1. Bölüm — Zikir Nedir? Kavram ve Anatomi

1.1 Kelime, Kök, Anlam Haritası

Zikir kelimesi Arapça ذ ك ر (ze-kâf-râ) kökünden gelir. Bu kök, klasik Arap lügatlerinde iki ana mânâ taşır: birincisi kalpte hatırda tutmak (hıfz — zihinde sabitlemek, unutmamak); ikincisi dile getirmek, anmak (ifâde — sözle dışa vurmak). Yâni bir taraftan içeriye, bir taraftan dışarıya bakan bir kelimedir. Bu çift yapı, zikir kavramının sonraki bütün tarihçesini şekillendirecektir. Râgıb el-İsfahânî, Müfredâtü Elfâzi'l-Kur'ân isimli eserinde kelimenin anatomisini şöyle çözer: «Zikir bir bakımdan nefisteki (kalpteki) bir hâl için söylenir; bu hâl sayesinde insan, ma'rifet (bilgi, idrâk) olarak edindiği şeyi muhafaza eder... Bir bakımdan ise şeyin kalpte veya dilde hazır olması için söylenir.» İbn Manzûr aynı çift mânâyı teyîd eder: «Zikir, şeyi hatırlayarak hıfzetmektir (saklamaktır); zikir aynı zamanda dilde cereyân eden sözdür.» Bu çift yapıyı, sonraki klasik tasavvuf — Ebû Nasr es-Serrâc et-Tûsî ile başlayan ve İbn Atâullâh el-İskenderî ile sistemleşen — üç (bazılarına göre dört) mertebeye ayırır: Zikr-i lisân (lisânî zikir — dilin zikri): Dil ile söylemek, ses çıkarmak. Zikr-i kalb (kalbî zikir — kalbin zikri): Mânâyı kalpte huzûrda tutmak, ismi sessizce kalbe yerleştirmek. Zikr-i sırr (sırrî zikir — gizli, derin zikir): Kalbin de ötesinde, iç-iç mertebede, ancak Hak ile zâkir arasında kalan zikir. Zikr-i rûh / Zikr-i hakîkî (rûhânî zikir): Fenâ (kendinden geçme) mertebesinde, zâkir-mezkûr (anan-anılan) ayrımının kalktığı, Cüneyd'in tabîriyle «zâkirin kendi zikrinden Mezkûr ile gaybeti» yeri. Bu mertebeleme tek bir kişinin sülûkundaki (mânevî yolculuğundaki) dikey bir merdivendir; ama aynı zamanda farklı zikir biçimlerinin (cehrî, hafî, sayılı, daimî) yerleştiği yatay bir harita olarak da okunabilir.

1.2 Kur'ân-ı Kerîm'de Zikir — Altı Kullanım Dalgası

«ذ ك ر» kökü Kur'ân'da yaklaşık 292 yerde geçer. Yâni zikir, Kur'ân'ın merkezî kavramlarındandır — namaz, oruç, hac, infâk gibi belli bir ibâdetin adı değil, bütün ibâdetlerin ruhunu oluşturan bir tutumun adıdır. Elmalılı Hamdi Yazır, Bakara 152 («Fezkurûnî ezkürküm — Beni anın ki Ben de sizi anayım») tefsîrinde bu evrenselliği şu çarpıcı cümle ile vurgular: «Allâh'ı zikretmenin türlü mertebeleri vardır: lisâna mahsus olan (evrâd (virdler — günlük zikirler), ezkâr, teşbîh (Sübhânallâh zikri), tahmîd (Elhamdülillâh zikri), tehlîl (Lâ ilâhe illâ'llâh zikri)); kalbe mahsus olan (hudûr-i kalb, istihzâr-i Hak — Hakk'ı kalpte hazır bulundurma); rûha mahsus olan (müşâhede-i celâl ve cemâl); ve bütün cesedi saran (zâkir bütünüyle mezkûra döner — fenâ (kendinden geçme, Allâh'ta yok olma)-fillâh ve bekā (fenâdan sonra Allâh ile devam etme)-billâh mertebesi). Allâh her mertebede zâkirini anar.» Kur'ân'da kelimenin altı ayrı kullanım dalgası vardır. Bunlar zikir kavramının çok katmanlı yapısını anlamak için temeldir.

Birinci dalga — Zikrullâh (Allâh'ı anmak)

Bakara 2/152: «Fezkurûnî ezkürküm — Beni zikredin ki Ben de sizi zikredeyim.» Bu, zikrin temel hadis-i kudsî nüvesidir. Ahzâb 33/41-42: «Ey iman edenler! Allâh'ı çok zikr ile zikredin; sabah-akşam O'nu teşbih edin.» Bu âyet, sonraki cehrî zikir geleneğinin en kuvvetli dayanağı olacaktır. Ra'd 13/28: «Elâ bi-zikrillâhi tatma'innü'l-kulûb — Bilesiniz ki kalpler ancak Allâh'ın zikriyle huzûra (sekîneye) erer.» Tasavvuf literatürünün belkemiği. Cum'a 62/10: «Vezkurullâhe kesîren — Allâh'ı çok zikredin ki kurtuluşa eresiniz.» Cum'a namâzından sonra çarşıda bile zikrin sürmesi emri.

İkinci dalga — Ez-Zikr = Kur'ân

Kur'ân-ı Kerîm'in kendisi de bizzat «ez-Zikr» olarak isimlendirilir. Hicr 15/9: «İnnâ nahnu nezzelne'z-Zikra ve innâ lehu lehâfizûn — Şüphesiz Zikr'i Biz indirdik, onu koruyacak olan da Biziz.» Enbiyâ 21/50: «Ve hâzâ Zikrun mübârekun enzelnâhu — Bu (Kur'ân), Bizim indirdiğimiz mübarek bir Zikr'dir.» Bu kullanım çok mühimdir: Kur'ân tilâveti (Kur'ân okumak) bizzat zikirdir. Hâfızlık, mukabele, hatm-i şerîf — hepsi zikir tarihinin parçasıdır.

Üçüncü dalga — Zikrâ (ibret, öğüt)

En'âm 6/90: «In hüve illâ zikrâ li'l-âlemîn — O ancak âlemlere bir öğüttür.» A'lâ 87/9: «Fezekkir in nefe'ati'z-zikrâ — Eğer hatırlatma fayda verirse hatırlat.» Bu dalga, Kur'ân'ın ahlâkî ve eğitsel boyutuna işâret eder.

Dördüncü dalga — Tezkire (hatırlatma)

Müddessir 74/49: «Femâ lehüm ani't-tezkireti mu'ridîn — Onlara ne oluyor da bu hatırlatmadan yüz çeviriyorlar?»

Beşinci dalga — Önceki kitaplar

Enbiyâ 21/105: «Ve lekad ketebnâ fi'z-Zebûri min ba'di'z-Zikri — Zikr'den (Tevrât'tan) sonra Zebûr'da da yazdık ki...» Burada «Zikr» Tevrât'a işâret eder; çünkü o da Allâh'ın kelâmıdır.

Altıncı dalga — Şeref ve itibar

Enbiyâ 21/10: «Fîhi zikruküm — Kur'ân'da sizin zikriniz (şerefiniz, itibârınız) vardır.» Zuhruf 43/44: «Ve innehu le-zikrun leke ve li-kavmik — Şüphesiz o (Kur'ân) sana ve kavmine bir şereftir.» Bu son dalga gösterir ki «zikir» bir topluluk için aynı zamanda kendisini var eden, anlamlı kılan kelâmdır. Müslüman ümmet için Kur'ân, onların varlığını tasdîk eden ilâhî zikirdir.

1.3 Hadiste Zikir — Altı İmâmın Bahisleri

Zikir, sahihayn (Buhârî ile Müslim) başta olmak üzere bütün hadis külliyâtında müstakil bahis olarak işlenir. Hadis tertibinin daha geç merhalelerinde (II/VIII. yüzyıl sonu ile III/IX. yüzyıl boyunca) zikir bahisleri «Kitâbü'd-Daavât» (dualar kitabı), «Kitâbü'z-Zühd» (zühd kitabı), «Kitâbü'z-Zikr» (zikir kitabı) gibi başlıklar altında derlendi: Buhârî: «Kitâbü'd-Daavât» (Sahîh içinde 64-66 bâb), zikir-dua merkezli; ayrıca «Kitâbü'r-Rikâk» (Kalbi yumuşatan hadisler kitabı). Müslim b. Haccâc: «Kitâbü'z-Zikr ve'd-Du'â ve't-Tevbe ve'l-İstigfâr» — müstakil bir kitap olarak zikir-dua-tevbe. Tirmizî: Câmi'inde «Kitâbü'z-Zühd» ve «Kitâbü'd-Daavât» ile geniş zikir-dua bahisleri. Ebû Dâvûd es-Sicistânî: Sünen'inde «Kitâbü'z-Zühd» ve «Kitâbü'l-Vitr» altında zikir-vird (her gün belirli sayıda okunan zikir) bahisleri. Nesâî: Hem Sünen'inde, hem de Sünenü'l-Kübrâ'nın «Kitâbü Ameli'l-Yevm ve'l-Leyle» (Gündüz ve gecenin ameli kitabı) müstakil bölümünde — bu bölüm neredeyse bir zikir-dua külliyâtıdır. İbn Mâce: «Kitâbü'd-Daavât» ve «Kitâbü'z-Zühd». Önemli not: Tirmizî'nin amcası Hakîm et-Tirmizî tarihen letâif (mânevî hassasiyetler) nazariyâtının ilk sistemleştiricisidir. Beyânü'l-Fark beyne's-Sadr ve'l-Kalb ve'l-Fuâd ve'l-Lübb (Sadr, kalb, fuâd ve lübbün farkının beyânı) isimli risâlesi Sünnî tasavvufun erken klasik metinlerindendir. Bu, hadis ehli ile sûfî gelenek arasındaki tarihî iç içe geçişin ilk delillerinden biridir.

Zikre dâir muhtevâda öne çıkan hadisler

Sahihayn ve Sünenlerde defalarca geçen ve sonraki bütün tasavvuf literatürünün dayandığı temel hadisler şunlardır.

Hadis-i kudsî — Allâh'ın kuluna karşılığı

Müslim (Kitâbü'z-Zikr 2/19, no. 2675), Buhârî (Tevhîd 15) — Ebû Hüreyre'den, merfû': أَنَا عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِي بِي، وَأَنَا مَعَهُ إِذَا ذَكَرَنِي. فَإِنْ ذَكَرَنِي فِي نَفْسِهِ ذَكَرْتُهُ فِي نَفْسِي، وَإِنْ ذَكَرَنِي فِي مَلَإٍ ذَكَرْتُهُ فِي مَلَإٍ خَيْرٍ مِنْهُمْ «Ben kulumun Bana olan zannı üzereyim. Beni zikrettiği zaman onunla birlikteyim. Eğer Beni nefsinde (içinde, kalbinde) zikrederse Ben de onu nefsimde zikrederim; eğer Beni bir topluluk içinde zikrederse Ben de onu daha hayırlı bir topluluk içinde zikrederim.» Bu rivâyet, hem hafî (kalbî, sessiz) hem cehrî (toplu, sesli) zikrin doğrudan dayanağıdır. «Fî nefsihî» (içinde) hafî zikre, «fî melein» (topluluk içinde) cehrî zikre delâlet eder.

İbn Abbâs — Namaz sonrası cehrî zikir

Buhârî (Ezân 155, no. 841) ve Müslim (Mesâcid 23, no. 583) — İbn Abbâs'tan: كُنَّا نَعْرِفُ انْقِضَاءَ صَلَاةِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالتَّكْبِيرِ «Biz Hz. Peygamber'in (s.a.v.) namazının bittiğini tekbîr (sesli zikir) ile bilirdik.» Bu rivâyet, sahâbe-i kirâmın toplu cehrî zikrinin sahîh bir delilidir. Suyûtî bu hadisi cehrî zikrin asıl tarihî dayanaklarından biri olarak Netîcetü'l-Fikr'de kullanır.

Halaka-i zikir — Gezici melekler

Müslim (Zikr 8, no. 2689), Tirmizî (Daavât 129) — Ebû Hüreyre'den: «Allâh'ın yeryüzünde gezici melekleri vardır; zikir halkalarını ararlar. Bir halka-i zikir buldukları zaman onun etrafında oturup başlarını semâya kaldırırlar ve Rablerine şöyle arz ederler: 'Yâ Rabbî, falan kulların seni teşbîh etmektedirler.' Cenâb-ı Hak sorar: 'Onlar Beni hangi yüzle anıyorlardı?' Melekler cevap verir: 'Seni teşbîh ediyorlardı, tehlîl ediyorlardı, tekbîr (Allâhüekber zikri) ediyorlardı.' Sonra Allâh buyurur: 'Şâhid olun ki onları affettim.'» Bu hadis bütün tarîkat geleneğinin halka-i zikrinin (toplu zikir oturumunun) en güçlü hadisî dayanağıdır. Suyûtî, Sünbül Sinân, İbn Atâullâh — hepsi cehrî halkanın meşrûiyeti için bu rivâyete başvurur.

Tek başına zikir — Yedi sınıf hadisi

Buhârî (Ezân 36, no. 660), Müslim (Zekât 91) — Ebû Hüreyre'den; «Allâh'ın gölgesinde gölgelenecek yedi sınıf» hadisinin yedinci sınıfı: «...ve hâliyâtta (tek başına) Allâh'ı zikredip de gözleri yaşaran kimse.» Hâlî zikir (tek başına zikir) hafî zikrin temel dayanaklarındandır. Nakşibendiyye geleneğinin halvet (kırk gün inzivâya çekilip yalnız ibâdetle meşgul olma)-der-encümen (kalabalıkta halvet) prensibinin kaynağı.

Hafî zikir hadisi — «Hayırlısı hafî olanıdır»

Ahmed b. Hanbel (Müsned 1/172), Ebû Ya'lâ (no. 729) — Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan: «Zikrin hayırlısı hafî (gizli) olanı, rızkın hayırlısı yetecek kadar olanıdır.» Senedinde tartışma vardır ama hasen mertebesinden aşağı düşmez. Nakşibendiyye'nin hafî zikr-i meşrebinin temelidir.

1.4 Sahâbe ve Tâbiîn Dilinde Zikir

Asr-ı Saâdet'ten (Hz. Peygamber'in dönemi) hicrî II. yüzyıl ortasına kadar (yâni Bağdâd ekolünün doğuşundan yaklaşık 100 yıl önce) zikir bir nazariye değil bizzat yaşanan bir vazîfeydi. Bu dönemin manifestlerini birkaç çarpıcı örnekte görelim.

Ebû Hüreyre’nin günde 12.000 teşbîhi

Beyhakî'nin Şuabu'l-Îmân'ında (no. 562) Ebû Sâlih es-Semmân (Hz. Ebû Hüreyre'nin yakın talebesi) anlatır: «Ebû Hüreyre her gün on iki bin teşbîh çekerdi ve derdi ki: 'Diyetim ölçüsünce teşbîh ederim.'» Ebû Hüreyre. O dönemde bir Müslüman'ın diyeti (öldürülmesi hâlinde verilecek tazmînât) 12.000 dirhemdi. Ebû Hüreyre «kanımın bedeli neyse, teşbîhim de o sayıda» derdi. Modern Selefiyye (ilk üç nesle (selef) dönüş çağrısında bulunan modern hareket)'nin «sayılı zikir bid'attir» iddiâsı bu rivâyet karşısında tarihen yıkılır: bizzat en çok hadis rivâyet eden sahâbî günde 12.000 sayılı zikir yapıyordu.

Hz. Aişe’nin zikrini koruması

Hz. Aişe hadiste şöyle rivâyet eder (Müslim, Tahâret 32): «Resûlullâh (s.a.v.) bütün hâllerinde Allâh'ı zikrederdi.» Bu rivâyet, zikrin namaz-oruç-hac gibi belirli bir vakte mahsus olmayan, daimî bir tutum olduğunun temelidir.

Hz. Aliʼnin tehlîli

Hz. Ali. Onun talebelerinden Kümeyl b. Ziyâd en-Nehaî rivâyet eder: «Hz. Ali bana telkîn (şeyhin mürîde zikri sözle öğretip kalbe yerleştirmesi)-i zikir yaptı; Lâ ilâhe illâ'llâh kelime-i tehlîlini bana üç defa yüksek sesle, sonra üç defa orta sesle, sonra üç defa kalpten söyleyerek öğretti.» Bu rivâyet, hem cehrî hat (Hz. Ali silsilesi) hem de hafî talkîn'in tarihî nüvesidir. Tarîkat silsilelerinin neredeyse tamamı bu noktadan beslenir.

Hz. Ebû Bekir’in Mağara talkîni

Hz. Ebû Bekir. Garu Sevr (Sevr Mağarası, Mekke yakınlarında, hicret yolculuğunun ilk durağı) rivâyeti — Nakşibendî silsilesinin temelinde durur: «Hz. Peygamber Hz. Ebû Bekir'i mağarada hafî (sessiz, kalbî) zikre talkîn etti.» Bu rivâyetin Sünnî hadis külliyâtındaki sened durumu tartışmalıdır — sahîh isnâdla nakledilmiş bir hadis olarak Buhârî-Müslim'de yoktur. Ancak Nakşibendiyye geleneği bu rivâyeti tarîkat tarîkıyle (tarîkat içinden gelen rivâyet olarak) sâbit kabul eder. Hadis tekniği ile tarîkat epistemolojisi (bilgi anlayışı) burada farklı yollar takip eder.

Selmân-ı Fârisî

Selmân-ı Fârisî. Onun zühd (dünyâdan el etek çekme) ve daimî zikir hâli, Hz. Peygamber'in «Selmân bizdendir, ehl-i beytimizdendir» buyurmasıyla taçlandı. Sünnî tasavvuf silsilelerinde Hz. Ebû Bekir → Selmân-ı Fârisî → Kâsım b. Muhammed → Câ'fer es-Sâdık çizgisi, hafî damarın klasik kayıt zinciridir.

Hasan-ı Basrî — İlk büyük zâhid pîr

Hasan-ı Basrî. Annesi Hayre, Hz. Ümmü Seleme'nin (Hz. Peygamber'in zevcelerinden) câriyesiydi; Hasan'ı çoğu zaman annesinin yerine Ümmü Seleme emzirmiştir. Bu sebeple onun nesli Ehl-i Beyt'le manevî bağ kurar. Hasan-ı Basrî, sahâbeden 70 kadarıyla — özellikle Hz. Ali, Hz. Enes b. Mâlik, İmrân b. Husayn — görüşmüştür. Tâbiîn'in tasavvuf öncüsü kabûl edilen şahsiyetlerin başında o gelir. Hasan'a atfedilen meşhur sözü: «Çok söz söylemekten kalbini muhafaza et; mahlûkât ile ünsiyetten (yakınlık kurmaktan) kalbini muhafaza et — ki bunlar zikrin önündeki en büyük iki perdedir.» Onun talebeleri arasında Mâlik b. Dînâr, Abdülvâhid b. Zeyd, Eyyûb es-Sahtiyânî (Buhârî'nin Sahîh'inde rivâyet edilen büyük muhaddislerden) vardır. Tarihen sûfî silsilelerin ezici çoğunluğu Hasan-ı Basrî üzerinden Hz. Ali'ye, oradan Hz. Peygamber'e ulaşır.

İbrâhîm b. Edhem — Belh prensinden Şâm zâhidine

İbrâhîm b. Edhem. Belh (Afganistan, Horasân bölgesi) prensiydi; rivâyete göre bir av sırasında kendisine seslenen gaibî bir uyarı üzerine sarayı terk etti, Şâm'a göç edip orada işçi, marangoz, bahçıvanlık yaparak günlerini geçirdi. Tarihte zühd hareketinin ikon şahsiyeti. Süfyân-ı Sevrî ile çağdaştı ve görüştü. Onun talebeleri arasında Şakîk-i Belhî ve Hâtim el-Esamm vardır. Bu silsile (şeyhler zinciri — Hz. Peygamber'e uzanan hocalık halkası) sonra Tâlut, Ebû Türâb en-Nahşebî üzerinden Cüneyd halkasına bağlanır.

Râbi'a el-Adeviyye — Saf muhabbetin pîri

Râbi'a el-Adeviyye. Çocukken esir alınmış, sonra bir hâdise üzerine âzâd edilmiştir. Hayatı boyunca evlenmedi; saf muhabbet doktriinin ilk sistematik temsîlcisi. Ebû Nuaym'ın Hilyetü'l-Evliyâ'sında (10. cilt) nakledilen onun meşhur niyâzı: «İlâhî, sana cehennem korkusuyla ibâdet ediyorsam beni cehennemde yak; cennet ümidiyle ibâdet ediyorsam beni cennetten mahrûm et; yalnız vechin için ibâdet ediyorsam beni kerîm vechinden mahrûm etme.» Bu cümle, muhabbet-i mahz (saf ilâhî sevgi) doktriinin doğum belgesidir. Sonraki Ahmed Gazâlî'nin Sevânihu'l-Uşşâk'ı, Mevlânâ'nın Mesnevî'si, Yûnus Emre'nin bütün dîvânı bu niyâzın metafizik geliştirilmesidir.

Süfyân-ı Sevrî — Tâbiîn-Etbâ'-i Tâbiîn arası büyük muhaddis-zâhid

Süfyân-ı Sevrî. Küfe'nin en büyük muhaddislerinden, aynı zamanda zâhidlerinden. İmâm Mâlik'in çağdaşı. Buhârî, Müslim, Tirmizî — hepsi ondan rivâyet eder. Beyhakî'nin Şuab'ında (no. 728) onun meşhur sözü kayıtlıdır: «Bülûğa ereli (ergenliğe ulaşalı) beri Allâh'ı zikretmeksizin beş saat geçirmedim.» Bu söz mühimdir: henüz tarîkat kurumu yokken — yâni daimî zikrin organize bir vâsıtası yokken — büyük muhaddisler bizzat sünnî tâlim olarak günlük daimî zikir uyguluyorlardı.

Fudayl b. Iyâz — Eşkıyalıktan zühde

Fudayl b. Iyâz. Tâbiîn-Etbâ'-i Tâbiîn neslindendir; gençliğinde Horasân-Irak yolunda kervan soyan bir eşkıyaydı. Beyhakî'nin Şuab'ında (no. 1037) tövbe hâdisesi şöyle nakledilir: «Fudayl bir kervana saldırı hazırlığındayken, kervanda biri Kur'ân okuyordu; Hadîd sûresinin 16. âyetine geldi: 'Hâlâ vakit gelmedi mi îmân edenlere, kalplerinin Allâh'ın zikrine huşû etmesine?' Fudayl o anda yere kapandı: 'Geldi yâ Rabbî! Vakti geldi!' diye haykırdı, eşkıyalığı bıraktı; Mekke'ye gitti, İslâm'ın büyük zâhidlerinden oldu.» Hârûn er-Reşîd ona vaaz dinlemeye giderdi. İslâm tarihindeki en meşhur tövbe hâdisesi sayılır.

Mâlik b. Dînâr — Susuz zâkir

Mâlik b. Dînâr. Hasan-ı Basrî'nin talebesi. Ona atfedilen söz (Beyhakî, Şuab no. 1042): «Âbidler ve zâhidler dünyâdan ağızları Allâh'ın zikrinden susuz olarak ayrıldılar. Kıyâmet günü onlara cennetin şarabı verilir.»

1.5 İlk Sûfî Tanımları — Cüneyd Halkası

Hicrî III. yüzyıl Bağdâd'ı, tasavvufun yazılı sistem kazandığı asıl dönemdir. Bu dönemin merkezinde Cüneyd-i Bağdâdî ve onun halkasındaki büyük şahsiyetler vardır. Bu nesli birlikte tanıyalım.

Cüneyd el-Bağdâdî — Tâifetü's-Sûfiyyenin Seyyidi

Ebü'l-Kâsım el-Cüneyd b. Muhammed el-Hazzâz el-Kavârîrî. Tasavvuf tarihinin kurucu şahsiyetlerinin başında gelir. Lakabı «Seyyidü't-Tâife» (sûfîlerin efendisi). Hocaları: Dayısı Sırrî es-Sakatî, Hâris el-Muhâsibî, Ebû Hamza el-Bağdâdî. Halîfeleri ve talebeleri: Ebû Bekir eş-Şiblî, Ebû Muhammed el-Cerîrî, Mansûr el-Hallâc (Cüneyd halkasına bir süre dâhil olduktan sonra dışlanmıştır), Ebû Saîd el-Harrâz. Cüneyd'in zikre dâir en meşhur tanımı: «ez-Zikr gaybetü'z-zâkir 'ani'z-zikr bi'l-mezkûr — Zikir, zâkirin (anan kişinin) Mezkûr (Anılan, yâni Allâh) ile zikirden gaybetidir (kendinden geçmesidir).» Bu tanım, zikrin nihaî hedefini ortaya koyar: lisân ile başlanan zikir, kalpten geçer, sırra ulaşır ve sonunda zâkirin kendini bile zikrederken unutmasına — yâni fenâ mertebesine — varır.

Bâyezîd-i Bestâmî — Sahv-sukr mektebinin pîri

Ebû Yezîd Tayfûr b. Îsâ el-Bestâmî. Cüneyd'in çağdaşı, ama farklı bir meşrep. «Sübhânî mâ a'zame şânî — Beni teşbîh ederim, şânım ne kadar büyük!» gibi şathiyyât (vecd hâlinde söylenen ileri sözler) onun mîrasıdır. Cüneyd «sahv (uyanıklık, ayık zihinle ibâdet)» (uyanıklık) mektebinin, Bâyezîd «sukr (mânevî sarhoşluk)» (mânevî sarhoşluk) mektebinin pîridir. Bâyezîd'in dedesi mecûsî asıllıydı, sonra Müslüman oldu. Bâyezîd'in zikre dâir tanımı: «Beş yüz kişiden zikr aldım; sonra anladım ki zikir sadece bir kişiden alınır: O da Allâh'tır.»

Sehl b. Abdullâh et-Tüsterî — Kalb ilminin sistemleştiricisi

Sehl b. Abdullâh et-Tüsterî. Cüneyd ile yakın çağdaş. «Lâ ilâhe illâ'llâh» kelime-i tehlîlinin kalbî zikr olarak nasıl tekrarlanacağına dâir ilk sistematik tâlîmi verdi. Tüsteriyye tarîkı (Sehliyye) onun talebesi Muhammed b. Sâlim'in silsilesinden gelir. Sâlimiyye mektebi de bu hattan doğar. Önemli halîfesi Ebû Tâlib el-Mekkî.

Hallâc-ı Mansûr — Şehîd-i aşk

Ebü'l-Muğîs el-Hüseyin b. Mansûr el-Hallâc. Cüneyd halkasına bir süre dâhildi, sonra Cüneyd onu dışladı çünkü Hallâc tasavvufun mahremiyetlerini açıkça beyân ediyordu. Mekke, Hindistan, Türkistan'a seyahatler yaptı. Bağdâd'a döndükten sonra meşhur «Ene'l-Hak» sözü ve siyâsî bağlantılar şüphesiyle tutuklandı; sekiz yıl Bağdâd zindanlarında kaldı. Mart 922'de büyük halk önünde işkenceyle idam edildi: bin kırbaç, sonra el-ayak kesimi, sonra asılma, ertesi gün baş kesilip vücudunun yakılıp külleri Dicle'ye atılması. İdam anındaki son sözü: «Hasbü'l-vâcid ifrâdü'l-Vâhidi lehu — Vâcid olanın yetersi, Vâhid'in onu tek edinmesidir.» Tarihen ilginç bir gelişme oldu: idamından sonra bile Sünnî tasavvuf Hallâc'ı reddetmedi. Sülemî, Hücvîrî, İbnü'l-Arabî, Attâr, Mevlânâ — hepsi onu şehîd-i aşk olarak yâd etti. Hallâc'ın idamı tasavvufun belli sınırlar dahilinde kalması, şathiyyenin dış dünyâ ile ihtiyatlı taşınması gerektiği dersini sûfî geleneğe verdi. Fransız müsteşrik (Doğu medeniyetlerini inceleyen Batılı akademisyen, oryantalist) Louis Massignon (1883-1962) ömrünün 40 yılını Hallâc'a adadı; La Passion de Husayn ibn Mansûr Hallâj (Paris, 1922; geniş baskı 1975, 4 cilt) İslâm tasavvufu üzerine yazılmış en geniş akademik tek-konu eseridir.

Şiblî — Cüneydin en sevdiği halîfesi

Ebû Bekir Dülef b. Cahder eş-Şiblî. Cüneyd'in halkasına geç katıldı; daha önce vâlîlik yapmış bir devlet adamıydı. Vecd ehli, Hallâc'la yakın dostluğu olan; Hallâc idam edilirken onun cenâzesinde bulunan sûfîlerden. Cüneyd'in sahv meşrebini muhafaza ederken vecd anlarında sukr mektebine yakınlaştı. Onun talebeleri arasında Nasrâbâdî, Hüsrî, Ca'fer el-Huldî vardır. Bu silsile sonradan Necmüddîn-i Kübrâ'ya kadar uzanacak Bağdâd hattını oluşturur.

1.6 Klasik Tasavvuf Eserleri — Yazılı Sistemleşme

Hicrî IV-V. yüzyıllar, tasavvufun nazariyâtı (kuramsal sistemi) ile pratiğinin (uygulamasının) yazılı eserlerde bütüncül olarak ortaya konduğu dönemdir. Bu eserlerin her biri, sonraki tarîkatlerin müracaat ettiği temel kaynaklardır. Müellif Eser Yer / Tarih Hususiyet Serrâc et-Tûsî el-Lüma' fi't-Tasavvuf Tûs, ö. 378/988 İlk sünnî sistem Ebû Tâlib el-Mekkî Kûtu'l-Kulûb Mekke, ö. 386/996 Sehl mîrası Sülemî Tabakâtü's-Sûfiyye Nîşâbur, ö. 412/1021 Erken biyografi Kuşeyrî er-Risâletü'l-Kuşeyriyye Nîşâbur, ö. 465/1072 Klasik sünnî müdâfaa Hücvîrî Keşfü'l-Mahcûb Gazne-Lahor, ö. 465/1072 İlk Farsça tasavvuf Ebû Nuaym Hilyetü'l-Evliyâ İsfahân, ö. 430/1038 10 ciltlik antoloji Beyhakî Şuabu'l-Îmân Nîşâbur, ö. 458/1066 Hadis-zikir hazinesi İmâm Gazâlî İhyâü Ulûmi'd-Dîn Tûs, ö. 505/1111 Sentezin doruğu

Ebû Nasr es-Serrâc et-Tûsî (ö. 378/988)

Horasân'ın Tûs şehri doğumlu, Bağdâd'da yetişti. el-Lüma' fi't-Tasavvuf — sûfîliğin sünnî-fıkhî müdâfaasını ilk yapan klasik eserdir. Serrâc burada tasavvufun bir bid'at (sonradan çıkmış sapma) olmadığını, bilakis sahâbe-tâbiîn (sahâbeyi gören, onlardan İslâmı alan ikinci nesil) neslinden gelen zühd ve riyâzet (nefs eğitimi) mîrasının devamı olduğunu sistematik olarak gösterdi. Onun hocaları arasında Ebû Muhammed el-Cerîrî (Cüneyd'in halîfesi) ve Ca'fer el-Huldî vardır.

Ebû Tâlib el-Mekkî (ö. 386/996)

Aslen Cebel-i Mekke (Mekke dağı) bölgesindendir, sonra Basra'da yetişti. Sehl b. Abdullâh et-Tüsterî'nin Sâlimiyye hattını miras alır. Kûtu'l-Kulûb (Kalblerin gıdası) — İmâm Gazâlî'nin İhyâ'sının doğrudan modeli olan, kalb ilminin sistematik el kitabı. Gazâlî İhyâ'da Mekkî'ye «el-üstâz» (üstâdım) diye atıfta bulunur.

Sülemî (ö. 412/1021)

Ebû Abdurrahmân Muhammed b. el-Hüseyin es-Sülemî — Nîşâbur'da doğdu ve vefât etti. Onun en mühim eseri Tabakâtü's-Sûfiyye — sûfîlerin biyografilerini ilk defa müstakil bir cilt olarak derleyen eser. Bu, Ebû Nuaym'ın Hilye'sinden bile öncedir. Sülemî, ayrıca Hakâ'iku't-Tefsîr isimli işârî tefsîriyle de mühimdir.

Abdülkerîm el-Kuşeyrî (ö. 465/1072)

Nîşâbur (Horasân) doğumlu, vefâtı da Nîşâbur'da. Eş'arî (klasik Sünnî kelâm okulu) kelâmcısı; hocası Ebû Ali ed-Dekkâk — kayınpederi de aynı zat. Kuşeyrî, kelâmî olarak Eş'arî, fıkhî olarak Şâfiî, tarîkat olarak Sülemî silsilesindendir. Kuşeyrî'nin er-Risâle'si tasavvufun klasik sünnî müdâfaası ve seyr u sülûk (mânevî yolculuk) (mânevî yolculuğun adımları) haritasıdır. Kuşeyrî, 445/1053'teki Mihne-i Eş'arîye'de (Selçuklu Veziri Kundurî'nin Eş'arî ulemâya zulmü) Bağdâd'a sürgün edildi; Nizâmü'l-Mülk vezir olunca dönebildi. Onun talebesi İmâmü'l-Haremeyn el-Cüveynî ve Cüveynî'nin de talebesi İmâm Gazâlî'dir.

Hücvîrî (ö. 465/1072)

Ali b. Osmân el-Hücvîrî el-Gaznevî — Gazne (Afganistan) doğumlu, Lahor'da (Pakistan) vefât. Türbesi bugün hâlâ Lahor'da büyük bir ziyâretgâhtır. Hücvîrî'nin Keşfü'l-Mahcûb'u Farsça'da yazılan ilk büyük tasavvuf metnidir. Hindistan-Pâkistân altkıtasının İslâmlaşmasında Çiştî silsilesinin habercisi sayılır.

Ebû Nuaym el-İsfahânî (ö. 430/1038)

İsfahân'da doğdu ve vefât etti. Hilyetü'l-Evliyâ ve Tabakâtü'l-Asfiyâ — 10 ciltlik dev antolojidir; sahâbe, tâbiîn, etbâ'-i tâbiîn (tâbiîni gören üçüncü nesil) ve erken sûfîlerin biyografi ve sözlerini sistematik olarak derler. Râbi'a'nın muhabbet niyâzı bu eserin 10. cildinden bilinir.

Beyhakî (ö. 458/1066)

Ebû Bekir Ahmed b. el-Hüseyin el-Beyhakî — Beyhak (Sebzevâr/Horasân) doğumlu. Şâfiî-Eş'arî hattın muhaddisi. Hocası Hâkim en-Nîsâbûrî (Müstedrek'in müellifi). 14 cilt Şuabu'l-Îmân ve 10 cilt es-Sünenü'l-Kübrâ onun temel eserleridir. Şuab'ın 13. şu'besi (Zikrullâh) müstakil bir cilt boyutundadır ve bizim Kitap IV'te en geniş şekilde incelenecek olan koleksiyondur. Beyhakî, Kundurî Mihnesi sırasında o da hicrete zorlandı; sonra Nizâmü'l-Mülk döneminde döndü.

İmâm Gazâlî (ö. 505/1111)

Ebû Hâmid Muhammed el-Gazâlî et-Tûsî — Tûs (Horasân) doğumlu, vefâtı da Tûs. İslâm düşünce tarihinin doruk şahsiyetlerinden. Hocaları: Cüveynî (Nîşâbur Nizâmiyesinde). Önce Bağdâd Nizâmiyesi'nin baş müderrisliğine atandı (484/1091), beş yıl sonra mânevî bir krizle bu görevi terk etti, Şâm-Kudüs-Mekke seyahatlerine çıktı; Tûs'a döndüğünde İhyâü Ulûmi'd-Dîn'i yazdı. İhyâ dört rub' (çeyrek) hâlinde tertib edilmiştir: Rub'u'l-İbâdât, Rub'u'l-Âdât, Rub'u'l-Mühlikât (helâk edici davranışlar), Rub'u'l-Müncîyât (kurtarıcı tutumlar). Her rub'da 10 kitap var; yâni toplam 40 kitap. Kitâbü'z-Zikr ve'd-Du'â (zikr ve dua kitabı) Rub'u'l-İbâdât'ın 9. kitabıdır. Gazâlî'nin tasavvufa kazandırdığı asıl şey: fıkıh-kelâm-tasavvuf üçlüsünün bütüncül sünnî sentezi. Bu sentez, sonraki bütün Sünnî tasavvuf-medrese-tarîkat geleneğinin omurgasıdır. Gazâlî'nin İhyâ'sı 503/1109 civarı Murâbıt Endülüsü'nde Kâdı İbn Hamdîn el-Kurtubî tarafından yakım fetvâsına maruz kaldı; nüshalar Kurtuba, İşbiliye, Fas, Marakeş'te toplatılıp yakıldı. Buna rağmen mîras yaşamaya devam etti; sonradan Muvahhid devleti İhyâ'yı resmen iade etti.

1.7 Kavramın Anatomisi — Şematik Özet

Buraya kadar gördüğümüz kavram katmanlarını tek bir şemada toparlayalım. Zikir, üç kademede ele alınır:

Kademe 1 — Kelime

Kök: ذ ك ر (ze-kâf-râ). Anlam: 1) Hıfz (hatırda tutmak, içe doğru); 2) İfâde (dile getirmek, dışa doğru).

Kademe 2 — Kur'ânî Kullanım

Altı dalga: a) Zikrullâh (Allâh'ı anmak); b) Ez-Zikr = Kur'ân; c) Zikrâ (öğüt); d) Tezkire (hatırlatma); e) Önceki kitaplar; f) Şeref-itibar.

Kademe 3 — Tasavvufî Mertebeleme

Dört mertebe: 1) Lisânî zikir (dilde); 2) Kalbî zikir (kalpte); 3) Sırrî zikir (gizli); 4) Rûhî zikir (fenâ — kendinden geçme).

Kademe 4 — Pratik Tatbîk

Üç yatay biçim: a) Cehrî (yüksek sesli, toplu, halka-i zikir); b) Hafî (sessiz, kalbî, münferid); c) Sayılı veya daimî (vird, hatm-i hâcegân (Hâceler silsilesi — Nakşibendiyye'nin selefi) (Nakşibendîlerin toplu zikir programı), evrâd). Bu dört kademe birbirini dışlamaz, hepsi tek bir gerçeğin farklı vechelerini ifade eder. Hz. Peygamber'in mîrasında bu kademe ve biçimlerin tümünden örnekler vardır; sonraki tarîkat geleneği onu daha sistematik tarzlarda yaşatmıştır.