Bu sohbette Mustafa Özbağ Efendi hazretleri — bir hikâyedeki “in’âm ve ihsân sâhibi padişâh”ın Cenâb-ı Hakk’ın vericiliğine masdar/mazhar olduğunu, denizin ve madenin onun ihsânına karşı zelzeleye düştüğünü, kapısının hâcet kıblesi hâline geldiğini, padişâhın hem zâhir hem bâtın çift kanatlı olduğunu, Allâh dostu olarak Cenâb-ı Hakk’ın Rezzâk-Kerîm-Vehhâb-Rahmân-Rahîm gibi pek çok sıfatına tecellî mazharı olduğunu, Cenâb-ı Hakk’ın peygamberlerin üzerinden kitap ve hikmet verdiği gibi velîlerin-padişâhların-âlimlerin-âile reislerinin-zâkirlerin-çavuşların üzerinden de ilim, rızık, adâlet, kudret ve kuvvet ismi şerîfini tecellî ettirdiğini, dolayısıyla insanların yeryüzündeki tüm vericilerin Allâh’ın “maşası ve eşyâsı” hükmünde olduklarını, bunu radyo istasyonu metaforuyla — tek Allâh ve sayısız vericisi — anlattığını, zekât veren kimsenin kendi malını değil Allâh’ın emânetini dağıttığını, dolayısıyla kibirlenmemesi gerektiğini, kibirliyse o zekâtın sevabının olmadığını ve “olmadık yere” gideceğini, Cenâb-ı Hakk’ın bir şeyi unutturduğunda mü’minin “Bu bana unutturuldu” demesi hükmünü hadîs-i şerîfle hatırlatarak insanın unutmaya dahi gücünün olmadığını (“unuttuklarınızdan sorumlu değilsiniz” hadîs-i şerîfi) ve dolayısıyla hatırlamaya da gücünün olmadığını, mü’minin bütün iyilikleri Allâh’tan görmesi ve şahıstan görmemesi gerektiğini tafsîlâtlı bir sûrette beyân etmektedir.

İn’âm ve İhsân Sâhibi Padişâh: Allâh’ın Vericiliğine Masdar

Mustafa Özbağ Efendi hazretleri sohbete bir tasavvuf hikâyesindeki “in’âm ve ihsân sâhibi padişâh”ın tasvîriyle başlar: “İn’âm ve ihsân sâhibi Allâh’ın vericiliğine masdardı. Deniz ve maden onun ihsânına karşı zelzeleye düşmüş. Onun cömertliğine doğru kâfile kâfile gelip duruyordu. Kapısı hâcet kıblesiydi. Şöhreti, cömertlikle bütün âleme yayılmıştı.” Bu cümlelerle anlatılan padişâh, sıradan bir hükümdâr değil; cömertliğin şahsında müşahhaslaştığı bir mazhardır.

Efendi hazretleri bu padişâhın asıl kaynağını gösterir: “O öyle bir padişâhtı ki o Cenâb-ı Hakk’ın vericiliğine masdardı. Allâh verendir. Allâh ganidir. Allâh cömerttir. Allâh cömertliğin de üstündedir. Allâh cömerttir, isteyene verir. Allâh cömertliğin üstündedir, istemese dahi o kimse ihtiyâcı varsa ona da verir.” İşte burada cömertliğin iki derecesi ortaya çıkar:

• Cömertlik: İsteyene veren — bu sıradan cömerttin sıfatıdır
• Cömertliğin üstü: İstemese dahi ihtiyâcı olanı bilen ve veren — bu Allâh’ın sıfatıdır

Padişâhın çift kanatlılığını da Efendi hazretleri şöyle açıklar: “O öyle bir padişâhtı ki hem zâhir hem bâtın çift kanatlı bir padişâhtı. O yüzden Allâh’ın vericiliğine masdardı. Zâhiren böyle padişâhmış gibi görünürken o aynı zamanda Allâh dostuydu ve Cenâb-ı Hakk’ın birçok sıfatına tecellîde mazhar olmuş bir kimseydi.” Bu, sûfî padişâh — yâni hem dünyâ-emirliğine hem de bâtın-velâyetine sâhip kimse — figürünün tasvîridir.

Esmâ-i İlâhînin Tecellî Mazharı: Rezzâk, Kerîm, Vehhâb, Rahmân, Rahîm

Efendi hazretleri padişâhın hangi esmâ-i ilâhîye mazhar olduğunu sıralar: “Örneğin Rezzâk ismi şerîfine mazhardı. Örneğin el-Kerîm ismi şerîfine mazhardı. Örneğin el-Vehhâb ismi şerîfine mazhardı. Örneğin el-Rahmân ismi şerîfine mazhardı. Örneğin er-Rahîm ismi şerîfine mazhardı.” Bu beş esmâ Cenâb-ı Hakk’ın “verici” sıfatlarının baş başa anılan beş büyük esmâsıdır:

• er-Rezzâk — rızıkları yaratan ve dağıtan
• el-Kerîm — soylu, cömert, lutufkâr; iyiliği bol olan
• el-Vehhâb — karşılıksız bağışlayan; istemeden veren
• er-Rahmân — dünyâda mü’min-kâfir tüm yaratıklara rahmet eden
• er-Rahîm — âhirette husûsî olarak mü’minlere rahmet eden

Efendi hazretleri padişâhın bu mazhariyyetinin hikmetini açıklar: “Çünkü o Cenâb-ı Hakk’ın yeryüzündeki sıfatlarının tecelligâhı olmuştu. Cenâb-ı Hak onun elinden dağıtıyordu. Onun elinden ihsân ediyordu. Onun üzerinden veriyordu. İlmi onun üzerinden aktarıyordu.” Yâni Allâh’ın esmâsı yeryüzünde aslında “boşa düşmüş” gibi durmaz; bir mazharda — bir velîde, bir padişâhta, bir âilede — kemâliyle tecellî eder.

Peygamberler-Velîler-Padişâhlar: Cenâb-ı Hakk’ın İlmin ve Hikmetin Aktarıcıları

Efendi hazretleri Cenâb-ı Hakk’ın hangi mazharlarla tecellîlerini gönderdiğini sırasıyla anlatır: “Nasıl peygamberlerin üzerinden Cenâb-ı Hak bir ilim aktardı? Kitapla berâber onlara hikmet verdi ve kitabı da hikmeti de peygamberlerin üzerinden verdi. Aynı şey velîlerin üzerinden de hikmet verdi. Velîlerin üzerinden ilim verdi.” Yâni vahiy peygamberlere geldi, ilhâm velîlere — ama her ikisi de Allâh’ın ilim ve hikmet hazînesinden, sâdece farklı kanallardan.

Padişâhları da bu silsileye dâhil eder Efendi hazretleri: “Aynı şey padişâhların üzerinden Cenâb-ı Hak Rezzâk ismi şerîfini, Cenâb-ı Hak adâlet ismi şerîfini, Cenâb-ı Hak kudret ve kuvvet ismi şerîfini onların üzerinden verdi.” Padişâhlar peygamberler veya velîler değildir — ama hükümdârlık vazîfesinde Allâh’ın el-Adl, el-Kavî, el-Kudret esmâlarına vesîle olurlar.

Buradan Efendi hazretleri merkezî hükmü ortaya koyar: “O zaman burada o kimsenin vericiliği Cenâb-ı Hakk’ın bir maşası, bir eşyâsı hükmünde. O kimse hak ve hakîkati konuşuyorsa o bilgi onun kendisinin değil Allâh’ın. O Allâh’tan geleni aktarıyor.” Vericinin kendi mülkü olmadığı, sâdece bir aktarıcı/vesîle olduğu — bu, sûfî tevhîdinin hareket noktasıdır.

Radyo İstasyonu Metaforu: Tek Allâh, Sayısız Vericiler

Efendi hazretleri çok güçlü bir modern metafor kullanır: “Tâbiri câizse bir radyo istasyonu gibi. Nasıl radyo istasyonunda bir verici var. Konuşan orada bir kişi ama binlerce kişi o radyoyu dinliyor. O vericilerden dinliyor. Allâh tek bilginin sâhibi; o Cenâb-ı Hakk’ın sayısız sonsuz vericisi var.” Bu metaforda:

• Tek bilgi kaynağı — Cenâb-ı Hak (Âlimü’l-gayb)
• Sayısız vericiler/aktarıcılar — peygamberler, velîler, padişâhlar, âlimler, âile reisleri, zâkirler, çavuşlar, muallimler
• Dinleyenler — bütün ümmet, mü’minler, müridler

Efendi hazretleri bu prensibi tüm ictimâî roller için genişletir: “O yeryüzündeki vericiler ister bunlar velîler olsun, Allâh’ın yeryüzünde tâyin ettiği kutupları olsun, isterse devlet başkanı olsun, isterse âile reisi olsun, ister zâkir olsun, ister çavuş olsun, ister evinde dersi açan kimse olsun, isterse medresede âlim olsun, isterse medresede hoca olsun — adı ne olursa olsun, onun gerçek mânâda arkasında verici olan Allâh’tır.”

Tatbîk olarak bu hakîkat şu uyarıyla pekişir: “Sen gözün şaşırmasın. Sen geleni Allâh’tan gör. Sen şahıstan görme. Şahsın elinde bir kudret, kuvvet yok. Anında unutturur Cenâb-ı Hak isterse sana.” Yâni iyiliği şahıstan görmek (kişiye tapmak, “o sayesinde bu oldu” demek) tasavvufta gizli şirkin sınırına yaklaşır.

Zekâtı Veren Kibirlenmesin: Kendi Malı Değil, Allâh’ın Emâneti

Bu prensibin pratik ahlâkî sonucunu Efendi hazretleri çok net koyar: “Her türlü maddî manevî [vericilik] — o zaman o verici hükmündeki olan kimseler kendi mallarını, kendi ilimlerini dağıtmıyor. Zekâtı veren kimse kendi malını dağıtmıyor. Kendi kendisine kibirlenip böbürlenip kendini bir şey zannetmesin. Ganî olan Allâh, Allâh’ın ona emânet verdiğini dağıtıyor.”

Kibrin zekâta etkisini Efendi hazretleri çarpıcı bir şekilde anlatır: “Kendi malını dağıtmadığı için onu kibirlilik de veriyorsa o kibirliliğinden dolayı o zekâtın onda bir sevabı olmadı. Hatta kibirliyse o olmadık yere gider verir. Olmadık yere verir. Neden? Çünkü kibirli kimse olmadık bir yere verecek ki Cenâb-ı Hak ona bir şey nasîb etmeyecek.”

Efendi hazretleri kibirli zekât verenin kendisini tanıyabilmesi için Hz. Ali’nin meşhur ölçüsünü hatırlatan bir prensip koyar: “Bak sen dostuna bak. Arkadaşına bak. Kardeşine bak. Yol yürüdüğüne bak. Sen kimi sevdin ona bak. O zaman senin resmin çıkacak orada.” Yâni bir insanın gerçek hâlini onun çevresi gösterir; sevdikleri kim ise, kendisi de odur.

“Bu Bana Unutturuldu De”: Hatırlamaya da Gücün Yok

Sohbetin son bölümünde Efendi hazretleri “şahıstan görme, Allâh’tan gör” hakîkatini bir hadîs-i şerîfle iyice somutlaştırır: “Sen bir şeyi unuttuğunda hadîs-i şerîfte ‘bu bana unutturuldu de’ diyor. Unutturuldu de. Neden? Senin unutmaya dahi gücün yok. Sen bir şeyi unutacağım desen dahi unutamazsın. Ancak Allâh sana onu unutturur.” Bu hadîs Buhârî’de Hz. Peygamber’in tilâvet ederken bir âyeti unutmasıyla ilgili rivâyette geçer; mü’min, “unuttum” yerine “bu bana unutturuldu” demelidir.

Efendi hazretleri ikinci bir hadîs-i şerîfi de ekler: “Başka bir hadîs-i şerîfte de ‘unuttuklarınızdan sorumlu değilsiniz’ der. Sebep — unutturan Allâh’tır. Kardeş, unutma gücün dahi senin elinde yok. Sen kendini ne zannediyorsun?” “Ümmetimden hatâ-unutma ve cebren-zorla yapılan kaldırılmıştır” hadîsi (İbn-i Mâce, Beyhakî) bu hükmün esâsıdır.

Sohbetin nihâî mantıksal sonucu çok özlü bir cümleyle bağlanır: “Sen bir şey unutacaksan sen unutmuyorsun. O sana unutturuluyor. Senin unutmaya dahi gücün yok ki hatırlamaya gücün olsun. Unutmaya gücü olmayanın hatırlamaya gücü mü olur? Unutmaya gücün yok senin. Tersine. O zaman hatırlamaya da gücün yok.”

Burada nihâî bir tasavvufî tevhîd ortaya çıkar: İnsanın “kudretli” zannettiği zihnî melekelerin hiçbiri kendi mülkünde değildir. Hatırlama da, unutma da, bilme de, vermek de, almak da — hepsi Allâh’ın elindedir. Mü’min sâdece Allâh’ın bir maşası, bir vericisi, bir mazharıdır.

Bibliyografya — Zikredilen Kaynaklar

• Esmâ-i İlâhî (Esmâü’l-Hüsnâ): er-Rezzâk (Rızık veren), el-Kerîm (Soylu cömert), el-Vehhâb (Karşılıksız bağışlayan), er-Rahmân (Geniş rahmet sâhibi), er-Rahîm (Husûsî rahmet sâhibi), el-Adl (Adâletli), el-Kavî (Kuvvetli), el-Kudret (Kudretli), el-Ganî (Zenginliği zâtî olan, hiçbir şeye muhtaç olmayan).
• Hadîs-i Şerîfler — Unutma ve İrâde: Sahîh-i Buhârî, “Resûlullâh’ın ‘unuttum demeyiniz, bana unutturuldu deyiniz’ hadîsi”; “Ümmetimden hatâ-unutma ve cebren-zorla yapılan kaldırılmıştır” (İbn-i Mâce, Beyhakî, Taberânî); insanın irâde-i cüz’iyyesinin sınırları ve takdîrât-ı ilâhiye boyun eğme.
• Kur’ân-ı Kerîm — Vericilik ve Tevhîd: “Allâh’tan başka rızık verici var mı?” (Fâtır 3); “Allâh dilediğine bol-bol verir, dilediğine de daraltır” (Şûrâ 12, Râ’d 26); “Sizde olan bütün ni’metler ancak O’ndandır” (Nahl 53); zekâtla ilgili Bakara 271 (“Sadakaları açıkça verirseniz iyi; gizleyip fakirlere verirseniz daha hayırlı”); “Verdikleriniz ile başa kakmayın” (Bakara 264).
• Tasavvufî Istılâhlar: Mazhar (esmânın tecellî yeri), masdar (kaynak/zuhûr yeri), tecellî (esmâ ve sıfâtın görünüşe çıkması), bâtın (gizli/iç boyut), zâhir (açık/dış boyut), velâyet (Allâh dostluğu), kutub (yeryüzünde tâyin edilen büyük velî), maşa-eşyâ (vesîle hükmünde olma), ilhâm (velîlere gelen mâ’rifet ışığı).
• Hadîs-i Şerîfler — Cömertlik ve İnfak: “Cömert kimse Allâh’a yakın, cennete yakındır; cimri kimse Allâh’tan uzak, cehenneme yakındır” (Tirmizî); “Veren el alan elden üstündür” (Buhârî, Müslim); zekâtın saflaştırıcılığı ve kibirsiz infâkın fazîleti.
• Padişâh-Velî Tipi (Sûfî Tasavvurda): Hârûnürreşîd ile İmâm Mâlik münâzarası, Sultan Murâd Hüdâvendigâr’ın Hacı Bayrâm-ı Velî’ye intisâbı, Yıldırım Bâyezîd’in Emîr Sultân’a hürmeti, Fâtih Sultân Mehmed’in Akşemseddîn’e bağlılığı — Anadolu sûfî gelenekteki “padişâh-velî” tipinin örnekleri.
• Tasavvufî Edebiyât: “Hâcet kıblesi” tâbiri (insanların ihtiyâçlarını arz ettiği yer); padişâhın âlemde Allâh’ın “gölgesi” (zillullah fî’l-arz) hadîsindeki bağlam; sûfîlerin İbnü’l-Arabî’den itibâren işlediği “esmâ-i mazhariyyet” doktrini.
• Silsile-i Meşâyih (Mustafa Özbağ Efendi’nin yolu): Hacı Ebû Bekr Baba → Çorumlu Mustafa Anaç Efendi → Nevşehirli Hacı Abdullâh Gürbüz Efendi → Mustafa Özbağ Efendi.

Sohbetin Tasnîfi ve Bağlamı

Bu sohbet Mustafa Özbağ Efendi hazretlerinin tasavvuf tevhîdi ve esmâ-i mazhariyyet ekseninde verdiği yoğun bir derstir. Hareket noktası, bir hikâyedeki “in’âm ve ihsân sâhibi padişâh”tır; oradan Cenâb-ı Hakk’ın Rezzâk-Kerîm-Vehhâb-Rahmân-Rahîm gibi vericilik esmâlarının yeryüzündeki tecellî yerlerine — peygamberler, velîler, padişâhlar, âlimler, âile reisleri, zâkirler — uzanılır. Radyo istasyonu metaforuyla “tek Allâh, sayısız vericiler” prensibi anlatılır. Mü’min iyilikleri gördüğünde “şahıstan görmeden Allâh’tan görmesi” gerektiği vurgulanır; zekâtı veren “kendi malını” değil “Allâh’ın emânetini” dağıttığı için kibirlenmemelidir. Sohbet “ümmetimden hatâ-unutma kaldırılmıştır” hadîsi ve “bu bana unutturuldu de” hadîsi etrafında insanın irâde-i cüz’iyyesinin sınırlarını gösterir: hatırlamaya bile gücü olmayan kul, hangi hak ile “ben verdim, ben yaptım” diyebilir? Sonuç: iyiliklerin tümü Allâh’tandır, kul ancak bir mazhardır.

Kaynak: Mustafa Özbağ Efendi — Allâh iyiliklerini kullarının üzerinden tecellî ettirir, sen onu kendinden görme | Video: YouTube | Seri: Cömertlik

Diğer sohbetler: Dergâh Sohbetleri Serisi

İlgili Sözlük Terimleri: Hakîkat, Tevhîd, İhsân, Velâyet, Silsile, Tecellî, Dergâh, Kutub. → Tasavvuf Sözlüğü’nün tamamı