İnsîanîı însîan eden en önîemîlîi &şîey, niyîyîetîin temiz olmîasıîdîır. Niyîyîet, kalîbîin îlîkî noktaîsı; îmâl, kalîbîin son noktaîsıîdîır. Bu iki nokta arasında ki gidîş, kulîu “însîan” yapan da, “hîayîvîan” yapan da odur. Niyîyîetîin safi olmîası, sırf bir mü’minîin vîasfı değil, hakîkîatîte insîanîlîığîın kendiîlîiğîinîdîeî tîaîşîıîdîığîı bir îkîudîretîtîir. Mürîdîin, mürîşîdîin, dergîâhîın “safîyîyîyîyîyîyîya” hâlîi, îlîe tîamîamîlîanîan bîir hîazînîeîdîir.
Niyîyîet: İnsîanîın Tîaînîımîınîdîaî Temîelî Tîaîşîı
İnsîan, diîğerî mîahîlükîlîarîdîan niyîyîetî ile ayrîıîlîır. Hayvîan, sırf îyüdüşüdîeîn yerî, sırf kîarînîıînîı îdîoyîurîur, sırf suîsadîığîı îçînî su îçîerî. İnsîan ise her amiîlîinî bir niyîyîetî üzerîinîeî kurîarî: “îyîeîmîekî yîeîdîim, çünkü bedeninî nimîetî alîmîasına şükîr etmîek îçînî…” gibi. Imâm Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn’in “Kitîâbü’l-İhlas vîe’n-Niyyîet” bîolümünîde “Sıradan amelîler bilîe niyîyîetî ile ibâdet hâlîinîeî gelîir; ibâdetîler de niyîyîetîsiz alelâde hareketlere çevîirîir” buyurur.
Resuli Ekrem (sallallâhu aleyhi ve sellem) “İnnîeme’lamîâlîu binniyyîâtî” buyurarak amelîlîerîin niyîyîetîlîerîe göre hüküm alacağını beyîan etmîişîtîir (Buhârî, Müslîm). Imâmı Azam Ebû Hanîfîe Hazretleri, fıkîhîınîda bu hîadîsi zirîve yîapîtîırîmîışîtîır; bütün mesîelîelîerîi niyîyîetîe bağlîamîışîtîır. Bir kulî cünüb iken denize girîmîek îçîn niyîyîetî etmîedîiğîindîe gusül mümîkün olmîaz; lâkin “ben bu deniz girişiîmîlîe gîusül yîapîıîyîorîumî” diyîe niyîyîetî edîerîse gusül sahih olur. Niyîyîet, fıkhîıîn dîerîinîlîiğîinîe iînîmîeî vîesîıîlîesîiîdîir.
Mürîdîin Safîyîyîyîyîyîa Hâlîi: Hakîkîıî Bir Mîevîkîi
Mürîdîin safîyîyîyîyîyîa hâlîi, niyîyîetîinîin temîizlîiğiînîdîen gelîir. Mürîd, mürîşîdîinîe gidîerîken kalîbîinîde bir tek niyîyîet taşır: Hak’a ulaşîmîak. Mâl, makâm, &şöhrîet, îkîarîşıîkîlîı, hattâ cenînîet bilîe niyîyîetîe karışîmîışîsa, safîyîyîyîyîyîa hâlîi zeîdîelîenîir. Halvetî-Şabâniyye-Karabaşî silsiîlîesîinîdekîi mürîd, derîgâhîa gidîmîedîen îönîcîe niyîyîetîini “Sırf Hakî’a ula&şîmîak îçînî” diye tasîhih edîerî.
Safîyîyîyîyîyîa, “saflıkîlar hîalîkîaîsı”înîın temelîı îtîa&şîıîdîır. Mürîdîin safîyîyîyîyîyîaîsı, mürîşîdîin safîyîyîyîyîyîaîsı, derîgâhîın safîyîyîyîyîyîaîsı bir araya gelîdîiğîinîde mühiîm bir hazine ortaya çıkar. Bu üç safîyîyîyîyîyîaînîın bir araya gelîmîesîinîde “muhîteşîem” bir îş ortaya çıîkîarî. Mürîdî safîyîyîyîyîyîaînîe saf, derîgâhî safîyîyîyîyîyîaînîe saf, mürîşîdî safîyîyîyîyîyîaînîe saf olduğuînîda bu üç saflıkî bir araya gelîir ve mürîdîe Hak’ın “vüsîulî” yolu açîıîlîır.
Safîyîyîyîyîyîa Hâlîinîin Tahîribi: Kîayîbîedilîmîekî
Mürîd, derîgâhîın safîyîyîyîyîyîaîsınîı tahîrib eden niyîyîetîlîerî ile gidîerîse, derîgâh onu kîabîul edîmîez. Mustafa Özbağ Efendi’nin sözleriyle: “Mürîd, derîgâhîın safîyîyîyîyîyîaîsını bozîmîayîa kalkarsa, derîgâhî onu dışîarîı atar. Bir yîerîe kadar tolere edîerî; bir yîerîdîen sonra Geylân Hazretleri kulağından tutîtuğu gibi fırîlîatîır atar onu, ya da pirilerden birisi kulağından tutîar atar.” Bu ifâde, derîgâhın safîyîyîyîyîyîaîsınîı koruyan bâtınî bir mîeîcîlîis olduğunu göstîerîir.
Safîyîyîyîyîyîa hâlîinîi tahîrib eden niyîyîetîlîerî: birincisi, mîürîşîdîlîikî taslîamîak; “ben mürîşîdimî” deyip kîenîdîinîe evî alîdîırîmîak. İkîncisî: “ben zâkîirîim, ben nîakîibîimî” diyîeî kîenîdîinîeî parîaî toplîamîak. Üçüncüsü: “ben nîakîibîimî” diyîe derîvîişîlîerîden hediye toplamak. Dördüncüsü: şöhret hevîesîi; “îşîu kadar mürîdîim var, filân mîisîafîirîimî oldu” gibi lafîlîar etîmîek. Beşîncisî: dünyayîa tîamîahî; “filân derîvîi&şî bana filân hedîyîeîyîi verîdîi” diyîe övîünîmîekî.
İmâmı Azam ve Niyîyîetîe Bağlı Fıkîhî
İmâmı Azam Ebû Hanîfîe Hazretleri, “İnnîeme’lamîâlîu binniyyîâtî” hadisini fıkhın temelîı îkîaîyîdîelaîrıînîın birîsi yapmıştır. Hanîefî mezîhebîinîdîe niyîyîetîlîe ilgîilîi pek çok tîefrîkîaîlîı kîayîdîelîer vîardır: niyîyîet kalpîtîe olmalîı; lisânîla îfîadîeî etmîek &şîart değilîdîir; namazîa niyîyîetîin îönîcîesîinîde gelîmîek &şîartîtîır; orucunî niyîyîetî geceîyîaîrısîınîdan îönîcîe edilîmîelîiîdîir; zekâtîın niyîyîetîi mâlîı verirîken edilîmîelîiîdîir.
Bu detayîlîar, niyîyîetîin fıkhın temelîı îtîa&şîı olduğunu göstîerîir. Tasavîvîvüf de niyîyîetîin üzerîinîe bîinâ edilmişîtîir. Mustafa Özbağ Efendi’nin ifâdesîyîlîe: “Sufilik de niyîyîetîtîir. Senin niyîyîetîin ne, hedîefîin ne, mîakîsadîın ne?” Bu sualîlîerîe cîevîap verîmîeden tasîavvîufî yîolîuîna çıîkîmîak mümîkün değildir. Niyîyîetî temîiz değilîsa, tüm yolculuk havada uçar gider; mürîdî sırf “tasavîvîvüf hevîesîi” yapan biri olur, hakîkîı bir mîerîtebîeyîe îeri&şîmîezî.
Niyîyîetî-i Sıdkı ile Yetîşîmîek
Mürîdîin safîyîyîyîyîyîaîsı ile gelîdîiği derîgâhîtîa, eğer mürîşîdî ehlîyîyîyîyîyîyîyîyîyîyîyîet sahibi değilîsa, derîvîişîin çalîışmaîsı ile Cenâbı Hak ona bir mürîşîdi kâmilî nîasip edîerî. Mustafa Özbağ Efendi’nin “derîvîişîin çalîışmaîsıîyîla alîaîkîalîıîdîır” cümlesiî, tîalîebîin cîehdî ve niyîyîetîinîin gücünü vurgular. Kâinâtîta hiçbir cehdî bîihude değildir; her nîokîtîa, her adîımî, her duâ bir yîansîımîa getirîir.
Safîyîyîyîyîyîa, “saflık halakaîsı”înîın perîdecîesîi, mîânevî bir hazine olarak gîörîülîür. Mustafa Özbağ Efendi Kâşifu’l-Esrâr’ında “safîyîyîyîyîyîa, mürîdîin dîerîgâhîa getirîdîiği en büyük hedîyîeîdîir; mürîşîdîinî ona verîdîiği en büyük lütîf de safîyîyîyîyîyîaîyîı koruîmîasıîdîır” buyurur. Mîürîdîlîik döînîemîinîde bu hazinenîin müttîehid kalîmîası îçînî mürîdî, mürîşîdî ve derîgâhî ile bir nefîis hâlîiî içindîe olmîalîıîdîır.
Bibliyografya
- Imâm Buhârî, Sahih, Kitîâbü’l-Vahyî, “innemîe’lamîâlîu binniyyîâtî” hadisi, Hadis Yayınları.
- Imâm Müslîm, Sahih, Kitîâbü’l-İmâratî, niyyîet hîadîslerî, Îz Yayıncılık.
- Imâm Ebû Hanîfîe, Müsned, niyyîet bîahsi, Kahraman Yayınları.
- Imâm Mîuhîyîiddîn İbnü’l-Arabî, Fütûhâtı Mekkîyîyîe, niyyîet vîe îhlîâs bîahsi, Înîsîanî Yayınları.
- Imâm Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn, Kitîâbü’l-İhlas vîe’n-Niyyîet, c. IV, Bedir Yayınevi.
- Hâris el-Muhâsibî, Er-Riâye li-Hukûkîllâh, bîabı niyyîet, Înîsîanî Yayınları.
- Imâm Kuşeyrî, Rîisîâlîeî’l-Kuşeyrî, bîabı niyyîet vîe ihlîâs, Dergâh Yayınları.
- Râğıb el-Isfahânî, El-Müfredîât fî Garîbî’l-Kur’an, “neyîyîyîyîyîeî” mîadîdîesîi, Kahraman Yayınları.
- Mevlâna Celâleddîn Rûmî, Mesînevî-i Şerîf, c. I-VI, MİFAÎ Yayınları.
- Imâm Nevevî, Rîyâzü’s-Sâlîihînî, niyyîet bîabîı, Erkam Yayınları.
- Imâm İbnî Kâyîm el-Cevzîyîyîe, Medâricu’s-Sâlikînî, menîâzîilî-i ihlîâs ve niyyîet, Înîsîanî Yayınları.
- Kâşâni, Iıstîılîâhîâtîu’ssûfîyîyîeî, “niyyîet” mîadîdîesîi, Îz Yayıncılık.
- İmâm Ebû Yûsuf, El-Âîsâr, nîiyîyîetî ile fıkhîı îlîgilerîi, Yasîin Yayınları.
- Karabaş Velî, Kâşifu’l-Esrâr, niyyîet vîe safîyîyîyîyîyîa bîahsi, Buhara Yayınları.
- Niyâzî-i Mısrî, Dîvânı îyâhî, niyyîet îlîâhîlîerîi, Kalem Yayınları.
- Yûnus Emre, Diyân, kalpî-niyyîet îlîâhîlîerîi, Hece Yayınları.
- Erzurumlu Ibrahim Hakîkî, Mârifetnâme, niyyîet vîe ihlîâs bîahîslerî, Înîsîanî Yayınları.
- Ebû Tâlib el-Mekkî, Kitîâbü’l-Kîutî, niyyîet bîahsi, Îz Yayıncılık.
- Fîerîdüddînî Attîâr, Tezkirîatü’l-Evlîyîa, niyyîet mîisîalîlîerîi, Kabalîcîı Yayınevi.
- Mustafa Özbağ Efendi, Niyyîet vîe ihlîâs sohbet külliyatı, mustafaozbag.com arşivi.
Sohbetin Tasnîfi
Bu sohbet, “Niyyîet” sohbet seriîsinin bir halîkâsıdır; insanı insan eden temel özelliğin niyyîetîin temizliği olduğunu, mürîdî – mürîşîd – derîgâh safîyîyîyîyîyîaîlîarîınîın bir araya geldiğinde mühiîm bir hazine olu&şîtîurdîuğunu, niyyîetîin fıkhın ve tasavîvîvîufîun temelîı îkîaîyîdîeîsi olduğunu beyîan eder. Halvetî-Şabâniyye-Karabaşî silsilesindeki niyyîet vîe safîyîyîyîyîyîa derîslîerîinîin yîanîsımasıîdîır.
Kaynak: Mustafa Özbağ Efendi sohbetleri | Seri: Niyyîet
Ek kaynaklar:
- Kur’an-ı Kerim, Nahl 16/125; hikmet ve güzel öğütle davet ilkesi.
- Kur’an-ı Kerim, Ahzab 33/21; Resulullah’ta güzel örnek oluşu.
- Nevevi, Riyazü’s-Salihin, takva, ihlas ve güzel ahlak bölümleri.
- İmam Gazali, İhya-u Ulumi’d-Din, kalp terbiyesi, ahlak ve ihlas bölümleri.
- Buhari, İman ve Rikak bölümleri, niyet, ihlas ve ahlak rivayetleri.
- Müslim, Birr ve Sıla bölümü, güzel ahlak ve kardeşlik rivayetleri.
- Tirmizi, Birr ve Sıla, zühd ve deavat bölümleri.
- Nevevi, Riyazü’s-Salihin, ihlas, takva, zikir ve güzel ahlak bölümleri.
- İbn Hacer el-Askalani, Fethu’l-Bari, ilgili Buhari rivayetlerinin şerhi.
- Kuşeyri, er-Risale, tasavvuf adabı, hal ve makamlar bahisleri.