Mustafa Özbağ Efendi bu sohbette farklı para birimlerini alıcı ve satıcının aynı anda takâs etmesinin câiz olduğunu tafsîl eder. Sohbet Resûli Ekrem efendimizin «Ben dinarla deve sattım, dinar yerine gümüş aldım» rivâyetini anlatarak başlar; ve aynı esnâda gümüş ile dinarın takâsı meşrû olduğunu ortaya koyar. Misâl olarak: bir kumaşçı dolar üzerinden satıyor; lâkin müşteri TL getiriyor; o esnâda o günün kuru üzerinden TL'yi dolara çeviriyor; ve hesap orada bitiyor. Bu hâl câizdir, fâiz olmaz. Bu hadîsin açıklaması budur. Mustafa Özbağ Efendi başka bir misâlle de mes'eleyi tafsîl eder: dört tâne lastik almak için 10.000 lira yerine 500 dolar verirse, kuyumcu o esnâda doları çevirir, eksik kalırsa borçlu üstünü öder; fazla kalırsa fazlalık iâde edilir. Hanefîlere göre de bu mübâdele câizdir.

Hadîsi Şerîf: Dinarla Deve Satıp Gümüş Almak

Mustafa Özbağ Efendi sohbete temel rivâyeti aktararak başlar: bir kimse dinarla deve sattı; dinar yerine gümüş aldı. Yâni satıcı 100 dinar fiyat koymuş; alıcı 100 dinar ödeyecek; lâkin alıcı dinar yerine 50 gram gümüş ödedi (o günün kurunda 100 dinar ne kadar gümüş yapıyorsa). Bu mübâdele aynı anda yapıldı. Mustafa Özbağ Efendi der ki bu câizdir; peşin olunca câiz. Bu hadîsi şerîfin açıklaması budur. Bu hüküm İslâm fıkhının sarf akdi bahsine girer; cinsleri farklı olan paraların aynı meclis (mecliste) takâs edilmesi câizdir, lâkin peşin olmak şartıyla. Resûli Ekrem efendimizin sahâbeleri ile yaptığı bu nev'î mübâdeleler hadîs kitaplarında tafsîlen rivâyet edilmiştir.

Kumaşçı Misâli: Dolar Üzerinden Satış, TL ile Ödeme

Mustafa Özbağ Efendi muazzam bir uygulama misâlini tafsîl eder: bu genelde kumaşçı olur. Kumaşçılar şimdi hemen anında kumaşı sattı, dolar üzerinden satıyor; lâkin adam TL getirdi. O esnâda TL getirdiğinde, hemen o günkü kur üzerinden adamın yanında TL'yi aldı, dolara çevirdi. Dedi ki şu kadar dolar yaptı; bana bu kadar borcun var, ya da al şu kadar alacağın oldu, dedi adama. Ona göre hesabı orada bitirdi. Bu câiz; bu fâiz olmadı. Bu hadîsin açıklaması budur. Bu üslûp İslâm fıkhının pratik hayâtın akışına ne kadar uygun bir hüküm getirdiğini ortaya koyar; ve mü'mîn tüccârın günlük hayâtında nasıl davranacağını ortaya koyar.

Lastik Misâli: Dolar Verip Borç Hesaplamak

Mustafa Özbağ Efendi başka bir misâli sunar: ben gittim İsmâîl'e — 4 tâne lastik 10.000 lira dedi. Ben 10.000 lira yerine ona 500 dolar verdim. 500 doları anında o orada TL'ye çevirecek; çünki ben 10.000 liraya aldım, ben ona şimdi az öncekinin tersini söylüyorum: ona ben dolar verdim; hemen kaldıracak telefonu, «10.000 dolar ne yaptı?» diyecek; işte 9 milyar yaptı (örnekte 9.000 lira). Lâkin ben 500 dolar verdim. Onun alacağı 10.000 lirâ idi; 1.000 lira eksik. Ben mi vereceğim 1.000 lirayı? Ben vereceğim 1.000 lira daha vereceğim ona. Lâkin diyelim ki 600 dolar verdim ben ona; o zaman o bana verecek (fazlalığı iâde edecek). Bu hâl döviz takâsında matematiksel inceliği ortaya koyar; lâkin temel kâide aynı: aynı mecliste, peşin olarak.

Anında Aynı Anda Takâs Şartı

Mustafa Özbağ Efendi temel kâideyi vurgular: alıcı ve satıcı aynı anda takâs ederse, yâni orada alışveriş olmuş oluyor; parayı çenç etmiş (değiştirmiş) oluyor. Bu câizdir; bu hadîsi şerîfe göre câizdir; Hanefîlere göre de câizdir. Bu hüküm İslâm fıkhının sarf akdi bâbının temelini teşkîl eder. Aynı meclis şartı kabz şartının uzantısıdır; ve para birimleri arasındaki vâde fâizine kapı kapatır. İmâm es-Serahsî hazretleri el-Mebsût'ta sarf akdinin bütün şartlarını tafsîlen îzâh etmiştir; ve aynı meclis şartının ne kadar dakîk anlaşılması gerektiğini ortaya koymuştur.

Veli Çocuğu Okul Taksiti Misâli

Mustafa Özbağ Efendi başka bir muâsır mes'eleyi de ele alır: bir velî çocuğunu özel okula yerleştirdi; velî 1.000 liralık taksitle ödemesini yapacak; taksitlerden birisini 1.000 liraya denk gelen — örneğin 100 dolar ile yapsa — fâiz hükmü nasıl olur? Cevâb: orada anında o dolar TL kuru ayarlandı; parayı ödeyen ile alan arasında bir anlaşmazlık çıkmadı; kur ne ise o kur üzerinden ödendi; fâiz olmadı. Bu üslûp aynı temel kâideyi tekrarlar: aynı mecliste, peşin olarak, ve karşılıklı rızâ ile yapılan döviz takâsı câizdir; ve fâize girmez.

Karşılıklı Rızâ ve Anlaşmazlığın Yokluğu

Mustafa Özbağ Efendi sohbetin sonunda muazzam bir kâideyi vurgular: parayı ödeyen ile alan arasında anlaşmazlık çıkmadığı sürece, kur ne ise o kur üzerinden ödenir; ve fâiz olmaz. Bu hâl İslâm fıkhının ticâretteki temel rüknü olan «karşılıklı rızâ» (terâdî) prensibini ortaya koyar. Cenâbı Hak âyeti kerîmede «Karşılıklı rızâya dayalı ticâret hâriç» (Nisâ 4/29) buyurmuştur. Karşılıklı rızâ olmadan akit kâim olmaz; karşılıklı rızâ varsa ve fıkhî sıhhat şartlarına riâyet ediliyorsa, akit sahîh ve mü'mîn için helâl. Halvetiyye-Şâbâniyye-Karabâşiyye yolunun manevî terbiyesi de mü'mîni alışverişlerinde karşılıklı rızâya bağlı, anlaşmazlıktan uzak, ve âdil olmaya yöneltir; ve bu vasıflar onun manevî terakkîsinin temel cüzlerini teşkîl eder.

• Kur'ânı Kerîm: Bakara 2/275-281; Nisâ 4/29; Mâide 5/1; İsrâ 17/35; Rûm 30/39.
• Sahîhi Buhârî, Kitâbü'l-Büyû', sarf bahsi.
• Sahîhi Müslim, Kitâbü'l-Müsâkât 81, altın altınla hadîsi.
• Süneni Ebû Dâvûd, Kitâbü'l-Büyû', sarf bahsi.
• Süneni Tirmizî, Kitâbü'l-Büyû'.
• Süneni Nesâî, Kitâbü'l-Büyû'.
• Süneni İbn Mâce, Kitâbü't-Ticârât.
• İmâm Mâlik, Muvatta.
• İmâm Ahmed, Müsned.
• İmâm es-Serahsî, el-Mebsût, sarf akdi bâbı.
• İmâm Kâsânî, Bedâiu's-Sanâi'.
• İmâm Merğînânî, el-Hidâye.
• İbn Âbidîn, Reddü'l-Muhtâr, sarf bahsi.
• Fetâvâyı Hindiyye.
• İmâm Şâfiî, el-Üm.
• İbn Kudâme, el-Muğnî.
• İmâm Râzî, Mefâtîhu'l-Gayb.
• İmâm Kurtubî, el-Câmi'u li-Ahkâmi'l-Kur'ân.
• Mustafâ Özbağ Efendi, Sohbet Serileri, İslâm'a Göre Ticâret Sohbetleri.

Sohbetin Tasnîfi: Bu sohbet farklı para birimlerini alıcı ve satıcının aynı anda takâs etmesinin câiz olduğunu, dinarla deve satıp gümüş alma hadîsi şerîfini, kumaşçı misâli ile dolar-TL takâsını, lastik misâli ile dolar-TL hesaplamasını, anında aynı anda takâs şartını, veli çocuğu okul taksiti misâlini, ve karşılıklı rızâ ile anlaşmazlığın yokluğunun temel rükün olmasını tafsîl etmektedir.

Kaynak: mustafaozbag.com | Video: YouTube | Seri: İslâm'a Göre Ticâret Sohbetleri