Hallâcı Mansûr kuddise sirruhu hazretleri, Halvetiyye-Şâbâniyye-Karabâşiyye yolundaki esmâ tertîbinde beşinci esmâya, yâni Hayy ismine ulaştığında «Ene'l-Hak» sözünü söylemiştir. Bu söz onun fenâ fillâh hâline ulaştığının, yâni kendi varlığının Cenâbı Hakk'ın varlığında yok olduğunun bir tezâhürüdür. Mustafa Özbağ Efendi bu sohbette mü'minlere bu hâlin ne anlama geldiğini ve mürşidi kâmilin terbiyesi olmadan bu yola girmenin tehlikelerini îzâh etmektedir. «Sen şeyhin olmadan bir adım at, atan kazânın belâsını çekersin» sözü, esmâ yolculuğunun kuvvetli bir riyâzet ve mücâhede gerektirdiğini, ve mürşidi kâmilin himâyesi olmadan bu yola adım atmanın çok büyük bir tehlike taşıdığını gösterir. Hallâcı Mansûr kendi hâlinde «Ene'l-Hak» söyleyebildiği için fenâya ulaştı, lâkin onun bu hâli sıradan kişiler için bir model değildir. Mustafa Özbağ Efendi, esmâ yolunun belirli bir tertîbe sâhip olduğunu, ve dervîşin bu tertîbi mürşidi kâmilin terbiyesi altında geçmesi gerektiğini beyân etmektedir.

Hallâcı Mansûr'un Hâli

Hallâcı Mansûr kuddise sirruhu hazretleri 858'de doğmuş, ve 309/922 yılında Bağdâd'da idâm edilmiştir. Sûfî târîhinin en büyük ve en tartışmalı simâlarından biridir. Mustafa Özbağ Efendi bu sohbette, «Hallâcı Mansûr beşinci esmâya ulaştığında 'Ene'l-Hak' demiştir. Bu o anda kendi nefsinin tamâmen Cenâbı Hakk'ın varlığında fânî olduğunu, ve Hak'ka tâbi olduğunu gösterir» demektedir. Bu hâl tasavvuf âleminde «fenâ fillâh» olarak isimlendirilen makâmdır; yâni kişinin kendi varlığının Cenâbı Hakk'ın varlığında yok olması. Bu hâle ulaşan kişi artık «ben» demediği için, «Ene'l-Hak» sözü onun ağzından çıktığında bu söz aslında Cenâbı Hakk'ın kendi söylediği bir sözdür. Bu öğreti çok ince bir öğretidir ve sıradan akıl ile anlaşılması zordur.

Beşinci Esmânın Hâli

Halvetiyye-Şâbâniyye-Karabâşiyye yolundaki esmâ tertîbinde beşinci esmâ «Hayy» ismidir. Bu isim Cenâbı Hakk'ın hayât sıfâtının tezâhürüdür. Mustafa Özbağ Efendi Şerhi Virdi Settâr'ında, «Beşinci esmâya ulaşan dervîş, kendi hayâtının Cenâbı Hakk'ın hayâtından bir kıvılcım olduğunu idrâk eder. O zaman kendi varlığını O'nun varlığında fânî görür» demektedir. Bu hâlde dervîş kendisini bağımsız bir varlık olarak görmez; sadece Cenâbı Hakk'ın tecellîsi olarak görür. Bu hâl «tevhîdi ef'âl»den «tevhîdi sıfât»a, ve oradan «tevhîdi zât»a yükselen bir mertebedir. Beşinci esmâda dervîş tevhîdi sıfât makâmındadır; bütün sıfâtların Cenâbı Hakk'a âit olduğunu ve kendi sıfâtlarının da O'nun bir tecellîsi olduğunu idrâk eder. Hallâcı Mansûr bu makâmda «Ene'l-Hak» demiştir.

Mürşidsiz Yolun Tehlikesi

Mustafa Özbağ Efendi bu sohbette, «Sen şeyhin olmadan bir adım at, atan kazânın belâsını çekersin» diyerek mürşidsiz yolun ne kadar tehlikeli olduğunu beyân eder. Esmâ yolu çok kuvvetli bir kuvvet kaynağıdır; ve bu kuvvet eğitimsiz bir kalbe yıldırım gibi düşebilir. Bir dervîş eğitim almadan beşinci esmâya geçmeye çalışırsa, ya delirir, ya sahte bir vecde kapılır, veya gurura düşer. Mustafa Özbağ Efendi, «Bu yolun çukurları çok derindir; bir adım yanlış atılırsa Şâhı Cihân'ı kaybeder, dünyâya rezîl olursun» demektedir. Bu yüzden mürşidi kâmilin terbiyesi altına girmek, ve onun rehberliğinde adım atmak elzem'dir. Mürşid Cenâbı Hakk'ın izniyle dervîşin hâlini bilir, ve onu uygun zamanda uygun esmâya geçirir.

Hallâcı Mansûr'un Aslında Mürşidi Vardı

Mustafa Özbağ Efendi bu sohbette önemli bir noktaya dikkât çeker: Hallâcı Mansûr'un da aslında mürşidi vardı. O Cüneydi Bağdâdî hazretlerinin mürîdi idi; ve daha sonra başka mürşidlerden de eğitim almıştı. Bu yüzden Hallâc'ın hâli mürşidsiz bir hâl değildi; ona ulaşmak için yıllarca eğitim almıştı. Mustafa Özbağ Efendi, «Bazı kişiler 'Hallâcı Mansûr Ene'l-Hak demiş, ben de derim' gibi bir hata içine düşerler. Halbuki Hallâc bu makâma ulaşmak için yıllarca riyâzet ve mücâhede etmişti, ve nihâyetinde bu hâl onun ağzından zuhûra çıkmıştı. Sıradan bir kişi bunu bir taklîd olarak söylerse, hem küfre düşer, hem de helâk olur» demektedir. Bu yüzden Hallâc'ı sevmek başkadır, onu taklîd etmek başkadır.

Esmâ Tertîbinin Hikmeti

Halvetiyye yolundaki yedi esmâ tertîbinin belirli bir hikmeti vardır. Mustafa Özbağ Efendi bu sohbette, «Bu tertîb keyfî değildir; her bir esmânın hâli, kuvveti, ve dervîşin nefsî mertebesi göz önünde bulundurularak düzenlenmiştir» demektedir. Birinci esmâ Lâ ilâhe illâllâh, dervîşin nefsi emmâresine yöneliktir; nefsin kötü meyillerini yıkar, ve onu Hak yoluna çevirir. İkinci esmâ Allâh, dervîşin nefsi levvâmesine yöneliktir; nefsin pişmânlığını ve tövbesini kuvvetlendirir. Üçüncü esmâ Hû, dervîşin nefsi mülhimesine yöneliktir; ona ilhâm kapılarını açar. Dördüncü esmâ Hak, nefsi mutmainnesine yöneliktir; onu hakîkatlere açar. Beşinci esmâ Hayy, nefsi râzıyyesine yöneliktir; onu Cenâbı Hakk'ın takdîrine râzı eder, ve fenâya yaklaştırır. Beşinci esmâya ulaşmak çok büyük bir merhaledir.

Halvetiyye Yolunun Disipini

Halvetiyye-Şâbâniyye-Karabâşiyye yolunun disipini son derece sıkıdır. Bir dervîş bu yola girdiğinde, mürşidi onu önce nefsî mertebelerini öğrenmeye sevk eder; sonra her bir esmâda yeterli süre kalmasını sağlar; ve nihâyetinde dervîşi belirli bir kemâl mertebesine ulaştırır. Mustafa Özbağ Efendi bu disipini şöyle târîf eder: «Bu yolda acele eden, geri döner; sabreden, devam eder; sebât eden, ulaşır.» Bir dervîş yıllarca bir esmâda kalabilir; bu durum onun zayıflığı değil, hâlinin gereğidir. Mustafâ Özbağ efendi de sohbetlerinde, «Sen bu yolun disipinine tâbi ol; mürşidinin sözünü dinle; ve sabırla yürü. Bir gün geçtiğinde göreceksin ki, çok mesâfe almışsın» demektedir. Halvetiyye yolu uzun bir yoldur, fakat sonunda Cenâbı Hakk'a ulaştırır.

• Kur'ânı Kerîm: Bakara 2/255 (Âyetü'l-Kürsî); Hadîd 57/3; Kâf 50/16; Hadîd 57/4.
• Hallâcı Mansûr, Kitâbü't-Tavâsîn (Massignon neşri).
• Ferîdüddîn Attâr, Tezkiretü'l-Evliyâ, Hallâcı Mansûr tercemesi.
• Hatîb el-Bağdâdî, Târîhu Bağdâd, Hallâc'ın muhâkemesi.
• İbnü'l-Arabî, el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye, fenâ-bekâ bahsi.
• İbnü'l-Arabî, Fusûsu'l-Hikem, tevhîd makâmları.
• Mustafa Özbağ Efendi, Şerhi Virdi Settâr, beşinci esmâ bahsi.
• Mevlânâ Celâleddîni Rûmî, Mesnevî-i Ma'nevî, Mansûr remzleri.
• İmâm Gazzâlî, İhyâ-u Ulûmi'd-Dîn, Cilt 4, Müşâhede makâmı.
• Sülemî, Tabakâtü's-Sûfiyye, Hallâcı Mansûr bahsi.
• Kuşeyrî, er-Risâletü'l-Kuşeyriyye, fenâ ve bekâ.
• Hucvirî, Keşfü'l-Mahcûb, sûfî makâmları.
• İbn Kayyim el-Cevziyye, Medâricü's-Sâlikîn, fenâ makâmı.
• Şâbânı Velî Hazretleri, Hâlvetiyye Virdi Şerîfi.
• Aziz Mahmûd Hüdâyî, Câmi'u'l-Fadâ'il.
• Hüseyin Vassâf, Sefînei Evliyâ, Halvetiyye silsilesi.
• Niyâzî-i Mısrî, Dîvânı İlâhiyât, fenâ şi'irleri.
• Yûnus Emre Dîvânı, Mansûr şi'irleri.
• Ahmed Avni Konuk, Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Mansûr remzleri.
• Mustafa Özbağ Efendi, Sohbet Serileri, Esmâ Tecellîsi Sohbetleri.

Sohbetin Tasnîfi: Bu sohbet Hallâcı Mansûr'un beşinci esmâdaki hâlini, mürşidsiz yolun tehlikesini, esmâ tertîbinin hikmetini, ve Halvetiyye yolunun disipinini tafsîl etmektedir.

Kaynak: mustafaozbag.com | Video: YouTube | Seri: Esmâ Tecellîsi Sohbetleri