Kurban kesecek olan kişinin, Zilhicce ayının ilk on günü tırnaklarını ve saçlarını kesmemesi Hz. Resulullah'ın sünnetinden mevâridattır. Bu sohbette sünnetin manevi hikmeti, fıkıh mezheplerinin görüşleri, Hac ihrami ile bağlantısı ve günümüz mü'mininin bu emri nasıl idrâk etmesi gerektiği çerçevesi ele alınmaktadır.
Hadisi Şerîflerin Beyanı
Hz. Ümmü Seleme'den (radîyallahu anhâ) rivayet edilen sahîh hadiste, Hz. Resulullah'ın şu beyanı yer alır: «Zilhicce ayının ilk günleri girdiğinde sizden biri kurban kesmeye niyet ederse saçından ve tırnaklarından bir şey kesmesin» (Müslim, Edahî, 39-42; Ebû Dâvûd, Edahî, 3; Tirmizî, Edahî, 1; Nesâ'î, Edahî, 1). Bu rivayet sahih hadis külliyatında müteaddit yerlerde nakledilmiş, ümmetin nâmevcî alimleri tarafından kabul edilmiştir. Hadiste saçından ve tırnağından bir şey kesmemenin emri kurban kesilinceye kadar devam eder. Bu yasak yalnız saçla sınırlı değildir; bedendeki tüm kıllar (sakal, bıyık, koltukaltı, kasık) bu kapsamdadır.
Mezheplerin Görüşleri
Bu hadisi şerîfi mezhep imâmları farklı mertebede yorumlamışlardır. Şafii mezhebi bu emri müekked sünnet kabul etmiş; mü'min kurban niyetiyle bu günlerde saç ve tırnak kesmesini terk etmelidir, ama haram sayılmaz. Hanbelîler ise bu emri haram olarak kabul etmiş, kesen kişinin günaha girdiğine hükmetmiştir. Hanefîler bu emri muhtelif sebeplerle mendub veya tenzihen mekruh seviyesine indirmiştir; en mühtar görüşte saç ve tırnak kesmek caizdir, ama terk edilmesi efdaldir. Mâlikîler de Hanefîlere yakın bir görüş benimsemişlerdir. Hangi mezhebe göre olursa olsun, mü'minin bu sünneti gözetmesi takvâya daha yakın olduğu konusunda ittifak vardır.
Hikmeti ve Hac İhramı ile Benzerlik
Bu sünnetin hikmeti üzerine alimler mükâlâmada bulunmuşlardır. En kuvvetli izah, kurban kesmenin manevi olarak hac ibadeti ile akrabalığı üzerinedir. Hac yapan mü'min ihram giyer ve bu müddet içinde saç ve tırnak kesmez; kurban kesip ihramından çıkar. Hac yapmayan mü'min de kurban kesecek olunca bir nebze ihram halini taklit eder, manevi arınma sürecine girer. Bu yönüyle Zilhicce ayının ilk günleri, hac yapamayan mü'minin manevi olarak hacca katılması, kurbanını keserek tertemîz bir mertebede âti'sine geçmesi vesilesidir. Bedenin korunan kıl ve tırnağı, kurban edilecek hayvanla manevi olarak bir nokta birleşip, kurbanın fazîleti mü'mine sirayet eder.
Yasağın Başlangıcı ve Sonu
Yasak Zilhicce ayının ilk gününün hilaliyle başlar; yani Zilkade ayının son günün akşamından itibaren. Bu müddet kurban kesilinceye kadar devam eder. Kurbanını kesen mü'min kendi saç ve tırnağından alabilir; nitekim bu sırada manevi olarak ihramından çıkar. Hayvana niyet ederken ad mevçudu olmalı; mü'min kalbinden «ben kurban kesmeye niyet ettim» diye geliştirmelidir. Kurban kesmeyen veya niyeti olmayanlar için bu yasak yoktur. Ailenin reisi olan baba kendi adına kurban niyet eder ve hanesinin tüm fertleri için keserse, bu yasak baba için cariyedir; ailenin diğer fertleri kendi adlarına ayrı bir kurban niyetinde değillerse onlara yönelik bir yasak yoktur, ama topluca sünneti gözetmek edebden ve ifrattır.
Yanlışlıkla Kesmenin Hükmü
Bir mü'min unutârak veya bilmeden Zilhicce'nin ilk on günü saç veya tırnak keserse, bunun bir keffâreti veya cezası yoktur. Sadece sünneti gözetememiş olur. Bilmeden veya zarûrî bir hal sebebiyle (mesela diş ağrısından dolayı bir tırnak kırılır, dudağındaki bir kıl sıkıntı verir) kesmek günahla muhatap olmaz. Bu yönüyle Şafii ve Hanbelî mezheplerindeki sıkı yorum bile bir cezai yapdırım'a mûncer değildir; mesele edebe ve tezkîyei nefs ihtimâmına dair bir sünnettir. Hanefî uleması bu mezhebde «efdal olan terk etmektir, ama caiz olmamak değildir» demişlerdir; şüphede kalan mü'min ihtimama uymakla manevi yarardan istifâde eder.
Bedensel Temizliğin Manevi Boyutu
İslâm bedeni terk etmeyi değil, bedeni manevi bir belîrti olarak görmeyi telkin eder. Saçı, tırnağı, sakalı, bedenin tüm kıllarını güzelce bakmak mü'minin günü günün vazifesidir. Ancak Zilhicce'nin ilk on gününde, kurban niyetinde olan mü'min, bedeninin bir parçasını manevi olarak Hakk'a vakfeder; bu vakfe'den dolayı bedenden bir şeyi kesmez. Kurban kesildiğinde, bu vakfe sona erer ve mü'min bedeninin bakımına döner. Bu yönüyle sünnet bedeni terk etmenin değil, bedeni Hakk'a vakfetmenin sembolüdür. Mü'min bu günlerde manevi olarak ihramda gibidir; nefsinin arzularını dizginler, kalbini Allah'a yöneltir, kurbanını kesip rızai ilâhiyye yönünde manevi mertebe kazanmayı umar.
Bibliyografya
- Kur'ânı Kerîm, Hac 22/27-37; Kevser 108/2; En'am 6/162-163.
- Müslim, Edahî, 39-42 (Ümmü Seleme rivayeti).
- Ebû Dâvûd, Edahî, 3; Tirmizî, Edahî, 1; Nesâ'î, Edahî, 1.
- İbn Mâce, Edahî, 11; A'hmed b. Hanbel, Müsned, c. VI, 311.
- İmâm Şafiî, el-Ümm, Kitâbü'l-Edahî.
- İmâm Mâlik, el-Muvatta, Kurban babları.
- İmâm Ebû Hanife (Şerh el-Hidaye), Kurban kesimî bahisleri.
- İmâm A'hmed b. Hanbel, Müsned ve fıkhî rivayetleri.
- Nevevî, el-Mecmû', Kurban kesimi bölümü.
- İbn Kudâme, el-Muğnî, Edahî bölümü.
- Kâsânî, Bedâius-Sanâi, Kurban babları.
- Serâhsi, el-Mebsût, Edahî bölümü.
- İbn Rüşd, Bidâyetü'l-Müctehid, Kurban faslı.
- İmâm Gâzalî, İhyâu Ulûmi'd-Dîn, Hac ve kurban bahisleri.
- İbn Hacâr el-Askalânî, Fethu'l-Bâri, kurban hadisleri şerhi.
- Aliyyü'l-Kâri, Mirkâtü'l-Mefâtîh, Mişkât kurban hadisleri şerhi.
- Mahmud Sami Ramazanoğlu, Mukaddes Günler ve İbadetler, kurban bahsi.
- Mehmet Zâhid Kotku, Tasavvufî Ahlâk, Hac ve kurban faslı.
- Bediuzzaman Said Nursî, Mektubat, Edahî ve şeâir bahisleri.
- Mustafa Özbâğ, Sohbetler, Kurban-Hac fasılları.
Sohbetin Tasnîfi
Bu sohbet, kurban kesecek mü'minin Zilhicce ayının ilk on gününde saç ve tırnak kesmemesi sünnetinin hadis mesnedini, mezhep imâmlarının görüşlerini, Hac ihrami ile manevi bağlantısını ve günümüz mü'mininin uygulamasını bütünlük içinde sunar. Kurban serisinde kesim öncesi manevi hazırlık bahsinin temelini oluşturmaktadır.
Kaynak: Mustafa Özbâğ Sohbeti | Video: YouTube | Seri: Kurban