On üçüncü bölüm, tasavvufun küresel coğrafyasını on bir bölge üzerinden tarar. Hint-Pâkistân altkıtası, Mağrib, Batı Afrika, Sahara-Libya, Doğu Afrika, Endonezya-Malezya, Çin Hui Müslümanları, Kafkasya, Balkanlar, Volga-Ural, Türkistan. Toplam ~500 milyondan fazla aktif tarîkat mensûbu — modern Müslüman nüfûsunun yaklaşık üçte biri.
Tasavvuf bugün dünyâ üzerinde altı kıtaya, yaklaşık 90 ülkeye yayılı; toplam mensûp sayısı 500 milyondan fazla (modern Müslüman nüfûsunun yaklaşık üçte biri). Bu kitap, on büyük coğrafyada zikrin nasıl yaşadığını işler.
13.1 Hint-Pâkistân Altkıtası — 400 Milyon Müslüman
Hindistan, Pakistan, Bangladeş, Sri Lanka, Maldivler birlikte yaklaşık 600 milyon Müslüman taşır — bu dünyâ Müslüman nüfûsunun yaklaşık üçte biridir. Altkıtanın tasavvuf coğrafyası Çiştiyye merkezlidir. Çiştiyye'nin ana türbeleri: Acmer (Rajasthan) — Mu'înüddîn Çiştî'nin türbesi. Yıllık yaklaşık 800.000-1.000.000 ziyâretçi (Müslim + Hindu). Delhi'de Nizâmüddîn Evliyâ türbesi — Çiştîliğin ikinci büyük merkezi; her perşembe akşamı kavvâlî meclisleri. Pakpattan (Pencap) — Bâbâ Ferîd Ganc-i Şeker'in türbesi; özellikle Pencabî Müslümanları için merkez. Multan (Pakistan) — Bahâeddîn Zekeriyyâ-i Multânî türbesi. Lahor (Pakistan) — Veliyyullâh-ı Multânî, Dâtâ Genc Bahş (Hücvîrî'nin türbesi — bütün altkıtanın en eski büyük tasavvuf merkezi). Çiştî pratiğinin ana zikir formu kavvâlî'dir. Modern dönemde Nusrat Fateh Ali Khan, Sabri Brothers, Rahat Fateh Ali Khan klasik kavvâlîyi küresel popüler sahaya taşıdılar. Nakşibendiyye-Müceddidiyye de altkıtanın güçlü tarîkatlerindendir; İmâm-ı Rabbânî'nin Sirhind merkezi, Şâh Veliyyullâh'ın Delhi okulu, Şâh Gulâm Ali Dehlevî (Abdullâh-ı Dehlevî, Mevlânâ Hâlid Bağdâdî'nin hocası) hattı bu coğrafyadan başladı.
13.2 Mağrib (Fas, Cezayir, Tunus) — Şâzelî-Tîcâniyye Yatağı
Kuzey Afrika'nın batı kısmı, Endülüs İslâmının komşusu, Mâlikî mezhebinin merkezi. Tasavvuf hattı: Şâzeliyye (XIII. yy) ile başladı. Cazûlîyye — Muhammed b. Süleyman el-Cazûlî. Onun Delâ'ilü'l-Hayrât isimli salât-i şerîf mecmuası bugün dünyânın en yaygın salâvât kitabıdır; her gün Mağrib'den Endonezya'ya kadar milyonlarca mü'minin elinde. Tîcâniyye (XIX. yy) ile yayıldı. Derkâviyye — Mevlây el-Arabî ed-Derkâvî; Şâzelî'nin önemli bir kolu. Fas'ın Fes şehri Mağrib tasavvufunun başkentidir; Mevlây İdrîs türbesi etrafında bütün şehir mânevî bir merkezdir. Mağrib tasavvufunun ayırıcı özelliği velâyet (mânevî otorite) doktrinidir: Mağrib geleneğine göre belirli bir bölgenin manevî yöneticisi olan bir velî vardır; bu velînin manevî nüfûzu siyâsî yöneticinin nüfûzundan üstün olabilir. Bu, Vincent Cornell'in akademik incelemelerinde detaylı işlenmiştir.
13.3 Batı Afrika (Senegal, Mali, Nijerya) — 250 Milyon Tîcânî-Müridî
Senegal, Gambiya, Mali, Burkina Faso, Nijer, Nijerya, Çad, Kamerun. Bu coğrafyada İslâm yaklaşık 75-90 milyon — neredeyse tamâmı tarîkat geleneği içinde. Tîcâniyye — toplam mensûp sayısı 150-200 milyon civarı (Batı Afrika'nın yarısından fazlası). Murîdiyye — 5-7 milyon (esas olarak Senegal); ana merkez Touba (Tûbâ). Kâdiriyye — daha eski bir kuruluş; Mali'nin Timbuktu şehri tarihen Kâdiriyye merkezi. Hamâliyye — Tîcâniyye'nin bir kolu; Şeyh Hamâhullâh tarafından 1920'lerde kuruldu. Modern Tîcâniyye'nin doruğu Şeyh İbrâhîm Niyâs'tır (Kaolack/Senegal, 1900-1975). Onun Fayda Tîcâniyye hareketi Batı Afrika'da 50 milyondan fazla mensûp taşır.
13.4 Sahara-Libya — Senûsiyye
Sahara çölünün Libya kısmı, kuzey Çad, Sudan'ın kuzeyi — Senûsiyye'nin tarihî coğrafyası. Pîr Muhammed b. Ali es-Senûsî Sahara çölünün yarı-kurak vâhalarında 100 küsur zâviye kurdu. Ömer el-Muhtâr'ın 20 yıllık (1911-1931) İtalyan sömürgesine karşı cihâdı (Cilt I Kitap IV'te detaylı) Sahara Müslüman direnişinin doruğu.
13.5 Doğu Afrika — Mîrgâniyye, Semmâniyye, Şâzelî
Sudan, Etiyopya, Eritre, Somali, Kenya, Tanzanya, Komor adaları. Mîrgâniyye (Hatmiyye) — Muhammed Osmân el-Mîrgânî. Sudan'ın en yaygın tarîkatı; Hatmiyye Partisi olarak modern Sudan siyâsetinde de mevcûd. Semmâniyye — Muhammed b. Abdülkerîm es-Semmân. Sudan ve Çad'da yaygın. Şâzeliyye — Etiyopya ve Eritre'de baskın. Kâdiriyye — Somali ve Kenya'da yaygın.
13.6 Endonezya-Malezya-Brunei — 240 Milyon Müslüman
Dünyânın en kalabalık Müslüman ülkesi Endonezya (240 milyon), Malezya (20 milyon), Brunei, Filipinler güneyi, güney Tayland — bu coğrafyada tasavvuf altkıtanın ardından dünyânın en büyük ikinci yoğunluğu. Endonezya İslâmının tarihî köprüsü Bâ-Alevî silsilesidir — Hz. Hüseyin neslinden Hadramevt (Yemen) seyyidleri. XV-XVII. yüzyıllarda Hadramevt'ten Endonezya, Hint adaları, Doğu Afrika'ya tüccâr-misafir-âlim olarak göç eden bu seyyid soyları, klasik İslâmı bu bölgelere taşıdılar. Abdullâh b. Alevî el-Haddâd Bâ-Alevî silsilesinin en büyük şahsiyeti. Onun Râtibu'l-Haddâd vird (her gün belirli sayıda okunan zikir) mecmuası bugün dünyânın en yaygın aktif zikir formudur — her gün milyonlarca Müslüman Endonezya'dan Malezya'ya, Brunei'den Maldivler'e, Doğu Afrika'dan Hadramevt'e kadar bu virdi okur. Diğer Endonezya tarîkatleri: Sammâniyye — Endonezya'nın çeşitli adalarında yaygın. Tarîkat-ı Kâdiriyye ve Nakşibendiyye (T.Q.N.) — Endonezya'ya hâs birleşik tarîkat; iki tarîkatın silsilelerinin tek bir mürşid (yol gösterici, şeyh) altında birleştirilmesi. Kurucu Ahmad Khatib Sambas (Borneo-Mekke, ö. 1875). Şâzeliyye — modern dönemde Endonezya'da yaygın. Endonezya'nın iki büyük dînî kurum olan Nahdlatu'l-Ulamâ (NU — 1926'da kuruldu, 95 milyon üye) ve Muhammediyye (1912'de kuruldu, 60 milyon üye) içinde NU tasavvufla iç içe, Muhammediyye ise daha modernist-Selefiyye (ilk üç nesle (selef) dönüş çağrısında bulunan modern hareket)'ye yakın.
13.7 Çin Hui Müslümanları — Menhuvan Sistemi
Çin'in resmî olarak tanınan Müslüman halkı Huizu (Hui), yaklaşık 10-12 milyon — özellikle Ningxia Özerk Bölgesi, Gansu, Yunnan, Henan, Pekin civarında. Çin'in Uygur Müslümanları (Sincan) ayrı bir mevzudur. Hui Müslümanları tarîkat yapısı Çincesi menhuvan (kapı-ev) olarak adlandırılır. Dört büyük menhuvan: Hufiye (Hafîye / Hâcegân-Nakşibendiyye) — Mâ Lai-çi (1681-1766) tarafından sistemleştirildi. Hafî zikir. Cehriye (Cehrî / Kâdirî meşrebi) — Mâ Ming-sin (1719-1781) tarafından kuruldu. 1781 isyânı sırasında Mâ Ming-sin idam edildi. Cehrî zikir. Kâdiriyye-Hilâliyye — Çin'de Kâdiriyye'nin özel kolu. Kübreviyye — Necmüddîn-i Kübrâ silsilesinin Çin kolu. Joseph Fletcher Jr.'ın (Cilt II Kitap IX'da) Çin tasavvufu çalışmaları olmasaydı bu mîras Batı akademisinde bilinmezdi. Bugün Çin Hui Müslümanlarının dînî hayatı menhuvan dergâhları etrafında — devlet denetiminde olsa da — devam eder.
13.8 Kafkasya — Şâmil'in 25 Yıllık Cihâdı
Çeçenistan, Dağıstan, İnguşetya, Adıgey, Karaçay-Balkar, Kabardey, Kuzey Osetya'nın Müslüman kısmı — toplam yaklaşık 8 milyon Müslüman. Ana tarîkat Nakşibendiyye-Hâlidiyye'dir; Mevlânâ Hâlid Bağdâdî'nin halîfesi İsmâîl Şirvânî üzerinden Kafkasya'ya geldi (XIX. yy başı). Tarihî sembol İmâm Şâmil (Dağıstan Avar, 1797-1871). Rus İmparatorluğu'nun Kafkasya işgâline karşı 25 yıl direndi (1834-1859). Onun yarattığı «İmâmet» (mânevî-siyâsî birleşik devlet) modeli, Sünnî tasavvuf-cihâd birlikteliğinin modern dönem en güçlü örneğidir. 1859'da yakalandı, Rusya'ya sürgün edildi, 1871'de Medîne'de vefât etti. Onun talebeleri ve halîfeleri Kafkasya tasavvufunu sonraki yüzyılda da yaşattı. Modern Kafkasya — özellikle Çeçenistan — Sovyet baskısı (1917-1991) ve sonra Rus-Çeçen savaşları (1994-2009) sırasında ağır kayıplar yaşadı. Bugün Çeçenistan'da Kâdiriyye (Kunta Hâcî hattı) ve Nakşî-Hâlidîye en yaygın tarîkatlerdir.
13.9 Balkanlar — Bosna'dan Arnavutluk'a
Bosna-Hersek, Arnavutluk, Kosova, Makedonya, Bulgaristan'ın Müslüman bölgesi (Deli Orman, Kırcaali), Romanya Dobruca'sı — toplam yaklaşık 8-9 milyon Müslüman. Bosna — Mevlevî (Sarajevo Mevlevîhânesi tarihen aktif) ve Nakşî hâkim. Arnavutluk — Bektâşîlik resmî statüsü olan tek ülke. Cihan Bektâşî Merkezi (Kryegjyshata Botërore Bektashiane) Tîran'da. 1925 sonrası Türkiye'de yasaklanan Bektâşîlik dünyâ merkezini Tîran'a taşıdı. Kosova-Makedonya — Sa'diyye (Sa'düddîn-i Cibâvî tarîkatı), Rifâ'iyye, Halvetiyye yaygın. Bulgaristan-Romanya — Yesevî kalıntısı, sonraki Nakşî-Halvetî sentezleri.
13.10 Volga-Ural ve Türkistan
Tatar (Volga Bulgar Müslümanları) ve Başkurt Tatarları Avrupa Rusya'sının Müslüman halkı. Şeyh Zeynullâh Râsulev (Troitsk-Çelâbinsk-Ufa, 1833-1917) modern dönemin son büyük Nakşî-Hâlidî pîri. Onun talebeleri Sovyet sonrası dönemde Tatar-Başkurt dînî dirilişinin omurgası. Türkistan (Kazakistan, Özbekistan, Türkmenistan, Kırgızistan, Tacikistan) — Yeseviyye-Nakşibendiyye'nin tarihî beşiği. Sovyet döneminde (1924-1991) tasavvuf yer altında yaşadı; bağımsızlık sonrası kısmen iâde edildi. Yesi'deki Hoca Ahmed Yesevî Türbesi (Timur tarafından 1389-1405 arası inşâ ettirildi) UNESCO Dünyâ Mîrâsı'nda; her yıl yüz binlerce ziyâretçi alır.
13.11 Asıl Tespit — Tasavvuf İslâmın Küresel Ortak Dili
Bu on bir coğrafyaya baktığımızda görürüz ki tasavvuf bugün dünyâda 500 milyondan fazla Müslüman'ın aktif olarak yaşadığı bir kalpsel pratiktir. Mağrib'den Endonezya'ya, Batı Afrika'dan Çin'e, Kafkasya'dan Hindistan'a kadar — coğrafyaları, dilleri, kültürleri farklı milletler aynı zikirlerle (lâ ilâhe illâ'llâh, hatm-i hâcegân (Hâceler silsilesi — Nakşibendiyye'nin selefi) (Nakşibendîlerin toplu zikir programı), kavvâlî, semâ', devran (Halvetîlerin halka şeklinde dönerek yaptığı toplu zikir)) Allâh'ı anarlar. Bu, klasik İslâm geleneğinin tasavvufsuz tasavvur edilemeyecek olduğunun en somut delilidir. Bir geleneğin bütününü 18 ülke ve bir milyar insanı kapsayan 1.000 yıllık bir kalbe-pratiğini «sonradan eklenmiş bir bid'at» olarak nitelemek tarihen savunulamaz bir tutumdur.
Toplu Olarak
500+ milyon aktif tarîkat mensûbu, 90 ülke, altı kıta — bu rakamlar bize şunu gösterir: tasavvuf bugün İslâmın küresel ortak dilidir. Coğrafyaları, dilleri, kültürleri farklı milletler aynı zikirlerle Allâh'ı anar. Bir geleneğin bütününü 1.000 yıllık bir kalbe-pratiğini "sonradan eklenmiş bir bid'at" olarak nitelemek tarihen savunulamaz bir tutumdur.