Mustafa Özbağ Efendi bu sohbette «Cehennemde azâb ebedî midir?» sorusunu Kur'ânı Kerîm âyetleri ve hadîsi şerîfler ışığında tafsîl eder. Nisâ Sûresi 14. âyetinde «Kim de Allâh'a, ve peygamberine isyân eder, ve Allâh'ın koyduğu sınırları aşarsa, Allâh onu ebedî kalacağı cehennem ateşine koyar; onun için alçaltıcı bir azâb vardır» buyurulur. Mâide Sûresi 37. âyetinde ise «Onlar ateşten çıkmak isterler, fakat oradan çıkamayacaklardır; onlar için sürekli bir azâb vardır» denilmektedir. Lâkin Mustafa Özbağ Efendi daha önce cehennemin ebedî olduğunu, ama azâbın ebedî olmadığını beyân etmiştir. Bunun iç boyutu hadîsi şerîfler ışığında izâh edilir: Hz. Peygamber bir avuç toprak alıp savurarak ve ıslak bir hurma dalı ile çamuru karıştırarak «Bir gün cehennem bu hâle gelir» buyurmuştur. Cehennem mekân olarak bâkî kalabilir, fakat içindeki azâbın ebedîliği tartışma konusudur.

Soru: Cehennemde Azâb Ebedî midir?

Mustafa Özbağ Efendi sohbete cemâatten gelen bir soruyu mihver alarak başlar: Nisâ Sûresi 14. âyetinde «Kim de Allâh'a, ve peygamberine isyân eder, ve Allâh'ın koyduğu sınırları aşarsa, Allâh onu ebedî kalacağı cehennem ateşine koyar; onun için alçaltıcı bir azâb vardır» (Nisâ 4/14) buyurulmaktadır. Mâide Sûresi 37. âyetinde ise «Onlar ateşten çıkmak isterler, fakat oradan çıkamayacaklardır; onlar için sürekli bir azâb vardır» (Mâide 5/37) denilmektedir. Soru şudur: Siz daha önceden cehennemin ebedî olduğunu ama azâbın ebedî olmadığını söylediniz; biz bunun iç boyutunu anlayamadık. Bu soru tasavvuf erbâbının ehli sünnet kelâmı ile birleştirdiği derin bir mes'eledir; ve İslâmî hassâsiyetle ele alınmalıdır.

Hadîsi Şerîfler Işığında Cehennemin Âkıbeti

Mustafa Özbağ Efendi cevâbı hadîsi şerîfler ışığında ortaya koyar: Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir avuç toprak alıp yukarıdan aşağı savurarak «Bir gün cehennem bu hâle gelir» buyurmuştur. Yine bir hadîsi şerîfte eline ıslak bir hurma dalı alıp çamuru karıştırarak «Bir gün cehennem bu hâle gelir» demiştir. Bu hadîsi şerîflere binâen denilmiştir ki cehennemin bir gün azâbı biter. Cehennem mekân olarak bâkî kalabilir, fakat içindeki azâbın ebedîliği tartışma konusudur. Âyeti kerîmelerdeki «ebedî» ifâdesi ile hadîsi şerîflerdeki rivâyetler birlikte değerlendirilmelidir.

Ehli Sünnet Kelâmında İki Görüş

Mustafa Özbağ Efendi mes'elenin ehli sünnet kelâmındaki iki temel yorumunu da imâ eder. Birinci görüş: cehennem ve azâb birlikte ebedîdir; âyetlerin zâhirî mânâsı budur, ve cumhûr ulemânın görüşü de bu istikamettedir. İkinci görüş: cehennem ebedîdir, lâkin azâb belli bir zamânda hafifler veyâ kesilir; bu görüş İbnü'l-Kayyim el-Cevziyye ve İbn Teymiyye gibi bâzı ulemâ tarafından savunulmuştur. Bu görüşün dayanağı yukarıda zikredilen hadîsi şerîflerdir. Lâkin cumhûr ulemâ bu hadîslerin tek başına âyeti kerîmelerin zâhirî mânâsını te'vil etmek için yeterli olmadığını söyler. Mes'ele kelâm âlimleri arasında ihtilâflıdır; ve mü'mînin görevi her iki ihtimâli de hesâba katmak ve cehennemden Allâh'a sığınmaktır.

Âyeti Kerîmelerin Mânâsı

Mustafa Özbağ Efendi âyeti kerîmelerin temel mânâsını da tafsîl eder: Cenâbı Hak Nisâ Sûresi 14. âyetinde Allâh ve Resûlüne isyân edenlerin, ve Allâh'ın hudûdunu aşanların ebedî cehennem ateşine atılacaklarını bildirir. Mâide Sûresi 37. âyetinde ise cehennemliklerin ateşten çıkmak isteyeceklerini, fakat çıkamayacaklarını ve sürekli bir azâb içinde kalacaklarını beyân eder. Bu âyeti kerîmeler küfür üzerine ölenlerin ebedî cehennemde kalacaklarını ortaya koyar. Mü'min günâhkâr ise bir müddet azâb gördükten sonra Allâh'ın rahmetiyle cennete alınır; ehli sünnetin temel akîdesi budur. Cehenneme atılan kâfir ise oradan çıkmaz; ve âzâbı sürekli devâm eder.

Tasavvufî Yorum: İlâhî Rahmetin Genişliği

Mustafa Özbağ Efendi tasavvufî bir yorumla da mes'eleyi izah eder: Cenâbı Hakk'ın rahmeti gazâbını geçer (sebakat rahmetühû ğadabehû — Buhârî, Tevhîd 15). Bu hadîsi kudsî ilâhî rahmetin genişliğini ortaya koyar. Bâzı tasavvuf ehlinin nazârında, cehennemin azâbı belli bir zamânda Allâh'ın rahmetinin tecellîsi ile sona erebilir; fakat cehennem mekân olarak bâkî kalır. Bu yorum esâsen istikbâli iltihâbîye dayanır; ve Allâh'ın iradesinde her şey mümkündür. Lâkin bu hâl bir esâs olarak alınamaz; mü'mînin görevi cehennemden Allâh'a sığınmak, ve azâbtan korumayı dilemekdir. İmâm Gazzâlî hazretleri İhyâ-u Ulûmi'd-Dîn'de havfrecâ dengesini tafsîlen îzâh etmiştir.

Mü'mînin Vazîfesi: Havf ve Recâ Dengesi

Mustafa Özbağ Efendi sohbetin sonunda mü'mînin vazîfesini de tafsîl eder: cehennemin azâbı ister ebedî olsun ister bir gün biten cinsten olsun, mü'mînin vazîfesi havf ve recâ dengesinde durmaktır. Havf — Allâh korkusu — onu günâhlardan uzak tutar; recâ — Allâh'ın rahmetine ümîd — onu ümîdsizlikten korur. Cenâbı Hak âyeti kerîmede «Allâh'ın rahmetinden ümîd kesmeyin; muhakkak Allâh bütün günâhları affeder» (Zümer 39/53) buyurmuştur. Halvetiyye-Şâbâniyye-Karabâşiyye yolunun manevî terbiyesi de mü'mîni havf ve recâ arasında dengeli, takvâ üzere yaşamaya yöneltir; ve bu vasıflar onun manevî terakkîsinin temel cüzlerini teşkîl eder. Mü'mîn cehennemden Allâh'a sığınır, cennete kavuşmayı umar, ve bu iki kanat ile manevî yolculuğunu sürdürür.

• Kur'ânı Kerîm: Nisâ 4/14; Mâide 5/37; Bakara 2/81-82; Zümer 39/53; Hûd 11/106-108.
• Sahîhi Buhârî, Kitâbü't-Tevhîd 15, rahmet hadîsi.
• Sahîhi Müslim, Kitâbü't-Tevbe.
• Süneni Ebû Dâvûd, Kitâbü's-Sünne.
• Süneni Tirmizî, Kitâbü Sıfati'l-Cehennem.
• Süneni Nesâî.
• Süneni İbn Mâce, Kitâbü'z-Zühd.
• İmâm Mâlik, Muvatta.
• İmâm Ahmed, Müsned.
• İmâm Gazzâlî, İhyâ-u Ulûmi'd-Dîn, havfrecâ ve cehennem bahisleri.
• İmâm Râzî, Mefâtîhu'l-Gayb, Nisâ 14 ve Mâide 37 tefsîri.
• İmâm Kurtubî, el-Câmi'u li-Ahkâmi'l-Kur'ân.
• İbn Kesîr, Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm.
• İbnü'l-Kayyim el-Cevziyye, Hâdî'l-Ervâh.
• İmâm Sühreverdî, Avârifü'l-Ma'ârif.
• İmâm Mâturîdî, Te'vîlâtü'l-Kur'ân.
• İmâm Eş'arî, el-İbâne.
• İmâm Beyhakî, Şuabü'l-Îmân.
• Mustafâ Özbağ Efendi, Sohbet Serileri, Cehennem Sohbetleri.

Sohbetin Tasnîfi: Bu sohbet cehennemde azâbın ebedî olup olmadığı sorusunu, hadîsi şerîfler ışığında cehennemin âkıbetini, ehli sünnet kelâmındaki iki görüşü, âyeti kerîmelerin temel mânâsını, tasavvufî yorumla ilâhî rahmetin genişliğini, ve mü'mînin havfrecâ dengesindeki vazîfesini tafsîl etmektedir.

Kaynak: mustafaozbag.com | Video: YouTube | Seri: Cehennem Sohbetleri