Nefsin İki Gücü — Şehvânî Taraf ve Allâh’a Yöneliş

Nefsin iki gücü vardır: Birisi şehvânî tarafı, diğeri Allâh’a yöneliş tarafı. Bu, ince bir tasavvuf öğretişidir. Nefis sâdece kötü değildir; içinde iki güç vardır. Birincisi — şehvânî tutkular, dünyevî arzular, kötülüğe meyleden taraf. İkincisi — Allâh’a yöneliş, vicdân, fıtrî temiz duygular. Mü’minin işi birinci tarafı disipline etmek; ikinci tarafı güçlendirmektir. Bu denge sağlanırsa, nefis terbiye olur; ve mü’min kâmil insana doğru yol alır.

Şehvânî Taraf — Kötülüğü Emreden

Nefsin şehvânî tarafı, kötülüğü emreden yönüdür. «Nefis sürekli kötülüğü emreder» (Yûsuf 53). Bu taraf — yemek, içmek, cinsî tatmin, dünyâ malı, makam — hepsini ister. Bu istekler doğal olarak insanda vardır; ve disipline edilmedikçe insanı yoldan çıkarır. Bu taraf disipline edilmeli; yâ’nî sâdece helâl yollarla karşılanmalı; aşırılığa kaçmamalıdır.

Allâh’a Yöneliş Tarafı — Fıtratın Sesi

Nefsin Allâh’a yöneliş tarafı, fıtratın sesidir. İnsan Allâh tarafından bir yöneliş ile yaratılmıştır. «Allâh’ın insanlar üzerinde yarattığı fıtrat» (Rûm 30). Bu fıtrat, Allâh’a tabiî olarak yönelir. Mü’min bu tarafı dinleyip güçlendirmelidir. Zikir, ibâdet, sâlih sohbet bu yönelişi besler. Yıllar geçtikçe bu taraf güçlenir; ve şehvânî tarafı dengeler.

İki Tarafın Mücâdelesi — Mü’minin İç Dünyâsı

Bu iki tarafın mücâdelesi mü’minin iç dünyâsında sürer. Bir tarafta nefsin şehvet sesi, diğer tarafta vicdân ve fıtratın sesi. Mü’min hangi sesi dinlerse, ona uyar. Eğer şehveti dinlerse günâha düşer; eğer vicdânı dinlerse hayra yönelir. Bu seçim her gün defalarca yapılır. Disiplinli mü’min sürekli vicdânı tercih eder; ve şehveti kontrol altında tutar.

İmâm Gazzâlî’nin Tahlili — Kalbin Üç Kuvveti

İmâm Gazzâlî rahimehullâh, kalbin üç kuvveti olduğunu söyler: 1) Akıl — doğruyu yanlıştan ayırt eden. 2) Şehvet — arzu ve istek. 3) Gazap — öfke ve korku. Bu üçü dengeli olursa, mü’min huzur bulur. Akıl şehveti ve gazabı yönetir; şerîatın çizdiği sınırlar içinde tutar. Şehvet ve gazap denetimsiz kalırsa, mü’mini ve toplumu helâk eder. Bu denge tasavvufun konusudur.

Riyâzet — Şehvânî Tarafı Zayıflatmak

Riyâzet, şehvânî tarafı zayıflatma yöntemidir. Oruç — şehvânî tarafı en güçlü disipline eder. Az yemek, az uyumak, az konuşmak — hepsi nefsin şehvet tarafını azaltır. Bu pratikler, ilk başta zor gelir; ama yıllar içinde nefsin sesi azalır. Mü’min daha rahat olur; çünkü iç savaş sona ermiştir. Bu, riyâzetin meyvesidir.

Zikir — Allâh’a Yöneliş Tarafını Güçlendirmek

Zikir, Allâh’a yöneliş tarafını güçlendirme yöntemidir. Mü’min sürekli Allâh’ı andıkça, fıtrî yönelişi güçlenir. Şehvânî taraf kendiliğinden zayıflar. Bu, doğal bir dengelemedir. Zikir günlük olarak yapılmalı; çoğunlukla mürşid tarafından verilen vird ile düzenli yapılır. Ders zikri, vird zikri, hatim zikri — hepsi bu yönelişi besler.

Niyâz — İki Tarafın Dengesi İçin

Niyâz: «Yâ Rab, nefsimin iki tarafı arasında dengeyi sağlamamı nasîb et. Şehvânî tarafı disipline etmemi, Allâh’a yöneliş tarafımı güçlendirmemi sağla. Riyâzet ile şehveti zayıflatmamı, zikir ile yönelişi güçlendirmemi nasîb et. Beni bu iç savaşta galip getir; kâmil insana doğru yetiştir.» Allâh muhâfaza eylesin; bizi nefsini terbiye eden kullardan eylesin.

Kaynak: Mustafa Özbağ Efendi — Sohbet Kaydı. Tasavvuf hakkında daha fazla bilgi. İlgili Sözlük Terimleri: Nefs, Şehvet, Riyâzet. → Tasavvuf Sözlüğü