5. Bölüm — Hadiste ve Tergîb Edebiyâtında Zikir

5.1 Sahihayn ve Dört Sünende Zikir Bahisleri

Hadis kütüphânesinin altı temel kitabı (Kütüb-i Sitte) zikre dâir müstakil bölümler içerir. Tertip ettirilmesi hicrî III. yüzyıla — Bağdâd, Nîşâbur, Tirmiz, Sicistân, Nesâ ve Kazvîn coğrafyalarına — denk gelir. Bu altı imâmı tek tek tanımak, klasik tasavvuf çalışmaları için zarûrîdir.

Buhârî (194-256/810-870)

Ebû Abdullâh Muhammed b. İsmâîl el-Buhârî, Mâverâünnehir'in Buhârâ şehrinde doğdu; Semerkand civarındaki Hartenk köyünde vefât etti. Hocaları: Ahmed b. Hanbel, İshâk b. Râhûye, Ali b. el-Medînî gibi III. yüzyıl Bağdâd-Horasân muhaddislerinin önde gelenleri. Talebeleri arasında Müslim b. Haccâc (çağdaş-arkadaş), Tirmizî, Nesâî, Dârimî vardır. Yâni Buhârî, sonraki dört imâmın hocasıdır; Kütüb-i Sitte'nin altısı arasında bu açıdan merkezdedir. el-Câmi'u's-Sahîh, yaklaşık 600.000 hadis arasından titiz bir tahlîlle seçilmiş 7.275 hadisten oluşur (mükerrer rivâyetlerle 9.082). Buhârî'nin metodu: en yüksek sıhhat şartlarını taşıyan rivâyetleri tertibe etmek; her ricâlin (râvîlerin) doğrulanması Buhârî'nin bizzat hayatî mesâisidir. Sahîh-i Buhârî'de zikre dâir başlıca bahisler: Kitâbü'd-Daavât (Dualar Kitabı, 66 bâb) — müstakil zikir-duâ kitabıdır ve bütün muakkıbât (namaz sonu zikirleri), sabah-akşam virdleri, vakit zikirleri burada toplanır. Kitâbü'r-Rikâk (Kalbi Yumuşatan Hadisler Kitabı) — zühd, fakr, korku ve ümîd; tasavvufun hadis temelini taşıyan ana bölümdür. Kitâbü't-Tevhîd — son kitap, iman ve tevhîd zikrinin akîdevî temeli. Ayrıca Kitâbü'l-Cihâd, Kitâbü'l-Hac, Kitâbü's-Salât gibi bahisler içinde zikir-duâ mevzuları yer alır.

Müslim (206-261/821-875)

Ebü'l-Hüseyin Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî en-Nîşâbûrî, Nîşâbur (Horasân) doğumlu ve vefât. Hocaları: Buhârî (çağdaş-arkadaş), Ahmed b. Hanbel, İshâk b. Râhûye. Etnik olarak Kuşeyrî kabilesinden bir Arap'tır, ama tüm hayatı Horasân'da geçti. el-Câmi'u's-Sahîh yaklaşık 3.033 müstakil hadis içerir. Müslim'in metodu Buhârî'den farklıdır: aynı hadisin bütün sahîh tarîklerini bir arada toplar; tertîb daha sistematiktir; hadisleri konularına göre bütünlüklü bablar hâlinde gruplar. Müslim'de zikre dâir asıl müstakil kitap: Kitâbü'z-Zikr ve'd-Du'â ve't-Tevbe ve'l-İstigfâr — dört büyük başlık altında derlenmiş 102 hadis. Bu kitap içinde tasavvuf geleneğinin temel hadisleri yer alır: 2675 (hadîs-i kudsî (Allâh'tan nakil hadis) «Beni nefsinde zikrederse Ben de onu nefsimde zikrederim»), 2689 (gezici melekler ve halaka-i zikir), 2697 (sübhânallâhi'l-azîm), 2700 (lâ ilâhe illâ'llâh tehlîlinin fazîleti). Ayrıca Kitâbü Fadâ'ili's-Sahâbe ve Kitâbü'z-Zühd ve'r-Rekāik.

Tirmizî (210-279/824-892)

Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ et-Tirmizî, Mâverâünnehir'in Tirmiz şehri doğumlu ve vefât. Hocaları: Buhârî (uzun süre talebe), Müslim, Ebû Dâvûd, Dârimî. Tirmizî hem hadis hem fıkıh hem tasavvuf hattının iç içeliği bakımından özel bir şahsiyettir. Onun amcası Hakîm et-Tirmizî tasavvufun erken büyük teorisyenlerindendir. Beyânü'l-Fark beyne's-Sadr ve'l-Kalb ve'l-Fuâd ve'l-Lübb (sadr/kalb/fuâd/lübb farkının beyânı) isimli risâlesi sonraki letâif (mânevî hassasiyetler) nazariyâtının ilk sistematik temelidir. Yâni Tirmizî ailesi içinde hem klasik hadis (Tirmizî'nin Câmi'i) hem tasavvuf nazariyâtı (Hakîm Tirmizî) bir arada yetişti — bu, hadis ehli ile sûfî gelenek arasındaki tarihî iç içe geçişin somut delillerindendir. Tirmizî'nin Câmi'inde Kitâbü'd-Daavât (134 bâb) sünenler içindeki en geniş duâ-zikir bölümüdür. Kitâbü'z-Zühd (64 bâb) da kapsamlıdır. Tirmizî hadislerin sıhhat derecesini de belirtir: «hasen sahîh», «hasen», «sahîh», «sahîh garîb». Bu, hadis tenkidi (eleştirisi) ilminin önemli bir aşamasıdır ve sonraki Beyhakî, Münzirî, Suyûtî, Aclûnî gibi muhakkikleri etkilemiştir.

Ebû Dâvûd es-Sicistânî (202-275/817-889)

Süleymân b. el-Eş'as es-Sicistânî, Sicistân (İran-Afgan sınırı, bugünkü Sîstân) doğumlu, Basra'da yaşadı ve vefât etti. Sünen — fıkhî kullanım için derlenmiş yaklaşık 4.800 hadis. Zikir-duâ bahisleri özellikle Kitâbü'l-Vitr ve Kitâbü'l-Edeb içinde yer alır; ayrıca Kitâbü'z-Zühd.

Nesâî (215-303/830-915)

Ebû Abdurrahmân Ahmed b. Şuayb en-Nesâî, Horasân'ın Nesâ kasabası doğumlu; Şâm'da (rivâyetlere göre Dımaşk veya Remle) vefât. Eserleri es-Sünenü's-Suğrâ (el-Müctebâ — yaklaşık 5.700 hadis) ve es-Sünenü'l-Kübrâ (büyük eser). Büyük Sünen'de Kitâbü Ameli'l-Yevm ve'l-Leyle (Gündüz ve gecenin ameli kitabı) müstakil bir bölüm olarak yer alır. Ameli'l-Yevm ve'l-Leyle bahsi bütün gün-gece kuşatan zikir-duâ haritasıdır: uyanma anından yatma anına kadar her vakit, her hareket, her duygu için Resûlullâh'ın rivâyet edilmiş zikir tatbîkâtı. Sonraki Nevevî'nin el-Ezkâr'ı bu çekirdeği klasik forma kavuşturmuştur. Bugün Anadolu Müslüman'ının sabah-akşam okuduğu vird (her gün belirli sayıda okunan zikir) ve evrâdın tarihen geriye giden ana kaynağı buradadır.

İbn Mâce (209-273/824-887)

Ebû Abdullâh Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî, Kazvîn (İran) doğumlu ve vefât. Sünen — 4.341 hadis. Zikir-duâ-zühd Kitâbü'd-Daavât ve Kitâbü'z-Zühd bahislerinde. İbn Mâce, Kütüb-i Sitte'nin altıncı kitabı olarak Buhârî-Müslim'den sonra başlayan zincirin en geç halkasıdır; bu yüzden bazı hadislerinde sıhhat derecesi diğer beş kitaba göre daha tartışmalıdır.

5.2 Münzirî ve et-Tergîb ve’t-Terhîb (Eyyûbî-Memlûk Mısırı)

Tergîb edebiyâtının klasik metni Münzirî'nin eseridir. Ebû Muhammed Abdülazîm b. Abdilkavî el-Münzirî. Selâhaddîn Eyyûbî'nin yapımına başladığı Dârü'l-Hadîs el-Kâmiliyye'nin ilk şeyhü'l-hadîsi (baş hadis şeyhi) oldu. Hocaları: Şâm'da İbn Asâkir'in (Tarîhu Dimaşk'in müellifi) çevresi; Mısır'da el-Kâdı el-Fâzıl (Selâhaddîn'in veziri) çevresi. Talebeleri: İbn Dakîkı'l-Îd, Şerefüddîn ed-Dimyâtî. et-Tergîb ve't-Terhîb mine'l-Hadîsi'ş-Şerîf dört cilt hâlindedir, tergîb ve terhîb (sevap-azap) eksenli bütün hadisleri konularına göre tertib eder. Toplam yaklaşık 5.000 hadis. Münzirî her hadisin sıhhat derecesi hakkında not düşer: «sahîh», «hasen», «zayıf» gibi. Bu nitelendirme yöntemi onu sıradan bir derleyici olmaktan çıkarıp ciddî bir muhaddis (hadis âlimi)-tahkîkçi yapar. Tergîb'in zikre dâir kısmı Kitâbü'z-Zikr ve'd-Du'â müstakil kitabıdır; yaklaşık 320 hadis, her biri sıhhat derecesiyle birlikte. Münzirî ayrıca el-Müsbi'iyyât isimli müstakil bir risâlede yedi tarîk ile gelen zikir hadislerini derler. Tergîb'in tarihen büyük etkisi şudur: Memlûk ve Osmanlı dergâhlarında — özellikle Anadolu Halvetî tekkelerinde — sohbet kitabı olarak kullanıldı. Yâni klasik tergîb-tasavvuf zemini Münzirî üzerinden çevre Müslümanın günlük hayatına indi.

5.3 Beyhakî ve Şuabu’l-Îmân’ın 13. Şu’besi

Zikir konusundaki en geniş klasik hadis koleksiyonu Beyhakî'nin Şuabu'l-Îmân'ıdır. Ebû Bekir Ahmed b. el-Hüseyin el-Beyhakî Beyhak (Sebzevâr, Horasân) doğumlu, Nîşâbur'da yetişti ve vefât etti. Fıkıhda Şâfiî, kelâmda Eş'arî (klasik Sünnî kelâm okulu). Hocaları: Hâkim en-Nîsâbûrî (el-Müstedrek 'ale's-Sahîhayn müellifi), Ebû Abdurrahmân es-Sülemî (Tabakâtü's-Sûfiyye müellifi). Yâni Beyhakî, hadis ile tasavvuf hatlarının ikisinde birden klasikleşmiş hocalardan beslenmiştir. Tarihî bağlam: 445/1053 yılında Mihne-i Eş'arîye (Selçuklu Veziri Kundurî'nin Eş'arî ulemâya baskısı) sırasında Nîşâbur'dan hicrete zorlandı; sonra Nizâmü'l-Mülk'ün vezâreti (455/1063) ile dönebildi. Bu Mihne, Beyhakî'nin çağdaşları İmâmü'l-Haremeyn el-Cüveynî ve Kuşeyrî'yi de mağdur etti. Yâni Şuabu'l-Îmân'ın en olgun bölümleri tarihen Beyhakî'nin sürgün hayatında yazıldı. Şuabu'l-Îmân, imanı 77 (yâhut 79) şu'beye (dala) ayırır — Hz. Peygamber'in «İman 70 küsür dalı olan bir ağaçtır» hadisinden mülhem (esinlenmiş, ilhamla alınmış). Toplam 14 ciltte yaklaşık 10.984 hadis. Modern tahkîkli baskısı Mektebetü'r-Rüşd Dr. Abdülalî Abdülhamîd Hâmid tarafından hazırlanmıştır. Şu'be 13 «Zikrullâh» tahsisedir. Müstakil cilt boyutundadır. Bu şu'be içinde yaklaşık 1.400 rivâyet vardır. Beyhakî her rivâyetin senedini ve sıhhat derecesini titizce belirtir. Alt-bâb yapısı şöyledir: Bâbü Fazîleti'z-Zikr (zikrin fazîleti); Bâbü't-Tergîb fi'z-Zikri bi'l-Kalb (kalbî zikre teşvîk); Bâbü Mâ Câ'e fî't-Tehlîl ve Fadlihî (tehlîlin fazîleti); Bâbü Mâ Câ'e fi't-Tesbîh, Tahmîd, Tekbîr; Bâbü Mâ Câ'e fî'l-Havkele; Bâbü Mâ Câ'e fi'l-Esmâ'i'l-Hüsnâ; Bâbü Mecâlisi'z-Zikr ve Halkâtihâ (zikir meclisleri ve halkaları); Bâbü'z-Zikr fi'l-Esvâk (çarşıda zikir); Bâbü'z-Zikr fî külli hâlin (her hâlde zikir).

Şuab’tan az bilinen önemli rivâyetler

Şuab'ın zikir şu'besinde derlenen, klasik tasavvuf külliyâtında tekrar tekrar zikredilen — ama bizzat orijinal sened-metniyle bilinmeyen — bazı önemli rivâyetler şunlardır. Şuab no. 522 — İbn Ömer'den merfû': «Allâh'ı çok zikredin, hatta size mecnûn (deli) desinler.» Rivâyet ayrıca Ahmed b. Hanbel'in Müsned'inde (3/68) ve İbn Hibbân'ın Sahîh'inde (no. 817) bulunur; Hâkim en-Nîsâbûrî sahîh sayar, Zehebî tasdîk eder. Bu rivâyetin önemi: aşırı zikrin riyâdan korktuğu sayılması veya «ölçüsüzlük» olarak görülmesi tarihen yanlıştır; Allâh'ı çok zikretmek çevrenin «aşırı buluyor» itirâzıyla sınırlanamaz. Halvetî devrânı ve Çiştî kavvâlîsi gibi yüksek tempolu cehrî zikir uygulamalarının hadis dayanaklarındandır. Şuab no. 1024 — Hâlid b. Velîd kanalıyla: «Allâh'ın zikriyle geçen bir gece, Allâh yolunda kılıcı kırılana kadar vuruşmaktan hayırlıdır.» Müstesnâ bir rivâyettir: zikrin cihâd üzerine üstünlüğü Mevlânâ Hâlid Bağdâdî'nin tasavvufî öncelik koymasının hadis dayanaklarındandır. Şuab no. 631 — Ümmü Hânî: «Bir gün Hz. Peygamber'e sordum: 'Yâ Resûlallâh! Ben yaşlıyım, oruç tutmaya gücüm yetmiyor; bana bir amel öğret.' Buyurdu: 'Yüz tekbîr (Allâhüekber zikri), yüz tahmîd (Elhamdülillâh zikri), yüz teşbîh (Sübhânallâh zikri) çek. Bu sana yüz köle âzâd etmek, yüz deve kurban etmek, yüz at ile cihâda gitmek gibidir.'» Ahmed Müsned 6/344 ve İbn Mâce Edeb 56'da da geçer. Önemi: sayılı zikrin (yüz, bin gibi belirli sayılarla yapılan zikr) bizzat Resûlullâh tarafından tâlim edildiğini gösterir. Bu, modern Selefiyye (ilk üç nesle (selef) dönüş çağrısında bulunan modern hareket)'nin «sayılı zikir bid'attir» itirâzının tarihen çürütülmesidir. Şuab no. 562 — Ebû Sâlih es-Semmân (Ebû Hüreyre'nin yakın talebesi) anlatır: «Ebû Hüreyre her gün on iki bin teşbîh çekerdi ve derdi ki: 'Diyetim ölçüsünce teşbîh ederim.'» O dönemde bir Müslüman'ın diyeti 12.000 dirhemdi; Ebû Hüreyre «kanımın bedeli neyse, teşbîhim de o sayıda» derdi. Modern Selefiyye'nin «sayılı zikir bid'attir» iddiâsı bu rivâyet karşısında tarihen yıkılır. Şuab no. 1037 — Fudayl b. Iyâz'ın tövbe hâdisesi şöyle nakledilir: Fudayl bir kervana saldırı hazırlığındayken, kervanda biri Kur'ân okuyordu; Hadîd sûresinin 16. âyetine geldi: «Hâlâ vakit gelmedi mi îmân edenlere, kalplerinin Allâh'ın zikrine huşû etmesine?» Fudayl o anda yere kapandı: «Geldi yâ Rabbî! Vakti geldi!» diye haykırdı, eşkıyalığı bıraktı, Mekke'ye gitti, İslâm'ın büyük zâhidlerinden oldu. Hârûn er-Reşîd ona vaaz dinlemeye giderdi. Önemi: Kur'ân tilâveti bizzat zikirdir; bir âyetin işitilmesi bütün hayatı dönüştürebilir. İslâm tarihindeki en meşhur tövbe hâdisesi sayılır.

5.4 Nadir ve Geniş Hadis Koleksiyonları

İbn Ebî'd-Dünyâ (208-281/823-894) — Tergîb Edebiyâtının Çekirdeği

Ebû Bekir Abdullâh b. Muhammed b. Ubeyd İbn Ebî'd-Dünyâ — Bağdâd doğumlu ve vefât. Aslen Türk asıllı bir âilenin oğlu; Abbâsî sarayında çocuk eğitimi ile vazifelendirilmişti — birden fazla halîfenin (Mu'tedid, Müktefî) muallimiydi. Onun eserleri sonraki tergîb edebiyâtının asıl çekirdeğini oluşturur. İbn Ebî'd-Dünyâ'nın yaklaşık 165 küçük müstakil risâlesi var. Her risâle belirli bir mevzu üzerine: ihlâs, tevbe, sabır, şükür, kabir, kıyâmet, dostluk, fakr, ölüm, vera', yakîn, murâkabe (Allâh'ın huzûrunda olduğunun sürekli şuûru) ve elbette zikir. Zikre dâir önemli risâleleri: Kitâbü'z-Zikr (müstakil zikir risâlesi — yaklaşık 200 rivâyet), Kitâbü'l-Vera' (titiz takvâ risâlesi), Kitâbü'r-Rikâk, Kitâbü'l-Yakîn, Kitâbü'l-Murâkabe (Allâh'ın huzûrunda olduğu şuuru — Nakşibendiyye'nin merkez mevhûmu), Kitâbü't-Tevbe. İbn Ebî'd-Dünyâ'nın eserleri Eyyûbî dönemi Mısır'ı (Münzirî çevresi) tarafından klasik kabûl edildi; Memlûk, Osmanlı boyunca dergâhların ve tekkelerin temel sohbet metni oldu. Şuab'ın Beyhakî'sinden önce, tergîb edebiyâtının asıl çekirdeğini İbn Ebî'd-Dünyâ kurmuştur.

Ebû Nuaym el-İsfahânî (336-430/948-1038) — Hilyetü'l-Evliyâ

Ahmed b. Abdullâh el-Hâfız Ebû Nu'aym — İsfahân doğumlu ve vefât. Hocası: babası Abdullâh, sonra hadis hocası Süleymân et-Taberânî (üç Mu'cem müellifi). Ebû Nuaym'in eseri Hilyetü'l-Evliyâ ve Tabakâtü'l-Asfiyâ on cilttir. Hilye'nin metodu: sahâbe-tâbiîn (sahâbeyi gören, onlardan İslâmı alan ikinci nesil)-etbâ'-i tâbiîn (tâbiîni gören üçüncü nesil) ve erken sûfîlerin biyografilerini ve sözlerini sistematik olarak kayda almak. Klasik tasavvuf antolojisinin kurucu metni — Sülemî'nin Tabakâtü's-Sûfiyye'sinden bile daha geniştir, ama Sülemî sadece sûfîlere yoğunlaşır, Ebû Nuaym ise sahâbeden başlar. Râbi'a el-Adeviyye'nin meşhur muhabbet niyâzı, Hasan-ı Basrî'nin uzun sözleri, Fudayl b. Iyâz'ın tövbe hikâyesi — hepsi Hilye'nin 10. cildinden bilinir.

Taberânî (260-360/873-971) — Üç Mu'cem

Süleymân b. Ahmed et-Taberânî, Akkâ (Filistin) doğumlu, İsfahân'da vefât. Bütün İslâm coğrafyasında (Şâm, Mısır, Yemen, Irak, Horasân, Hicâz) hadis topladı; «hadiste seyâhat» geleneğinin en velûd temsîlcilerinden biridir. Taberânî'nin üç dev Mu'cem'i: el-Mu'cemü'l-Kebîr, el-Mu'cemü'l-Evsat (8 cilt), el-Mu'cemü's-Sağîr (1 cilt). Bu üç eser klasik hadis kütüphânesinin en geniş tek-müellif koleksiyonlarıdır. Taberânî'nin zikir rivâyetleri sayıca dev hazînelerdir. Sonraki Ali el-Müttakî el-Hindî'nin Kenzü'l-Ummâl'ı (18 cilt, yaklaşık 46.000 hadis) büyük ölçüde Taberânî'den beslenir.

Münâvî (952-1031/1545-1622) — Feyzü'l-Kadîr

Zeynüddîn Muhammed Abdürraûf el-Münâvî, Kâhire doğumlu ve vefât. Memlûk-Osmanlı geçişinin büyük şârihi (yorumcusu). Eseri Feyzü'l-Kadîr Şerhu el-Câmi'i's-Sağîr — Suyûtî'nin el-Câmi'u's-Sağîr'inin şerhi, 6 cilt. Onun metodu özellikle önemlidir: her hadisin önce sıhhat derecesini tespît eder, sonra mânevî-sûfî yorumunu yapar. Tergîb hadislerinin tasavvufa nasıl bağlandığının klasik metni.

Sehâvî ve Aclûnî — Tahkîk Çağı

Tasavvuf literatürünün asıl beslendiği bazı meşhur «hadis»lerin gerçek sıhhati tarihen tahkîk gerektirir; bu sahanın iki büyük şahsı Sehâvî ve Aclûnî'dir. Şemseddîn Muhammed b. Abdurrahmân es-Sehâvî Memlûk Mısırı'nın büyük muhaddislerinden; aynı zamanda Suyûtî'nin çağdaşı ve rakîbi. Hocası İbn Hacer el-Askalânî. Sehâvî'nin el-Makâsıdü'l-Hasene fî Beyâni Kesîrin mine'l-Ehâdîsi'l-Müştehire 'ale'l-Elsine — halk dilinde yaygın «hadis»lerin tahkîki; tahkîk geleneğinin ilk büyük müstakil eseri. İsmâîl b. Muhammed el-Aclûnî Sehâvî'nin metodunu genişleterek Keşfü'l-Hafâ ve Müzîlü'l-İlbâs ammâ İştehera mine'l-Ehâdîs 'alâ Elsineti'n-Nâs isimli eserini yazdı — 2 cilt, yaklaşık 3.281 rivâyetin tahkîki. Bu iki eser birlikte, sonraki bütün hadis tahkîk geleneğinin temelidir. Aclûnî'nin tahkîk ettiği üç meşhur tasavvuf metni: Birincisi: «Küntü kenzen mahfiyyen fe-ahbabtü en u'rafe fe-halaktü'l-halka li-u'rafe — Ben gizli bir hazîne idim, bilinmek istedim de halkı yarattım.» Aclûnî bu rivâyetin merfû olarak hadis sayılmadığını, ehlü'l-keşf (manevî açılım ehli) arasında ise sahîh kabûl edildiğini belirtir. İbn Teymiyye bunu mevzû (uydurma) saydı; tasavvuf geleneği bunu hadîs-i kudsî olarak kullanmaya devam etti. İbnü'l-Arabî, Sadeddîn-i Konevî, Mevlânâ ve sonraki Anadolu tasavvuf geleneği bu rivâyete derin metafizik anlamlar yükledi. İkincisi: «Men 'arefe nefseh fe-kad 'arefe Rabbeh — Nefsini bilen Rabbini bilir.» Aclûnî bu sözün senedinin sâbit olmadığını, ama mevkûf olarak Yahyâ b. Mu'âz er-Râzî'den rivâyet edildiğini söyler. Yâni sahâbe sözü değil, erken bir sûfînin sözüdür. Bu tespit, sözün otoritesini eksiltmez ama tarihsel statüsünü düzeltir. Üçüncüsü: «Eddebenî Rabbî fe-ahsene te'dîbî — Beni Rabbim terbiye etti, terbiyemi güzel kıldı.» Aclûnî bu rivâyetin de sahîh sened ile sâbit olmadığını, ama mânâsının Kur'ân ve diğer hadislerden çıkartılabileceğini belirtir. Mâlikî muhakkik Aliyyü'l-Kârî de aynı tahkîki yapar. Tahkîk geleneğinin tarihen büyük katkısı şudur: tasavvuf ile hadis ehli arasında ihtilâf yaratan rivâyetlerin bilimsel statüsünü açıkça ortaya koymak. Aclûnî ile Sehâvî bu sahada modern Selefiyye eleştirilerine de cevap verir — çünkü onların metodu zaten bu rivâyetlerin sıhhat statüsünü saklamamak, aksine açıklamaktır.

5.5 Nevevî'nin el-Ezkâr'ı — Klasik Sentezin Doruğu

Muhyiddîn Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref en-Nevevî — Nevâ köyü (Şâm'ın güneyinde, Hurân bölgesi) doğumlu, Şâm-Dımaşk'ta yetişti, 45 yaşında doğduğu köyde vefât etti. Hiç evlenmedi; bütün hayatı ilim talebine adandı. Mezhebi Şâfiî. Hocaları Şâm'daki büyük muhaddis ve fakîhler, özellikle İbn Mâlik (gramerin klasiği), Kemâleddîn el-İrbîlî. Eserleri sonraki Sünnî dünyanın temel ders kitapları: Riyâzü's-Sâlihîn, el-Erbaûn (kırk hadis — temel hadis tedrîsi), Şerhu Sahîh Müslim (klasik şerh), el-Mecmû' (Şâfiî fıkhının doruğu), el-Minhâc (Şâfiî fıkıh muhtasarı), Tehzîbü'l-Esmâ' ve'l-Lugât (klasik biyografi sözlüğü) ve el-Ezkâr. el-Ezkâr Mine'l-Ehâdîs ve'l-Edhâr bütün gün-gece kuşatan zikir-duâ haritasıdır. Nesâî'nin Ameli'l-Yevm'ini esas alır; ama tertîb daha bütüncül, fıkhî hükümler daha sistematiktir. 14 ana bölüm: Mukaddime (zikir bahsinde edep ve hükümler), Kitâbü Ezkâri'l-Kur'ân (Kur'ân tilâveti adâbı), Kitâbü Ezkâri's-Salât (namaz içinde zikirler), Kitâbü Ezkâri'l-Yevm (gündüz zikirleri), Kitâbü Ezkâri'l-Leyl (gece zikirleri), Kitâbü Ezkâri's-Sefer (yolculuk zikirleri), Kitâbü Ezkâri'l-Hac (hac zikirleri), Kitâbü Ezkâri'l-Cihâd, Kitâbü Ezkâri'l-Et'ime (yemek zikirleri), Kitâbü Ezkâri's-Selâm (selâmlaşma), Kitâbü Ezkâri'l-Maraz (hastalık), Kitâbü Ezkâri'l-Mevt (ölüm), Kitâbü Ezkâri'l-İstigfâr ve nihayet Hâtime (duâ adâbı). Klasik İslâm dünyasında Müslüman bir âilenin sabah-akşam evinde okuduğu zikirlerin temel kaynağıdır. Anadolu Osmanlı geleneğinde bu metin neredeyse Kur'ân ile Buhârî'den sonraki üçüncü temel kitap mertebesindedir. Bugün modern Türkiye'deki vird ve dua kitaplarının (Mecmû'atü'l-Ahzâb, Cüz'ü'l-Vird, Delâ'ilü'l-Hayrât gibi) ilk büyük modelidir.

5.6 Gümüşhânevî — Anadolu Hattının Son Halkası

Ahmed Ziyâüddîn Gümüşhânevî klasik hadis-tasavvuf hattının Türkiye'deki son büyük halkasıdır. Tarîkı: Nakşibendiyye-Hâlidiyye. Hocaları: Tâhâ el-Hakkârî (Hâlid Bağdâdî halîfesi), Abdülfettâh-ı Akrî (yine Hâlid Bağdâdî halîfesi). Halîfeleri (talebeleri) arasında Ömer Ziyâüddîn Dağıstânî, Hasan Hilmi Dağıstânî, İsmâil Necâtî, Mustafa Feyzî (Tokatlı) bulunur. Bu halîfeler Cumhuriyet öncesi Osmanlı'nın son nesil Hâlidî ulemâsını oluşturdular. Eserleri: Râmûzü'l-Ehâdîs (Suyûtî'nin Câmi'inden seçilmiş 7.000 hadis), Levâmi'u'l-Ukûl (Râmûz'un şerhi), Mecmû'atü'l-Ahzâb (tasavvufî vird-evrâd (virdler — günlük zikirler) külliyâtı, 3 cilt). Bu son eseri — Mecmû'atü'l-Ahzâb — bugün hâlâ Nakşibendî meşrebindeki birçok mü'minin günlük vird kaynağıdır. İçinde Hâlid Bağdâdî'nin evrâdı, İmâm-ı Rabbânî'nin tarîkat hatmleri, Şâzeliyye'nin günlük tertîbleri, Geylânî'nin Esmâ-i Hüsnâ tertîbleri bir arada toplanmıştır. Gümüşhânevî'nin önemi şu noktada özetlenebilir: o, Mihne-i Kübrâ'dan başlayan (218/833) ve Şuabu'l-Îmân (V. asır) — Tergîb (VII. asır) — el-Ezkâr (VII. asır) hattıyla devam eden hadis-zikir-tergîb mîrasını klasik bir tek külliyâtta toplayan son büyük müelliftir. Ondan sonra modern Türkiye'deki dînî yazım Kemâlist reformlar sebebiyle başka mecralara akacaktır.

5.7 Asıl Tespit — Hadiste Zikrin Üç Hakîkati

Bu kitap boyunca işlediğimiz koleksiyonlardan üç temel hakîkat çıkar. Birincisi: Zikir, Sahihayn ve dört sünen düzeyinde sahîh hadislerle sâbit, müstakil bir Sünnî ibâdettir. Yâni «zikir bid'attir» itirâzı, hadis ilminin kendisine cehâletten kaynaklanır. Bütün altı hadis imâmı, müstakil zikir bahisleri tahsîs etmişlerdir; hiçbiri zikri «sonradan çıkmış» olarak kayıt etmez. İkincisi: Cehrî, hafî, sayılı, daimî zikrin her birinin sahîh Sünnî dayanağı vardır. İbn Abbâs cehrî tekbîri (Buhârî 841 — Müslim 583), Ümmü Hânî sayılı zikri (Şuab 631 — İbn Mâce Edeb 56), Ebû Hüreyre on iki bin teşbîhi (Şuab 562), gezici melekler ve halaka-i zikir (Müslim 2689), zikrin hayırlısı hafîdir (Ahmed Müsned 1/172) — hepsi sünnîdir. Hangisinin tercîh edileceği fıkhî zarûret değil, mizâca, hâle ve mekâna bağlı bir seçimdir. Üçüncüsü: Klasik tergîb edebiyâtı (İbn Ebî'd-Dünyâ → Münzirî → Beyhakî → Münâvî → Nevevî → Gümüşhânevî) tasavvuf ile hadis ehlinin ortak hazînesidir. Bu hazîne, Sünnî tasavvufun fıkhî meşrûiyetinin tarihî temelidir. Modern Selefiyye söyleminin bunu görmezden gelmesi, kendi içinde tutarsızdır — çünkü onun da temel referansı (Buhârî-Müslim-Ahmed b. Hanbel) aynı zikir bahislerini ihtiva eder. Bu noktada Cilt I sona erer. İkinci Cilt'te tarîkatlerin doğuşu (Kitap VI), mezhep imamlarının tasavvufla ilişkileri (Kitap VII), Şîa'da zikir (Kitap VIII), İslâm devletlerinde zikir (Kitap IX), küresel coğrafya (Kitap X), Anadolu sentezi (Kitap XI) ve son olarak ilişkiler atlası, Türklük eki ve Elmalılı sentezi ile sonuç bölümleri yer alacaktır.