeviyye'nin akademik biyografisi. Smith'in tezi şudur: İslâm tasavvufunda kadın sûfîler erkek sûfîlerden ne âbidlik (ibâdet ciddiyeti), ne ihlâs, ne ma'rifet (Allâh'ı kalbî olarak tanıma) açısından geri kalmamıştır. Hatta bazı sahalarda — özellikle ilâhî muhabbet (aşk) doktrininin ilk klasik ifâdesinde — kadın sûfîler önderdir. Râbi'a'nın «Yâ Rabbî, sana cehennem korkusundan ibâdet etmiyorum, cennet ümîdiyle de değil; ben sana bizzat seni sevdiğim için ibâdet ediyorum» niyâzı, klasik tasavvufun ilâhî aşk nazariyâtının ilk büyük ifâdesidir. Smith'in çalışması olmasaydı bugün modern akademide kadın sûfîler bahsi bu kadar oturmuş olmazdı. Onun eseri sonraki Annemarie Schimmel'in My Soul Is a Woman ve diğer çalışmaların ana referansıdır.

9.7 Reynold A. Nicholson (1868-1945, İngiliz) — Mesnevî'nin İngilizce'ye Çevrilmesi

Cambridge'de Arapça-Farsça profesörü. Eseri The Mathnawí of Jalálu'ddín Rúmí — 8 cilt (Cambridge, 1925-1940): 4 cilt edisyon (Farsça orijinal metin), 2 cilt İngilizce çeviri, 2 cilt yorum. Mesnevî'nin Batı dillerindeki ilk büyük tahkîkli edisyonu ve çevirisidir; ondan önce yapılan çeviriler kısmî ve tahkîkten yoksundu. Nicholson'ın metodu klasik filolojiktir: her beytin bütün yazmalarını kaşılaştırır, sıhhat derecesini belirler, çevirir, klasik tasavvuf bilgisiyle yorumlar. Bu metod, sonraki Schimmel'in tasavvuf çalışmalarının tekniğini etkiledi. Nicholson aynı zamanda Studies in Islamic Mysticism (1921) ve The Mystics of Islam (1914) eserlerini de yazdı; bu iki kitap modern Batı akademisinde tasavvuf çalışmalarının kurucu metinleridir.

9.8 William Chittick (1943-, ABD'li) — İbnü'l-Arabî ve Mollâ Sadrâ'nın Akademik Sözcüsü

Stony Brook University'de Dînî Çalışmalar profesörü. Tahran Üniversitesi'nde Henry Corbin ile birlikte İran felsefesi okudu, Mollâ Sadrâ üzerine doktorasını yaptı. Eserleri: The Sufi Path of Knowledge (1989) — İbnü'l-Arabî'nin Fütûhâtü'l-Mekkiyye'sinin İngilizce tahlîli. The Self-Disclosure of God (1998) — yine İbnü'l-Arabî üzerine, kozmoloji ve epistemoloji. The Heart of Islamic Philosophy (2001) — Mollâ Sadrâ'nın el-Hikmetü'l-Mütealiyye'sinin sunumu. Sufism: A Short Introduction (2000) — tasavvufun kısa akademik tanıtımı. Chittick'in özelliği İbnü'l-Arabî'nin teknik felsefî terminolojisini İngilizce'ye titizlikle çevirebilmesidir. Onun çevirileri modern tasavvuf çalışmalarının terminoloji standardı oldu.

9.9 Marshall G. S. Hodgson (1922-1968, ABD'li) — İslâm Medeniyetinin Küresel Tarihi

Chicago Üniversitesi'nde tarih profesörü; sadece 46 yaşında vefât etti. Eseri The Venture of Islam: Conscience and History in a World Civilization (1974, ölümünden sonra yayımlandı) 3 cilt: İslâm medeniyetinin doğuşundan modern döneme kadar tüm tarihi. Bu eser bugün hâlâ İslâm tarihi alanının temel başvuru kitaplarından biridir. Hodgson'ın özelliği klasik «Doğu-Batı» ayrımını reddetmesidir. Ona göre İslâm medeniyeti dünyâ tarihinin merkezî bir aktörüdür — kendisi başlı başına bir küresel medeniyet. Tasavvuf, ona göre bu medeniyetin omurgasıdır; «devletten bağımsız Müslüman birliğinin» tarihen oluşturucu unsuru. Hodgson'ın icat ettiği «Islamicate» kelimesi (İslâm medeniyetine âit olan ama bizzat din olmayabilen kültürel-toplumsal unsurları ifâde eder) modern İslâm tarihçiliğinin teknik kavramları arasındadır.

9.10 Joseph Fletcher Jr. (1934-1984, ABD'li) — Çin Tasavvufu

Harvard Üniversitesi'nde Orta Asya ve Çin İslâmı tarihçisi; 50 yaşında erken vefât etti. Çin Hui Müslümanları'ndaki menhuvan (kapı-ev) sistemini Batı akademisine ilk sistemli tanıtan akademisyendir. Eserleri: Studies on Chinese and Islamic Inner Asia (Variorum, 1995, ölümünden sonra derlendi). İçinde: Çin'de Hâcegân-Nakşibendiyye'nin yayılışı, Hufiye (Hafîye) ve Cehriye tarîkatlerinin doğuşu, Mâ Ming-sin'in (1719-1781) 1781 isyânı, Mâ Lai-çi'nin (1681-1766) Hafîye'yi sistemleştirmesi. Bu çalışmalar olmasaydı Çin İslâmı'nın tasavvufî yapısı Batı akademisinde bu kadar bilinmezdi.

9.11 Trimingham, Cornell, Ernst — Küresel Tarîkat Haritası, Mağrib ve Çiştiyye

J. Spencer Trimingham (1904-1987)

İngiliz tarihçi. Eseri The Sufi Orders in Islam (Oxford, 1971) — bütün dünyâdaki tarîkatlerin tek bir tahkîkli toplam haritası. Yine yarım yüzyıldır akademik referans.

Vincent J. Cornell (1957-)

Emory Üniversitesi'nde İslâm çalışmaları profesörü. Eseri Realm of the Saint: Power and Authority in Moroccan Sufism (Texas, 1998) — Mağrib velâyet doktrini, Şâzeliyye-Cazûlîyye, Mağrib'in mânevî-siyâsî târihi. Bu eser, ortaçağ Mağrib'inde sûfî pîrlerin nasıl alternatif siyâsî bir otorite oluşturduğunu gösterir.

Carl W. Ernst (1950-)

North Carolina-Chapel Hill Üniversitesi'nde İslâm profesörü. Eserleri: Words of Ecstasy in Sufism (1985) — şathiye edebiyatının akademik incelemesi. Eternal Garden: Mysticism, History and Politics at a South Asian Sufi Center (1992) — Hindistan Hulasvî kasabasındaki Çiştî dergâhının tarihî antropolojik incelemesi. The Shambhala Guide to Sufism (1997) — tasavvufun popüler akademik sunumu. Ernst'in özelliği klasik metin filolojisi ile modern antropoloji metodlarını birleştirmesidir. Hint altkıtasında bizzat sahada çalıştı; Çiştî dergâhlarında yaşadı.

9.12 Asıl Tespit — Tasavvuf Bir Küresel Saha

Bu on iki akademisyen, çalışmaları birlikte okunduğunda bir hakîkati ortaya koyar: tasavvuf bugün akademik dünyâda kuşkusuz bir küresel saha. Massignon'un Hallâc çalışması bir asır önce başladı; bugün dünyâ üniversitelerinde tasavvuf çalışmaları kürsüleri vardır; her yıl yüzlerce yeni doktora çalışması bu saha üzerinde yapılır; Mevlânâ'nın eserleri 40'tan fazla dile çevrildi. Modern Selefiyye (ilk üç nesle (selef) dönüş çağrısında bulunan modern hareket) söyleminin «tasavvuf yabancı bir unsurdur» iddiâsı, bu küresel akademik sahanın bizzat kendisi tarafından çürütülür. Dünyânın en büyük üniversiteleri — Cambridge, Oxford, Harvard, Stanford, Sorbonne, Berlin Hür Üniversitesi, Tokyo Üniversitesi — tasavvufu İslâm medeniyetinin omurgası olarak ders veriyorsa, bu saha sahici bir saha demektir.