Mustafa Özbağ Efendi bu Hâl Sohbeti'nde sûfîlikte hâl ile makāmın farkını tafsîl eder. Hâl manevî manâda bir dervîşin kendi iç dünyâsında manevî derinleşmesine sebep olur; sûfîler için bu manâda — ille zikrullâhda görülen hâl değil, sûfîlik açısından yaşanan her hâl. Sohbet de dâhil, zikrullâh da dâhil, namâz dâhil, ibâdetler dâhil — bunların hepsinde sûfî aslında kendi iç dünyâsında derinlemesine duygu, derinlemesine deneyim ve bunun sonucunda derinlemesine bir tecrübe yaşar. Çünki sûfîlik yolunda tecrübe çok önemlidir; tecrübe o şahsın bizzat birebir yaşadığı bir hâldir. O tecrübeyi yaşamazsa onda derinlik oluşmaz, içsellik oluşmaz, iç yürüyüşü olmaz. Sohbet dinlerken, zikrullâh esnâsında sûfî kendi iç dünyâsında bir pencere aramalı; o pencereden âlemi seyretmeli. Eğer içselliğideneyimi yaşamazsa yüzeysel kalır; lâkin o kapıyı aralamaya çalışırsa, derinlemesine nüfûz etmeye çalışırsa o hâl onda makāma doğru devşirmeye başlar. O zaman bir hâlin gelip geçici olduğunu bilecek, hâlin Allâh'tan bir lütuf olduğunu idrâk edecek, ve o derinliği yaşamanın yolunu arayacaktır. İlme'lyakîn, ayne'lyakîn, hakke'lyakîn olarak da bu üç adım algılanabilir. Hâl ile makām arasında çok ince bir perde vardır; sûfî bazen ikisini karıştırabilir. Lâkin altını çiziyoruz: hâl geçicidir, makām kalıcıdır. Hâl sûfînin manevî yolculuğunda anlık yaşar bunları, sonra kaybolabilir, değişebilir, tekrâr yaşaması zor olabilir; ama tekrâr geri de gelebilir. Makām ise sûfîler için manevî yolculukta elde ettiği, Cenâbı Hakk'ın ona lütfettiği manevî seviyelerdir; gayret gerekir, dâimî ve istikrârlı bir gayret. Cenâbı Hak onun küçük gayretine bir makām verir. Bu makām genel olarak onda kalıcıdır; ancak zaman içinde sûfî makāmdan düşebilir, verilen makām alınabilir. Bu sohbet hâl ile makāmın farkı, hâlin geçici makāmın kalıcı olması, ve sûfînin manevî yolculuğunda hâlden makāma yükselişi bahisleri ile tafsîl olunur.

Hâl Manevî Derinleşmenin Sebebidir

Mustafa Özbağ Efendi muazzam bir tasavvufî kāideyi tafsîl eder: hâl manevî manâda bir dervîşin kendi iç dünyâsında manevî derinleşmesine sebep olur. Bu sûfîler için — ille zikrullâhda görülen hâl değildir, sûfîlik açısından yaşamış olduğu her hâldir. Burası da dâhil, sohbet de dâhil, zikrullâh da dâhil, namâz dâhil, bütün ibâdetler dâhil — bunların hepsinde sûfî aslında kendi iç dünyâsında derinlemesine bir duygu, derinlemesine bir deneyim, ve bunun sonucunda derinlemesine bir tecrübe yaşar. Tecrübe sûfîlik yolunda çok önemlidir; çünki tecrübe o kimsenin, o şahsın birebir yaşadığı bir hâldir. O tecrübeyi yaşayacak ki o kimse derinleşsin; eğer o tecrübeyi yaşamazsa onda o derinlik oluşmaz, tabîrî câizse onda içsellik oluşmaz, iç yürüyüşü oluşmaz.

Sohbet ve Zikirde Pencere Aramak

Mustafa Özbağ Efendi muazzam bir tasavvufî kāideyi tafsîl eder: o kimse sohbet dinliyorsa o sohbeti derinlemesine yaşamalı, tecrübe etmeli; «Ne oluyor?» demeli, kalbinde bir pencere aramalı — o sohbeti anlamak, o sohbeti dinlemek, sohbetin tecellîyâtını görmek için bir pencere aramalı. Zikrullâh esnâsında, Allâh'ı zikrederken o kimse kendince iç dünyâsında bir pencere aramalı; ve kendi iç dünyâsında o pencereden âlemi seyretmeli. O iç dünyâsında o yolu, o pencereyi, o kapıyı aramalı. Manevî derinliğe gidecek olan eğer ki o içselliği, o deneyimi yaşamazsa, her dâim böyle yüzeysel kalır. Yok o kapıyı aralamaya çalışırsa, o derinlemesine nüfûz etmeye çalışırsa, işte o hâl o kimsede bu manâda makāma başlar; bakın makāma doğru devşirmeye başlar.

Hâlden Makāma: Üç Adım

Mustafa Özbağ Efendi muazzam bir tasavvufî kāideyi tafsîl eder: o zaman bir hâlin gelip geçici olduğunu bilecek o kimse; ikisi: hâlin Allâh'tan bir lütuf olduğunu idrâk edecek, bunu oturtur; üç: o derinliği yaşamanın yolunu arayacak, ve o tecrübeye edinmeye çalışacak. İlme'lyakîn, ayne'lyakîn, hakke'lyakîn — bu üç adım da bunu böyle algılayabilir. Mustafa Özbağ Efendi bu üçlüyü sıkça anlatır. İlme'lyakîn ile başlar (ilim ile bilmek), ayne'lyakîn ile derinleşir (görerek bilmek), hakke'lyakîn ile zirveye ulaşır (hakîkatte yaşamak). Bu üç adımın arkasından o kimsede ne olur? Makām gelir aslında.

Hâl ile Makām Arasında İnce Perde

Mustafa Özbağ Efendi muazzam bir tasavvufî kāideyi tafsîl eder: hâl ile makām arasında çok ince bir perde vardır. Çok ince bir perde. Bazen sûfî hâl ile makāmı karıştırabilir; o incecik perde olduğundan dolayı. O yüzden hattâ zaman zaman bir kısım sûfî eserlerde hâl ve makām sanki aynıymış gibi anlatılır: «Makāma erişti» filân — hâlbuki «İşte bu hâli yaşadı, bu hâl onun makāmına erişti» gibi sözlerterimler duyabilir o kimse. Lâkin yine altı çizilir: hâl geçicidir; sûfînin manevî yolculuğunda anlık yaşar bunları. Sonra bunlar kaybolabilir, değişebilir, tekrâr yaşaması zordur. Ama tekrâr geri gelebilir; bunların hepsi de mümkündür hâlde.

Makām Kalıcıdır: Cenâbı Hakk'ın Lütfettiği Manevî Seviye

Mustafa Özbağ Efendi muazzam bir tasavvufî kāideyi tafsîl eder: makām öyle değildir. Makāmlar sûfîler için manevî yolculukta elde ettiği, manevî yolculukta Cenâbı Hakk'ın ona lütfettiği manevî seviyelerdir. «Allâh'ın lütfu, gayret gerekmez» diye düşünmeyin; bu sûfînin gayretiyle alâkalıdır. Bu dâimî, istikrârlı bir gayrettir; ve Cenâbı Hak onun o küçük gayretine, Cenâbı Hak bir makām ona verir. Bu makām genel olarak onda — hani genel olarak kalıcıdır, ama zaman zaman o sûfî o makāmdan düşebilir, ve verilen makām ondan alınabilir. Cenâbı Hak Mücâdele 58/11'de buyurur: «Allâh sizden îmân edenleri, kendilerine ilim verilenleri derecelerle yükseltir.» Bu «dereceler» manevî makāmları ifâde eder; sûfî gayretiyle Cenâbı Hak'tan bir makāmı kazanır.

Hâl Geçici, Makām Kalıcı: Tasavvufun Temel Ölçüsü

Mustafa Özbağ Efendi muazzam bir tasavvufî kāideyi tafsîl eder: bu kāide tasavvufun temel ölçülerinden biridir. Hâl bir esinti gibidir; gelir, gider. Birgün dervîş büyük bir manevî tecellî yaşar, kalbi açılır, bir mu'cizevî hâl içinde bulur kendini; lâkin ertesi gün o hâl gitmiş olabilir, dervîş o hâli aramaya başlar ama bulamaz. Bu hâlin geçici tabîatıdır. Makām ise yerleşmiştir; sûfînin manevî hânei kalbinde bir misâfir değil, bir sâkin gibidir. Sabır makāmı, şükür makāmı, rızâ makāmı, tevekkül makāmı, mahabbet makāmı — bunlar sûfînin gayretiyle, mücâhedesi ile kazanıldıklarında onda yerleşirler; kolay kolay gitmezler. Lâkin sûfî bunların kıymetini bilmez, gevşerse, makāmı da kaybedebilir.

Sûfînin Gayreti ve Makām Verilmesi

Mustafa Özbağ Efendi muazzam bir nasîhati tafsîl eder: sûfîye düşen kendi gayretini elden bırakmamaktır. Hâl geldiğinde şükreder, hâl gittiğinde sabreder; zikrullâhını, namâzını, sünnetini ihmâl etmez. Cenâbı Hak Necm 53/39-40'da buyurur: «İnsân için ancak çalıştığının karşılığı vardır; ve onun çalışması ileride görülecektir.» Sûfî çalıştığı kadar Cenâbı Hak'tan makām alır; oturanın, gevşeyenin makāmı yoktur. İmâm Gazzâlî hazretleri İhyâ'sında makāmları on bahsiye yazmıştır: tövbe, sabır, şükür, recâ, havf, fakr, zühd, tevhîd, tevekkül, mahabbetşevkünsrızâ. Bu makāmlardan her biri bir gayretin meyvesidir; sûfî her birini ayrı bir mücâhede ile kazanır.

Sûfî Makāmdan Düşebilir: Edebsizlik ve İhmâl

Mustafa Özbağ Efendi muazzam bir îkāzı tafsîl eder: sûfî makāmdan düşebilir; ve verilen makām ondan alınabilir. Niçin? Çünki sûfî o makāmı korumakla yükümlüdür; onu kıymetlendirmez, edebsizlik ederse, ihmâl ederse, kibirlenirse, makām elinden alınabilir. Cenâbı Hak Şûrâ 42/30'da buyurur: «Başınıza gelen her musîbet kendi ellerinizle kazandığınız yüzündendir.» Makām alınması da bir musîbet gibidir; sûfî kendi yaptığı bir hatâ yüzünden ondan alınabilir. Onun için sûfî her zaman tevâzu içinde olmalıdır; «Ben bu makāma kendi gayretimle ulaştım» demek bizzat o makāmı kaybetmenin kapısıdır. Sûfî «Bu Allâh'ın lütfudur, ben ne kazandım?» demelidir.

Halvetiyye-Şâbâniyye-Karabâşiyye Manevî Terbiyesi

Halvetiyye-Şâbâniyye-Karabâşiyye yolunun manevî terbiyesi de mü'mîni hâlin manevî derinleşmenin sebebi olduğunu, sohbet ve zikrullâh esnâsında iç dünyâsında pencere aramayı, ilme'lyakînayne'lyakînhakke'lyakîn üç adımının makāma doğru götürdüğünü, hâl ile makām arasında ince perde olduğunu, hâlin geçici makāmın kalıcı olduğunu, makāmın Cenâbı Hakk'ın lütfu+sûfînin gayreti ile elde edildiğini, ve makāmdan düşmenin edebsizlikihmâlkibir sebebiyle olduğunu idrâk etmeye yöneltir; ve bu vasıflar onun manevî terakkîsinin temel cüzlerini teşkîl eder.

• Kur'ânı Kerîm: Mücâdele 58/11 (Allâh ilim sâhiplerini derecelerle yükseltir); Necm 53/39-40 (insân için ancak çalıştığının karşılığı vardır); Tekâsür 102/5-7 (ilme'lyakîn ve ayne'lyakîn); Vâkı'a 56/95 (hakke'lyakîn); Şûrâ 42/30 (musîbet kendi ellerinizle); Furkān 25/77 (Rabbiniz size değer vermezdi).
• Sahîhi Buhârî, Kitâbü'r-Rikāk; Sahîhi Müslim, Kitâbü'l-Birr.
• Süneni Tirmizî, Süneni Ebû Dâvûd, Süneni İbn Mâce.
• İmâm Mâlik, Muvatta; İmâm Ahmed, Müsned.
• İmâm Gazzâlî, İhyâ-u Ulûmi'd-Dîn, Hâl-Makām bahisleri (Tövbe, Sabır, Şükür, Recâ, Havf, Fakr, Zühd, Tevhîd, Tevekkül, Mahabbet-Şevk-Üns-Rızâ).
• İmâm Kuşeyrî, er-Risâletü'l-Kuşeyriyye, Hâl-Makām bahisleri.
• İmâm Sühreverdî, Avârifü'l-Ma'ârif, Hâl-Makām bahisleri.
• Şeyh Muhyiddîn İbn Arabî, el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye.
• İbn Kayyim el-Cevziyye, Medâricü's-Sâlikîn (manevî makāmlar).
• İmâmı Rabbânî, Mektûbât.
• Mustafâ Özbağ Efendi, Sohbet Serileri, Hâl Sohbetleri.

Sohbetin Tasnîfi: Bu Hâl Sohbeti hâlin manevî manâda bir dervîşin iç dünyâsında derinleşmesine sebep olduğunu, sûfîlik açısından her hâlin (sohbetzikrullâhnamâzibâdet) derin tecrübe ile yaşanması gerektiğini, sohbet ve zikrullâhda iç dünyâda pencere aramayı, ilme'lyakînayne'lyakînhakke'lyakîn üç adımının makāma doğru götürdüğünü, hâl ile makām arasında çok ince bir perde olup bazen karıştırılabildiğini, hâlin geçici (anlıkkaybolurdeğişirzor tekrâr edilir) ama makāmın kalıcı (Cenâbı Hakk'ın lütfettiği manevî seviye) olduğunu, makāmın sûfînin dâimî-istikrârlı gayretine Cenâbı Hakk'ın bir ihsânı olduğunu, ve sûfînin makāmdan düşebileceğinialınabileceğini tafsîl etmektedir.

Kaynak: mustafaozbag.com | Video: YouTube | Seri: Hâl Sohbetleri