2. Bölüm — Zikrin Tarihî Doğuşu: Vahiyden Sistemleşmeye

2.1 Altı Tarihî Tabaka

Zikir, Hz. Peygamber'den itibaren bir kurum olarak değil, bir vazîfe olarak intikal etti. Kurum olarak teşekkül etmesi yüzyıllar sürer. Aşağıdaki altı tabaka, bu inşâ sürecinin haritasıdır. # Dönem Tarih Hususiyet 1 Asr-ı Saâdet 610-632 / Mekke-Medîne Kur'ân + sünnet — kurum değil vazîfe 2 Sahâbe-Tâbiîn 632-750 / Hicaz-Irak-Şâm Zühdî tatbîk — henüz tarîkat yok 3 Bağdâd Sûfî Ekolü 750-950 / Irak-Horasân Cüneyd, Bâyezîd, Hallâc — nazariye 4 Klasik tasavvuf eserleri 950-1150 / Horasân-Bağdâd Kuşeyrî, Hücvîrî, Gazâlî — sistem 5 Tarîkat kuruluşu 1150-1350 / küresel Kâdirî, Yesevî, Rifâî, Nakşî, Mevlevî 6 Geç klasik ve modern 1350-bugün Halvetî, Müceddidî, Hâlidî, Tîcânî

2.2 Birinci Tabaka — Asr-ı Saâdet (610-632)

Hz. Peygamber'in (s.a.v.) bizzat yaşadığı dönemde zikir, müstakil bir ibâdet olarak değil, bütün ibâdetlerin ve günün her vaktinin bir yönü olarak yaşandı. Hz. Aişe'nin Müslim'de geçen rivâyetinin (Tahâret 32) tekrar hatırlanması yerinde olur: «Resûlullâh (s.a.v.) bütün hâllerinde Allâh'ı zikrederdi.» Bu hâllerin başlıcaları şunlardır.

Muakkıbât — Namaz sonu zikirleri

Buhârî (Ezân 155) ve Müslim (Mesâcid 23) — İbn Abbâs: «Resûlullâh'ın namazlarından sonra tekbîr (sesli zikir) ile çıkarlardı; öyle ki biz namazın bittiğini bu sesle bilirdik.» Klasik muakkıbât (namaz sonu zikirleri) tertibi: 33 sübhânallâh, 33 elhamdülillâh, 33 Allâhu ekber, sonra «Lâ ilâhe illâ'llâh vahdehu lâ şerîke leh, lehü'l-mülkü ve lehü'l-hamd ve hüve alâ külli şey'in kadîr» — Müslim'de (Mesâcid 26) sahîh isnâdla sâbittir.

Sabah-akşam virdleri

Buhârî (Daavât) ve Tirmizî'de sabah-akşam tekrar edilmesi tavsiye edilen seyyidü'l-istigfâr (istigfârların efendisi), İhlâs-Felak-Nâs sûrelerinin üçer defa, Bakara'nın son iki âyeti, Âyetü'l-Kürsî vs. Seyyidü'l-istigfâr — Buhârî (Daavât 2) — Şeddâd b. Evs'ten: «Yâ Rabbî, Sen benim Rabbimsin, Sen'den başka ilâh yoktur. Beni Sen yarattın, ben Senin kulunum. Gücüm yettiğince Senin ahdin ve va'din üzereyim. Yaptığım kötülüklerin şerrinden Sana sığınırım, üzerimdeki ni'metini ikrâr ederim, günâhımı da ikrâr ederim. Beni bağışla — günâhları Sen'den başkası bağışlamaz.»

Hac telbiyesi — Cehrî zikrin sünnî temeli

Hz. Cibrîl'in açıkça yüksek sesle telbiye getirilmesi emri (Buhârî, Hac 26; Tirmizî, Hac 15). Telbiye: لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ، إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ، لَا شَرِيكَ لَكَ «Buyur Allâh'ım buyur, ortağın yoktur buyur, hamd ve ni'met Sana mahsûstur, mülk Senindir, ortağın yoktur.» Bu yüksek sesli toplu zikir, cehrî zikrin Resûlullâh tarafından bizzat uygulanmış sünnî esasıdır. Mevlevî, Halvetî, Kâdirî halkalarının yapı taşı bu sünneti taklîd eder.

Vakit virdleri ve günlük dua tertibi

Vakitler (sabah-akşam, yatmadan önce, uyanınca, sıkıntıda, sevinçte, sefere çıkarken, döndüğünde, yemek başında-sonunda, abdest sırasında) için Resûlullâh'ın bizzat kullandığı dualar Nesâî'nin Ameli'l-Yevm ve'l-Leyle'sinde sistemli olarak derlenmiştir. İmâm Nevevî'nin el-Ezkâr'ı bu mîrasın klasik sentezidir.

2.3 İkinci Tabaka — Sahâbe ve Tâbiîn (632-750)

Hz. Peygamber'in vefâtından sonra sahâbe nesli, onun zikir tâlîmini hayatlarına geçirdi. Bu dönemde zikir sistemli bir okul değildi, fakat bizzat tâkip edilen bir tutumdu. Aşağıda bu neslin temsîlci şahsiyetlerini kim-nerede-kim-hocası-talebesi çerçevesinde takip ediyoruz.

Hz. Ebû Bekir es-Sıddîk (ö. 13/634)

Nerede: Mekke doğumlu, Medîne'de halîfe ve vefât. Hocası: Doğrudan Hz. Peygamber. Talebeleri (zikir-zühd hattında): Selmân-ı Fârisî, Hz. Ali (mütekâbil), Sa'd b. Ebî Vakkâs. Hafî zikir hattının sünnî silsilelerdeki başlangıcıdır. Garu Sevr (Sevr Mağarası) rivâyeti gereğince Nakşibendiyye onu hafî zikrin pîri sayar.

Hz. Ali b. Ebî Tâlib (ö. 40/661)

Nerede: Mekke (Kâbe içinde) doğumlu, Kûfe'de şehîd. Hocası: Doğrudan Hz. Peygamber (aynı zamanda amca oğlu ve damadı). Talebeleri: Hasan-ı Basrî (rivâyet aldı), Kümeyl b. Ziyâd en-Nehaî, Üveys el-Karanî (Üveysî silsile (şeyhler zinciri — Hz. Peygamber'e uzanan hocalık halkası) burada başlar). Cehrî zikir hattının sünnî silsilelerdeki başlangıcıdır. Kâdiriyye, Rifâ'iyye, Şâzeliyye, Halvetiyye, Mevleviyye — hepsi onun silsilesinden gelir.

Ebû Hüreyre (ö. 59/678)

Nerede: Yemen-Devs kabilesi, Medîne'de vefât. Hocası: Doğrudan Hz. Peygamber, üç yıl boyunca süffe ashâbından. Talebeleri: Ebû Sâlih es-Semmân, A'rec, Saîd b. el-Müseyyeb (tâbiînin fakîhi). En çok hadis rivâyet eden sahâbîdir. Beyhakî'nin Şuab'ında (no. 562) günde 12.000 teşbîh (Sübhânallâh zikri) okuduğu rivâyet edilir; bu rakam onun diyetinin (12.000 dirhem) sayısıdır.

Selmân-ı Fârisî (ö. 36/656)

Nerede: İran (Cî, İsfahân yakını) doğumlu; Medâin'de (Kteziphon, Bağdâd yakını) vefât. Hocası: Önce bir Hıristiyan ruhbân, sonra Hz. Peygamber. Talebeleri: Kâsım b. Muhammed b. Ebî Bekir (Hz. Ebû Bekir'in torunu), Hz. Ali'nin yakın çevresi. Hafî zikir silsilesinin ikinci halkası. Nakşibendî silsilesinde Hz. Ebû Bekir → Selmân-ı Fârisî → Kâsım b. Muhammed → Câ'fer es-Sâdık çizgisi tarihen sâbittir.

İbn Abbâs (ö. 68/687)

Nerede: Mekke doğumlu, Tâif'te vefât. Hocası: Hz. Peygamber (kendisinden duâ aldı: «Yâ Rabbî, ona Kitâbı öğret»), Hz. Ali, Hz. Übey b. Kâ'b. Talebeleri: Mücâhid, Atâ b. Ebî Rebâh, İkrime, Saîd b. Cübeyr. Tercümânü'l-Kur'ân — Kur'ân'ın tercümânı; tefsir ilmî onun çevresinde teşekkül etti. Bahsi geçen «namaz sonu tekbîr» rivâyeti (Buhârî 841, Müslim 583) onun mîrasıdır.

Kâsım b. Muhammed (ö. 107/725)

Nerede: Medîne'de doğdu ve vefât etti. Hocası: Babası Muhammed b. Ebî Bekir, halası Hz. Aişe. Talebeleri: Câ'fer es-Sâdık (ona zikir talkîn etti), Mâlik b. Enes (İmâm Mâlik'in fıkıh hocası). Medîne fukahâsının yedilerinden. Nakşibendî silsilesinde tarihen hayli mühim bir halka.

Hasan-ı Basrî (ö. 110/728)

Nerede: Medîne'de doğdu, Basra'da yetişti ve vefât etti. Hocası: Annesi Hayre (Hz. Ümmü Seleme'nin câriyesi; Hasan onu çoğu zaman Ümmü Seleme emzirmiştir), Hz. Ali, Hz. Enes b. Mâlik, İmrân b. Husayn (yaklaşık 70 sahâbîden rivâyet aldı). Talebeleri: Mâlik b. Dînâr, Abdülvâhid b. Zeyd, Eyyûb es-Sahtiyânî, Habîb el-Acemî, Süfyân-ı Sevrî (rivâyet alır), Vâsıl b. Atâ (Mu'tezile (akıl-merkezli erken kelâm okulu)'nin müessisi — Hasan'dan ayrıldı, «i'tezele anne» buradan gelir). Tasavvuf öncüsü kabûl edilen şahsiyetlerin başında o gelir. Onun hattından Cüneyd'e uzanan ana silsile bütün Sünnî tarîkatların temelini oluşturur. Hasan'a atfedilen meşhur söz: «Tasavvuf, kalbi çok zikretmek ve mahlûkâttan kesilmiş olmaktır.»

Hz. Câ'fer es-Sâdık (ö. 148/765) — Tasavvufun ortak kavşağı

Nerede: Medîne'de doğdu ve vefât etti. Hocası: Babası Muhammed el-Bâkır (5. Şîî imâm), annesi tarafından Kâsım b. Muhammed b. Ebî Bekir. Talebeleri (Sünnî-Şîî hatlardan): İmâm Ebû Hanîfe (iki yıl ders aldı; «o iki yıl olmasaydı Nu'mân helâk olurdu» derdi), İmâm Mâlik («gözüm Câ'fer'den daha üstün bir kimse görmedi»), Süfyân es-Sevrî, Sufyân b. Uyeyne, Vâsıl b. Atâ, Mûsâ el-Kâzım (7. Şîî imâm), Bâyezîd-i Bestâmî (rivâyete göre). İslâm düşüncesinin Sünnî, Şîî ve tasavvuf hatlarının bir arada kesiştiği nâdir kavşak şahsiyettir. Hem 6. Şîî İmâm, hem dört Sünnî mezhep imâmının ortak müracaat noktası, hem de neredeyse bütün Sünnî tasavvuf silsilelerinin halkalarındandır.

İbrâhîm b. Edhem (ö. 161/778)

Nerede: Belh (Horasân, bugünkü kuzey Afganistan) prensi; sarayı terk edince Şâm'a göçtü ve orada vefât etti. Hocası: Ebû Hanîfe, sonra Süfyân-ı Sevrî, Fudayl b. Iyâz, Cüneyd-i Bağdâdî'nin ataları. Talebeleri: Şakîk-i Belhî, Hâtim el-Esamm, Ebû Türâb en-Nahşebî. Tarihte zühd hareketinin ikon şahsiyeti — «Belh prensi» motifi, sonraki bütün İslâm-i tasavvuf edebiyâtında tekrar edilir.

Râbi’a el-Adeviyye (ö. 185/801)

Nerede: Basra (Adviyye kabilesinden). Hocası: Hasan-ı Basrî hattından, Sufyân-ı Sevrî ile irtibatlı. Talebeleri: Süfyân-ı Sevrî, Râbi'a'nın sohbetinde bulunan kadın sûfîler, Şakîk-i Belhî. Saf muhabbet doktriinin kurucu şahsiyeti. Hayatı boyunca evlenmedi.

Fudayl b. Iyâz (ö. 187/803)

Nerede: Horasân doğumlu, eşkıyalık döneminde Iraktan Horasânâ; sonra Mekke'ye yerleşip orada vefât etti. Hocası: İmâm-ı A'zam Ebû Hanîfe'nin talebelerinden Süfyân-ı Sevrî; Mansûr b. Mu'temir. Talebeleri: Süfyân b. Uyeyne, Abdullâh b. Mübârek, Bişr el-Hâfî, İmâm Şâfiî (Mekke'de sohbetinde bulundu), Halîfe Hârûn er-Reşîd (vaaz dinlemeye giderdi).

Süfyân-ı Sevrî (ö. 161/778)

Nerede: Kûfe'de doğdu, Basra'da vefât etti. Hocası: Hammâd b. Ebî Süleymân (Ebû Hanîfe'nin de hocası), Câ'fer es-Sâdık, Mansûr b. Mu'temir. Talebeleri: Abdullâh b. Mübârek, Vekî' b. el-Cerrâh, Yahyâ b. Saîd el-Kattân, Yahyâ b. Maîn (İmâm Mâlik ve İmâm Ahmed'in çağdaşları). Hadis-fıkıh-zühd üçlüsünün tâbiîn (sahâbeyi gören, onlardan İslâmı alan ikinci nesil)-etbâ'-i tâbiîn (tâbiîni gören üçüncü nesil) arası klasik temsîlcisi. Sevrî mezhebi sonradan yok oldu fakat onun mîrası Şâfiî-Hanbelî-Sünnî hattın temelinde yaşamaya devam etti.

Ma’rûf el-Kerhî (ö. 200/815)

Nerede: Bağdâd'ın Kerh semti. Hocası: Sâbit b. el-Acem, Bekr b. Huneys; rivâyete göre 8. Şîî imâm Ali er-Rızâ. Talebeleri: Sırrî es-Sakatî, Ahmed b. Hanbel (büyük takdîriyle), Yahyâ b. Maîn. Sünnî tasavvuf silsilelerinin Bağdâd hattının kurucu halkası. Cüneyd'in dayısı Sırrî es-Sakatî onun talebesidir; bu hat Cüneyd'e ve oradan bütün sonraki tarîkatlere uzanır.

Bişr el-Hâfî (ö. 227/841)

Nerede: Merv (Horasân) doğumlu, Bağdâd'da vefât etti. Hocası: Mâlik b. Enes (İmâm Mâlik), Hammâd b. Zeyd, Fudayl b. Iyâz. Talebeleri: Ahmed b. Hanbel (sohbetinde bulundu, onun hakkında «zamanının insanlarının seyyididir» dedi). Ahmed b. Hanbel'in zikir-zühd ehliyle tarihen sıkı bağı, Bişr el-Hâfî ve Ma'rûf el-Kerhî üzerinden somutlaşır. Bu, modern Selefiyye (ilk üç nesle (selef) dönüş çağrısında bulunan modern hareket)'nin «imamlar tasavvufa karşıydı» iddiâsının tarihen yıkımıdır.

2.4 Üçüncü Tabaka — Bağdâd Sûfî Ekolü (750-950)

Hicrî III. yüzyıl, tasavvufun yazılı sistem kazandığı dönemdir. Bağdâd, bu dönemde dünyanın en büyük şehri, Abbâsî hilâfetinin başkentidir. Aşağıda bu ekolün temel şahsiyetlerini kim-hocası-talebesi-eseri çerçevesinde sıralıyoruz. (Cüneyd, Bâyezîd, Hallâc, Sehl Tüsterî hakkında ayrıntılı bilgi Kitap I § 1.5'te verilmiştir; burada o bilgiler kim-hocası-talebesi formatında genişletilmiştir.)

Sırrî es-Sakatî (ö. 253/867)

Nerede: Bağdâd. Tüccardı (sakatî = pazar esnafı). Hocası: Ma'rûf el-Kerhî. Talebeleri: Yeğeni Cüneyd-i Bağdâdî (sûfîliğin doruğu), Ebû Saîd el-Harrâz.

Hâris el-Muhâsibî (ö. 243/857)

Nerede: Basra doğumlu, Bağdâd'da yetişti. Hocası: Babasından, sonra Bağdâd kelâm ve hadis çevresinden. Talebeleri: Cüneyd-i Bağdâdî (kelâm-tasavvuf hattı). Eseri: er-Riâye li-Hukûkıllâh — muhâsebe-i nefs (kişinin kendini hesaba çekmesi) nazariyâtının pîridir. İmâm Ahmed b. Hanbel onun kelâmcı yönüne mesafeli idi, ama eserlerinin değerini kabul ederdi. Gazâlî İhyâ'da onu yoğun olarak kullanır.

Ebû Saîd el-Harrâz (ö. 286/899)

Nerede: Bağdâd. Hocası: Sırrî es-Sakatî, Bişr el-Hâfî. Eseri: Kitâbü's-Sıdk (Doğruluğun kitabı), Kitâbü'l-Fenâ ve'l-Bekā — Fenâ-Bekā nazariyâtının ilk müstakil sistemleştiricisi.

Cüneyd el-Bağdâdî (ö. 297/910) — Seyyidü't-Tâife

Nerede: Nihâvend (İran) doğumlu, Bağdâd'da yetişti ve vefât etti. Aslen Hazzâz (ipek dokumacısı) ve Kavârîrî (cam tüccarı). Hocaları: Dayısı Sırrî es-Sakatî (ana hat), Hâris el-Muhâsibî (kelâm-tasavvuf), Ebû Hamza el-Bağdâdî. Fıkhî hocası: Süfyân es-Sevrî ekolünün son temsîlcilerinden Ebû Sevr. Halîfeleri ve talebeleri: Şiblî, Cerîrî, Ebû Muhammed el-Murtaiş, Mansûr el-Hallâc (bir süre dâhil), Ebû Saîd el-Harrâz, Ali b. Sehl el-İsfahânî. Sûfîliğin doruğu. Hicrî IV-V. yüzyıl klasik tasavvuf eserlerinin neredeyse tamamı onun mîrasına dayanır.

Bâyezîd-i Bestâmî (ö. 261/875 veya 234/848 — ihtilâflı)

Nerede: Bestâm (İran, Horasân bölgesi, bugünkü Şâhrûd yakını) doğumlu ve vefât. Hocası: Ebû Ali es-Sindî (Hind asıllı bir sûfî); rivâyete göre Hz. Câ'fer es-Sâdık'tan da rûhânî olarak feyz aldı (üveysî tarîkı). Cüneyd ile çağdaş, sukr (mânevî sarhoşluk) mektebinin pîri.

Sehl b. Abdullâh et-Tüsterî (ö. 283/896)

Nerede: Tüster (İran, Hûzistân) doğumlu, Basra'da vefât etti. Hocası: Amcası Muhammed b. Sevvâr; daha sonra Mekke'de Zü'n-Nûn el-Mısrî ile görüşmesi rivâyet edilir. Halîfeleri: Muhammed b. Sâlim (Sâlimiyye'nin müessisi), Ebû Tâlib el-Mekkî (Sâlim'in talebesi olarak Sehl mîrasının ana taşıyıcısı).

Mansûr el-Hallâc (244-309/858-922) — Şehîd-i Aşk

Nerede: Beydâ (İran-Fars) doğumlu, Bağdâd'da idam edildi. Hocaları: Sehl Tüsterî (gençliğinde Basra'da iki yıl), Cüneyd-i Bağdâdî (halkasından dışlanmış), Amr b. Osmân el-Mekkî. Kitap I § 1.5'te ayrıntılı işlendi. Burada hatırlatma: idamından sonra bile Sünnî tasavvuf gelenekleri onu reddetmedi, şehîd-i aşk olarak yâd etti.

Zü’n-Nûn el-Mısrî (ö. 245/859)

Nerede: Yukarı Mısır (İhmim/Akhmim) doğumlu, Cîze'de vefât etti. Hocası: İsrâilî asıllı hekim İsrâîl b. Buhârî; rivâyete göre Mâlik b. Enes'in sohbetinde bulundu. Ma'rifet (irfânî bilgi) nazariyâtının pîri. «Ma'rifet üç türdür: avâmın tasdîki, ulemânın istidlâli (delillendirmesi), evliyânın müşâhedesi.» Eski Mısır (Firavnî) sembolizmiyle Sünnî tasavvufu birleştiren ilk büyük müellif. Mısır mektebinin kurucusu.

Şiblî (ö. 334/946)

Nerede: Bağdâd'da yaşadı; vâlîlik yapmış bir devlet adamı iken Cüneyd halkasına dâhil oldu. Hocası: Cüneyd-i Bağdâdî. Talebeleri: Nasrâbâdî, Hüsrî, Ca'fer el-Huldî, Ali ed-Dekkâk (Kuşeyrî'nin hocası). Hallâc idam edilirken cenâzesinde bulunan; vecd ehlinin sembol şahsiyeti.

2.5 Dördüncü Tabaka — Klasik Tasavvuf Eserleri (950-1150)

Bu tabakanın temel müellifleri ve eserleri Kitap I § 1.6'da verildi. Şimdi her birini kim-hocası-talebesi-coğrafyası çerçevesinde yeniden tanıyalım, böylece silsile-i ilim (ilim zinciri) bağlantıları netleşsin.

Ebû Nasr es-Serrâc et-Tûsî (ö. 378/988)

Nerede: Tûs (Horasân) doğumlu, Bağdâd-Şâm'da yetişti. Hocaları: Ebû Muhammed el-Cerîrî (Cüneyd halîfesi), Ca'fer el-Huldî, Ebû Bekir Muhammed b. Dâvûd ed-Dukkî. Eseri: el-Lüma' fi't-Tasavvuf.

Ebû Tâlib el-Mekkî (ö. 386/996)

Nerede: Cebel-i Mekke bölgesi; Basra'da yetişti, Bağdâd'da vefât etti. Hocası: Sehliyye-Sâlimiyye hattından Ebü'l-Hasan b. Sâlim (Sehl Tüsterî'nin halîfesi). Eseri: Kûtu'l-Kulûb. Gazâlî İhyâ'da onu bir kaynak olarak kullanır.

Sülemî (ö. 412/1021)

Nerede: Nîşâbur doğumlu ve vefât. Hocaları: İbn Cellâ ile Nasrâbâdî (Şiblî halîfesi). Talebeleri: Kuşeyrî (ana talebe), Ebû Nu'aym el-İsfahânî (rivâyet ortağı), Hâkim en-Nîsâbûrî (Beyhakî'nin hocası). Eserleri: Tabakâtü's-Sûfiyye, Hakâ'iku't-Tefsîr (işârî tefsîr).

Ebû Nuaym el-İsfahânî (ö. 430/1038)

Nerede: İsfahân doğumlu ve vefât. Hocası: Babası Abdullâh; hadis hocası Süleymân et-Taberânî (üç Mu'cem'in müellifi). Eseri: Hilyetü'l-Evliyâ (10 cilt).

Kuşeyrî (ö. 465/1072)

Nerede: Nîşâbur. Hocaları: Ebû Ali ed-Dekkâk (Şiblî halîfesi, sonra kayınpederi), Sülemî, fıkıhta Ebû Bekir et-Tûsî (Şâfiî), kelâmda Ebû Bekir b. Fûrek (Eş'arî (klasik Sünnî kelâm okulu)). Talebesi: İmâmü'l-Haremeyn el-Cüveynî (Gazâlî'nin hocası). Eseri: er-Risâletü'l-Kuşeyriyye. Hicret kararı: 445/1053 Mihne-i Eş'arîye'de (Selçuklu Vezîri Kundurî zulmü) Bağdâd'a göçe zorlandı; sonra Nizâmü'l-Mülk'ün vezârete gelişiyle (455/1063) Nîşâbur'a döndü.

Hücvîrî (ö. 465/1072)

Nerede: Gazne doğumlu, Lahor'da vefât. Hocası: Ebü'l-Fadl Muhammed b. el-Hasen el-Hutlî. Eseri: Keşfü'l-Mahcûb — Farsçada yazılmış ilk tasavvuf metni.

Beyhakî (ö. 458/1066)

Nerede: Beyhak (Sebzevâr, Horasân) doğumlu, Nîşâbur'da yetişti. Hocası: Hâkim en-Nîsâbûrî (Müstedrek'in müellifi). Eserleri: Şuabu'l-Îmân (14 cilt), es-Sünenü'l-Kübrâ (10 cilt), Delâilü'n-Nübüvve, el-Esmâ ve's-Sıfât, Ma'rifetü's-Sünen ve'l-Âsâr.

İmâm Gazâlî (ö. 505/1111)

Nerede: Tûs (Horasân) doğumlu, Tûs'ta vefât. Hocaları: İmâmü'l-Haremeyn el-Cüveynî (Nîşâbur Nizâmiyesi). Talebeleri: Ebû Bekir b. el-Arabî (Endülüs Mâlikîsi), Ebû Mansûr et-Tûsî, Hakîm Senâî (Şâir, etkisi altında kaldı). İhyâü Ulûmi'd-Dîn (40 kitap, 4 rub'), Mişkâtü'l-Envâr, Kîmyâ-yı Sa'âdet (Farsça muhtasarı), el-Münkızu mine'd-Dalâl (mânevî otobiyografi).

2.6 Tabakanın Sonu — Tarîkat Kuruluşuna Geçiş

Hicrî VI/Mîlâdî XII. yüzyıl, tasavvufun bir grup yazılı eserden somut kurumsal yapılara — yâni tarîkatlere — geçtiği dönemdir. Bu dönüşümün üç odak şahsiyeti: Abdülkâdir-i Geylânî (Bağdâd, Kâdiriyye), Ahmed er-Rifâî (Vâsıt, Rifâ'iyye), Ahmed Yesevî (Yesi, Yeseviyye). Bu üç pîr birbirinden bağımsız üç ayrı coğrafyada (Bağdâd, Aşağı-Irak, Türkistan) hemen hemen aynı dönemde tarîkat tarzı kurumsal halka oluşturdular. Bu eşzamanlılık, klasik tasavvufun yazılı sistemleşmesinden sonra kurumsallaşmaya geçişinin tarihî bir zarûret olduğunu gösterir. Bu üç tarîkatın ve sonraki büyük tarîkatlerin (Şâzeliyye, Halvetiyye, Mevleviyye, Nakşibendiyye) ayrıntılı incelemesi Kitap V'te (İkinci Cilt) yapılacaktır. Şimdi bu noktadan kavşağa — cehrî ve hafî damarlarına — geçiyoruz.