Mustafa Özbağ Efendi bu sohbette tartı ve ölçü ile alınıp satılmayan, taneleri arasında fark olan malların takâsındaki esnekliği tafsîl eder. İslâm fıkhında ribâ-i fadl (fazlalık ribâsı) ancak misli mallar arasında cereyân eder; yâni cins ve sıfat itibâriyle birbirine benzeyen mallar arasında. Tartı ve ölçü ile alınıp satılan mallarda — meselâ şeker, buğday gibi — takâs yapılırken eşitlik şartı aranır. Bir kilo şekere karşılık bir buçuk kilo şeker vermek fâiz hükmüne girer. Aynı şekilde metre ile ölçülen mallarda da — bin metre kumaşa karşılık bin beş yüz metre kumaş vermek — ribâ sayılır. Lâkin tartı ve ölçü ile alınıp satılmayan, ve taneleri arasında farklılıklar bulunan mallar (kıyemî mallar) takâsında eşitlik şartı aranmaz; aradaki fiyat farkı ödenerek ve peşin olması şartıyla mübâdele câizdir.

Tartı ve Ölçü ile Satılan Mallarda Eşitlik Şartı

Mustafa Özbağ Efendi sohbete temel hükmü ortaya koyarak başlar: tartı veyâ ölçü ile alınıp satılan mallarda — meselâ şeker, buğday gibi — takâs yapılırken eşitlik şartı aranır. Bir kilo şekere karşılık bir buçuk kilo şeker vermek fâiz (ribâ) hükmüne girer. Aynı şekilde metre ile ölçülen mallarda da — bin metre kumaşa karşılık bin beş yüz metre kumaş vermek — ribâ sayılır. Resûli Ekrem efendimiz hadîsi şerîfte «Altını altınla, gümüşü gümüşle, buğday buğdayla, arpa arpayla, hurma hurmayla, tuz tuzla; misli misline, eşit miktarda, peşin olarak. Kim fazla verir veyâ fazla isterse ribâ yapmış olur» (Müslim, Müsâkât 81) buyurmuştur. Bu hadîsi şerîf altı sınıf ribâ malını tâdâd eder.

Kıyemî Mallarda Esneklik

Mustafa Özbağ Efendi muazzam bir fıkhî kâideyi tafsîl eder: tartı ve ölçü ile alınıp satılmayan, ve taneleri arasında farklılıklar bulunan diğer malların takâsında eşitlik şartı aranmaz. Farklı model ya da değerlerdeki mal ve ürünler değiştirilirken, değer farkından dolayı ödenen fazlalık fâize girmez. Diğer bir ifâdeyle, aynı cins olan kıyemî malların veyâ kullanılmış malların aradaki fiyat farkı ödenerek ve peşin olması şartıyla değiştirilmeleri câizdir. Bu hüküm Mecelle'nin 145. maddesinde tafsîlen îzâh edilmiştir; ve İbn Âbidîn hazretleri Reddü'l-Muhtâr'da bu kâideyi muhtelif misâllerle tâlîl etmiştir.

Misliyât ve Kıyemiyât Tefrîkı

Mustafa Özbağ Efendi İslâm fıkhının temel tefrîkını tafsîl eder: misli mallar (misliyât) cins ve sıfat itibâriyle birbirine benzeyen mallardır; meselâ buğday, dolar, lira gibi. Kıyemî mallar (kıyemiyât) ise her ferdi diğerinden farklı olan mallardır; meselâ kullanılmış arabalar, evler, el dokuma halıları gibi. Misli mallarda misli misline ve peşin olarak mübâdele şartı vardır; cins aynı ise fazlalık ribâ olur. Kıyemî mallarda ise her fert farklı olduğu için, fiyat farkı tabiî bir şeydir; ve aradaki fark ribâ hükmüne girmez. Bu üslûp İslâm fıkhının her mes'eleyi kendi mâhiyetine göre değerlendirdiğini ortaya koyar.

Hadîsi Şerîfin İlk Sınıflandırması

Mustafa Özbağ Efendi Resûli Ekrem efendimizin hadîsi şerîfindeki altı sınıfı tafsîl eder: altın, gümüş, buğday, arpa, hurma, ve tuz. Bunlardan altın ve gümüş para makâmındadır; tartı ile mübâdele edilir. Buğday, arpa, hurma, ve tuz ise gıdâ maddeleridir; ölçü veyâ tartı ile mübâdele edilir. Bu altı sınıf misli malların temel örnekleridir; ve cumhûr ulemâya göre kıyas yoluyla diğer misli mallara da bu hüküm sirâyet eder. Şeker, pirinç, mısır gibi gıdâ maddeleri de bu kıyas içinde değerlendirilir; ve aynı cinsten misli misline alıp vermek vâcib hükmündedir.

Kullanılmış Mallar Arasında Takâs

Mustafa Özbağ Efendi sohbette muâsır bir tatbîkâta da temas eder: kullanılmış mallar arasında takâs yapılırken aradaki fiyat farkı ödenebilir. Meselâ kullanılmış bir araba ile başka bir kullanılmış araba değiştiriliyor; aradaki fiyat farkı para olarak ödeniyor. Bu hâl câizdir; çünki kullanılmış arabalar kıyemî mallardır, her birinin durumu, model yılı, kilometresi farklıdır. Lâkin sıfır model 2020 araba ile bir sene sonra sıfır 2020 model araba mübâdelesi farklı bir mes'eledir; çünki sıfır araba misli mal hükmüne yakındır, ve aradaki zaman farkı fâize kapı aralayabilir.

Mü'mînin Ticârî İrfânı

Mustafa Özbağ Efendi sohbetin sonunda mü'mînin ticârî irfânına dâir bir incelikten bahseder: mü'mîn alışverişinde sâdece fıkhî zâhirî kurallara değil, manevî inceliğe de dikkat eder. Hangi malın misli, hangi malın kıyemî olduğunu, hangi mübâdelede eşitlik şartı aranır, hangisinde aranmaz — bu inceliklere vukûfiyet mü'mîn tâcirin temel vasıflarındandır. Cenâbı Hak âyeti kerîmede «De ki: Bilenler ile bilmeyenler bir olur mu?» (Zümer 39/9) buyurmuştur. Mü'mîn ticâretinin fıkhını öğrenmekle hem kazânımına meşrûiyet kazandırır hem de manevî terakkîsine zemîn hazırlar. Halvetiyye-Şâbâniyye-Karabâşiyye yolunun manevî terbiyesi de mü'mîni ilim ile amel arasında dengeli, fıkıh ile ihlâs arasında muvâzeneli kılmak üzerine kuruludur; ve bu vasıflar onun ticâretinin manevî bir ibâdete dönüşmesinin vesîlesidir.

• Kur'ânı Kerîm: Bakara 2/275-281; Nisâ 4/29; Mâide 5/1; Zümer 39/9; Rûm 30/39.
• Sahîhi Buhârî, Kitâbü'l-Büyû' 74, ribâ hadîsleri.
• Sahîhi Müslim, Kitâbü'l-Müsâkât 81, altın altınla hadîsi.
• Süneni Ebû Dâvûd, Kitâbü'l-Büyû'.
• Süneni Tirmizî, Kitâbü'l-Büyû'.
• Süneni Nesâî, Kitâbü'l-Büyû'.
• Süneni İbn Mâce, Kitâbü't-Ticârât.
• İmâm Mâlik, Muvatta.
• İmâm Ahmed, Müsned.
• İmâm es-Serahsî, el-Mebsût, ribâ ve sarf bahsi.
• İmâm Kâsânî, Bedâiu's-Sanâi'.
• İmâm Merğînânî, el-Hidâye.
• İbn Âbidîn, Reddü'l-Muhtâr, ribâ ve büyû' bâbı.
• Mecelle, madde 145, kıyemî mallarda takâs maddesi.
• Fetâvâyı Hindiyye.
• İmâm Şâfiî, el-Üm.
• İbn Kudâme, el-Muğnî.
• İmâm Râzî, Mefâtîhu'l-Gayb.
• Mustafâ Özbağ Efendi, Sohbet Serileri, İslâm'a Göre Ticâret Sohbetleri.

Sohbetin Tasnîfi: Bu sohbet tartı ve ölçü ile satılan mallarda eşitlik şartını, kıyemî mallarda esneklik kâidesini, misliyât ve kıyemiyât tefrîkını, hadîsi şerîfteki altı ribâ malı sınıflandırmasını, kullanılmış mallar arasında takâs hükmünü, ve mü'mînin ticârî irfânının ehemmiyetini tafsîl etmektedir.

Kaynak: mustafaozbag.com | Seri: İslâm'a Göre Ticâret Sohbetleri