Tesbîh Aklı Temizler, Zikir İse Kalbi Uyandırır ve Allâh’a Yöneltir — İki İbâdetin Farklı Mecrâsı
Tesbîh aklı temizler; zikir ise kalbi uyandırır ve Allâh’a yöneltir. Bu iki ibâdet — birbirine yakın görünseler de farklı mecrâya sahiptirler. Tesbîh — «sübhânallâh» diyerek Allâh’ı her noksandan tenzîh etmek; aklın temizliği. Zikir — Allâh’ı sürekli anmak; kalbin uyanması. Tesbîh aklı düzeltir; «Allâh hakkında yanlış düşünmüyorum, O kemâl üzeredir» bilinci. Zikir kalbi düzeltir; «Allâh ile beraberim, O’ndan gâfil değilim» bilinci. İki ibâdet birlikte yapıldığında — hem akıl hem kalp Allâh’a yönelir. Sâlik bu ikisini birlikte sürdürmelidir.
Tesbîh — Allâh’ı Tenzîh
«Sübhânallâh» — Allâh’ı her noksandan tenzîh ederim. Tenzîh: Allâh’a layık olmayan sıfatları O’ndan uzaklaştırmak. Allâh hakkında insânî, mahlûki, eksik kavramlar düşünmemek. «Allâh’ın eli var ama bizim elimiz gibi değil»; «Allâh görür ama bizim görüşümüz gibi değil»; «Allâh işitir ama bizim işitişimiz gibi değil.» Bu — tenzîh akîdesidir. Tesbîh bu akîdeyi kalbe yerleştirir.
Aklı Temizlemek
Tesbîh aklı temizler. İnsân aklı — sürekli düşünür; bazen Allâh hakkında da yanlış düşünür. «Allâh niçin böyle yaptı?», «Allâh adâletsiz mi?», «Allâh duâmı duymuyor mu?» — bu tür şüphe sorular akla gelir. Tesbîh ile akıl temizlenir: «Sübhânallâh — Allâh her noksandan tenzîhdir. O ne yapsa hayırdır; ne yapsa adâlettir; her ânda duar.» Bu temizlik — akîdenin sağlamlığını korur.
Zikir — Allâh’ı Anma
«Zikir» — Allâh’ı anmak. «Lâ ilâhe illâllâh», «Allâh», «hû» gibi. Zikrin temel formu — Allâh’ın isimlerini, sıfatlarını, lutfunu kalbe ve dile getirmek. Tesbîhten farkı — tesbîh tenzîh; zikir umûmî anmadır. Zikir — kalbe yöneliktir; tesbîh — akla yöneliktir. Tabiî, tesbîh de bir zikir çeşididir; ama özel olarak tenzîhe yöneliktir.
Kalbi Uyandırmak
Zikir kalbi uyandırır. Kalp normalde gaflet içindedir; dünya işleriyle, kaygılarla, arzularla meşgul. Zikir — bu meşgûliyetten kalbi çekip Allâh’a çevirir. Sürekli «Allâh, Allâh, Allâh» diyen bir kalp — uyanır; Allâh ile beraberliği fark eder. Bu uyanış — sâliki Allâh’a yöneltir. Allâh «Kalpler ancak Allâh’ın zikriyle huzûra erer» (Ra’d 28) buyurur. Huzûr — uyanmanın meyvesidir.
İkisinin Birlikte Yapılması
Tesbîh ve zikir — birlikte yapılmalıdır. Çünkü sâdece tesbîh — akıl temizleyebilir ama kalbi uyandırmayabilir. Sâdece zikir — kalbi uyandırabilir ama akıl yanlış akîdede kalabilir. İki birlikte yapıldığında — hem akıl hem kalp birlikte Allâh’a yönelir. Hadîs: «Allâh’ı çok zikredin» (Ahzâb 41) ve «Allâh’ı sabah akşam tesbîh edin» (Tâhâ 130). Kur’ân her ikisini de emrediyor.
Sünnet Tesbîhâtı
Hz. Peygamber’in tavsiye ettiği sünnet tesbîhleri: 1) Her namaz sonrası — 33 sübhânallâh, 33 elhamdülillâh, 33 Allâhüekber, 1 «lâ ilâhe illâllâh vahdehu…» 2) Sabah akşam «sübhânallâhi ve bihamdihî, sübhânallâhil azîm» — yüz defâ. 3) Hadîs: «Diğer iyiliklerle de doldurulamayacak bir mîzâna sahiptir bu zikirler.» Bu sünnet tesbîhler — günlük programın temelidir.
Sünnet Zikrleri
Sünnet zikrleri: 1) «Lâ ilâhe illâllâh» — tevhîd zikri; en faziletli zikir. 2) «Estağfirullâh» — istiğfâr zikri. 3) «Allâhümme salli alâ Muhammed» — salavat. 4) «Yâ Rab, ya Allâh» — duâ zikri. 5) Esmâü’l-Hüsnâ — Allâh’ın güzel isimleri. Bu zikrleri günde belli sayıda tekrar etmek — kalbin uyanmasına yol açar.
Niyâz — İki İbâdet Birlikte
Niyâz: «Yâ Rab, beni tesbîh ile aklını temizleyen, zikir ile kalbini uyandıran bir mü’min eyle. Sübhânallâh diyerek Sen’i her noksandan tenzîh ediş bilincini kalbime yerleştir. Lâ ilâhe illâllâh diyerek Sen’i sürekli anan bir dil ver. Tesbîh ve zikri birlikte sürdürmemi nasîb et. Sünnet tesbîhâtını ve sünnet zikirlerini günde belli sayıda yapma disiplini ver. Akılda yanlış akîdeden, kalpte gafletten beni koru. Hem akıl hem kalp ile Sana yönelmiş bir kul eyle. Sübhânallâh ve elhamdülillâh ve Allâhüekber ve lâ ilâhe illâllâh — bütün bu kelimeleri kalbimde tezâhür ettir.» Allâh muhâfaza eylesin.
Kaynak: Mustafa Özbağ Efendi — Sohbet Kaydı. Tasavvuf hakkında daha fazla bilgi. İlgili Sözlük Terimleri: Tesbîh, Zikir, Tenzîh. → Tasavvuf Sözlüğü
Ek kaynaklar:
- Kur’an-ı Kerim, Rad 13/28; kalplerin Allah’ı zikirle huzur bulması.
- Kur’an-ı Kerim, Ahzab 33/41-42; Allah’ı çok zikretme emri.
- Buhari, Deavat, tesbih ve zikir rivayetleri.
- Müslim, Zikir ve Dua, tesbih, tahmid ve tehlil rivayetleri.
- Nevevi, el-Ezkar, günlük zikirler ve tesbihat bölümleri.
- İmam Gazali, İhya-u Ulumi’d-Din, zikir ve dua adabı bölümleri.
- Kuşeyri, er-Risale, zikir ve murakabe bahisleri.