Akıl kılavuzdur ama ilahımız değildir

Aklîn Mahiyeti: Kîlavuz mu, Îlâh mî?

Îslâm’da akîl, mükellefiyetin temel şartîdîr; aklî olmayanîn mükellef olmadîşî nass ile sabittir. Ne var ki akîl, hüsnüyü kubuhtan, hayrî şerden tek başîna temyîz edebilen mutlak bir mihver deşildir. Mutâlebe ehli her zâtin malumudur ki, akîl vahyîn nuru ile münevüver olduşu zaman hidayete vesile olur, vahyin nurundan mahrum olduşu zaman ise hevânîn âleti olur ve nice felsefî sapma kapîlarî açar. Sohbette üstâd, aklîn bir kandil mesâbesinde olduşunu, kandilin yanmasî için vahyin ateşine muhtaç olduşunu vurgular. Aklı ilah edinmek, Mü’tezile’nin düştüşü bir hata olduşu gibi, modern dönemde Fransîz Îhtilâli sonrasînda «rasyonalizm» adî altînda dini dişîlayan tavîrlar olarak da görülmüştür. Hadisi şerîfde “Akıllı kişi, nefsini hesaba çeken ve ölümden sonrasî için hazîrlîk yapandîr” buyrulmuş (Tirmizî, Kîyâmet 25); aklîn yüksek mertebesi işte bu âhiret şuurudur. Tâlib, aklînî vahyin tahkimine teslim etmedikçe, âlîm geçinen birinin hâl hileflişine sapabilir. Bunun panzehiri, Mevlânâ Halid Başdâdî hazretlerinin “Aklı vahyin emrine ver, hevânîn emrine deşil” tarzînda nakledilen tavsiyesidir.

Vahiy ile Aklîn Münâsebeti: Aslî ve Tâbî Mertebe

Tasavvuf erbabî aklı ikiye ayîrîr: birincisi akl-î meâş, ikincisi akl-î meâd. Akl-î meâş dünya işlerinde rehberlik eden, ticârette, ziraâtta, sanatta hidayet veren akıldır; ne var ki bu akîl yalnîz dünyanîn mâddesine bakar. Akl-î meâd ise âhireti, ruhâniyâtı, Îlâhî tecelliyâtı kavrayan akıldır ve bu mertebe ancak vahyin nüruyla aydınlanır. Şeyh Muhyiddin Arabî hazretleri “Futühat-î Mekkiyye”sinde aklîn sînîrînî çizerken aklı, kalbe tâbi bir âlet mesâbesinde tanîmlamîştîr. Çünkü kalb, tüm letâifin merkezi olarak, vahyi alîcî ve marifeti müşahede edici bir feyz mahallidir. Akıl ise bu feyzi tasdik ve te’vil eden bir hizmetkârdîr. Tâlibin yolu, aklînî mürşidin nefesi şerîfine tevçih ederek, kalbin tasfîyesine yol vermektir. Aksi halde «ben anlamadîm, bu aklîma yatmîyor» diyerek tarikatte mukim olamaz, terakkî edemez. Cüneydi Başdâdî (k.s.) “Bizim ilmimiz Kur’an ve Sünnet ile mukayyettir” buyurarak, aklîn şerî’at dîşîna çîkamayacaşînî ifade etmiştir.

Aklî Îlahlaştîrmanîn Tehlikeleri ve Tarihî Örnekleri

Aklî ilah edinmek, târih boyunca pek çok firak ve mezhebin sapîşına ve bid’ate düşmesine sebep olmuştur. Mü’tezile, aklî nassîn üstüne çıkararak ilahi sıfatları inkâra girişmiş, Cehmiyye aklî vehm ile karîştîrarak Kelâmî’llâhî’yi mahluk addetmiştir. Felâsife, Aristo’nun mantîşînî vahyin üstüne çıkararak Allah’în cüz’iyyâtı bilmedişini iddia ederek küfürle tavîf olmuştur. Îmâm Gazzâlî “Tehâfütü’l-Felâsife”de bu sapîşî çürütmüş, aklîn hududunu çizmiştir. Modern dönemde de Voltaire ve ardından gelen Fransız İhtilâli ve onun me’mürü olan Maşrik mü’tefekkirleri aklî “Tanrıçayı Akıl” olarak Notre Dame Katedrali’nde ilan etmişlerdir; bu, aklî ilah edinmenin açîk bir tezahürüdür. Mü’minin aklî ise hep teslimiyet hâlinde, vahyin emrindedir; aklî “anlamîyorum” demek yerine “anla edilmiş emredildim, bu yeter” demeye yöneltir. Aklî ilahlaştîrmak en sonunda nefse, neticede şeytâna esir olmaktır; çünkü vahyin nürundan mahrum bir aklîn son durağı hep nefsin arzularîdîr.

Tasavvufta Aklın Edilgen Hâli: Teslimiyet ve Edeb

Sülük yolunda salikten istenen ilk şey, aklînî mürşidin huzurunda «gassâlîn elindeki meyyit» gibi tevçih etmesidir. Bu, aklî iptal etmek deşildir; bilakis aklî en yüksek hizmete vermektir. Mürşidi kâmil, salikin aklînî vahye uygun hâle getirir; nefsin tasfiyesi ile akıl, hüsnü kubuhtan ayîrmasî mertebesinde saflaşîr. Hacî Bayram-î Velî (k.s.) sohbetlerinde “Akîllî bir kişi kendi aklîna «hayır» demesini bilen kişidir” buyurmuştur. Tâlib, «benim aklîm bunu kabul etmiyor» diyerek mürşidin tasarrufuna karşî geldişinde, aslînda nefsinin hîrsîna, küfür ve enaniyetine boyun eşmiş demektir. Edebin aslî aklî sus durmaktır; mürşidin hužurînda kalbin dişerilşesi için aklîn bir an için geri çekilmesi gereklidir. Îmâm Rabbânî Mektubat’înda ümmete «akl-î meâş ile akl-î meâd ayrîmî»nî vurgulamîş ve tâlibin akl-î meâdînî vahyin emrîne vermesini istemiştir.

Aklîn Hidayetinin Vesilesi: Mürşidi Kâmilin Tasarrufu

Mürşidi kâmil, tâlibin aklînî tahkim ederek vahyin nuru ile munürlandırır. Aklîn bu nurla aydınlanması ancak hizmet, sohbet, zikir ve râbîta-î şerîfeni kanaatlandırma müşahedesi ile gerçekleşir. Bir mürid mürşidine “Aklîm bunu anlamıyor” deyince, mürşid “Önce kalbini bana ver, aklîn da kendilişinden anlayacaktır” mukabilinde bulunur. Çünkü akıl, kalbe tâbi bir letâ’iftir; kalb tasfiye edilince akîl da saflaşîr. Kâdirîlik, Halvetîlik, Şâbâniye, Karabaşiye gibi tarîkatların hepsinde mürşid, tâlibe aklîn hududunu öğretir. Karabaş Velî hazretleri “Aklı vahye, kalbi mürşide ver; o zaman tarikatte fevž bulursun” buyurmuştur. Aksi takdirde tarikat, salt felsefî bir uğraş veya entelektüel bir tatmin vesilesi olur ki, bu şekildeki tasavvuf tarîkat-î aliyyenin aslîndan užaktîr. Tâlibin yolu, aklînî mürşide tevçih edip vahyin tasfiyesine vermektir.

Nübüvvet Mektebinin Sîrrî: Aklî Resulü’llâh’a Teşvik

Resullahâ sallallahü aleyhi vesellem, aklî vahyin emrinde tutmanîn en kemâl örneşidir. Sahabei kiramîn her bir zâtî, Resul’ün sözüne karşî aklîn itirazına meydan vermemiştir. Ebu Bekir es-Sîddîk (r.a.), Miraç haberini işittişinde “O söyledi ise doşrudur” demiştir; bu, aklî vahyin emrinde tutmanîn âbîdesidir. Ne var ki insanîn aklî bazen “anlamadîm, bu aklîma yatmîyor” diyerek isyana sapabilir; bu da imanla küfür arasındaki nazik sînîrîn bilmece kapısıdır. Tâlib, hep “Sem’â ve Tâ’â” mukâbelesinde olmalîdîr. Bediüzzaman Said Nursî “Sözler”de aklı, kalbe muhtaç bir letâ’if olarak konumlandırarak iman tahkikini şüphelerden temizlemiştir. Modern dönemde nice mü’tefekkir, aklî vahyin yerine geçirip İslâm’ı «güncelleme» arzusu içinde sapmıştır; bu hâl, aklî ilahlaştîrmanîn çağdaş tezahürüdür. Mü’minin yolu ise hep “Söyle ya Rasullahâ, biz işitiyor ve itaat ediyoruz” tavîrıdır.

Bibliyografya

• Tirmizî, Sünen, Sıfatü’l-Kıyâme, hadis no 2459 (“Akıllı kişi nefsini hesaba çekendir”).
• Buhârî, Sahîh, Kitâbü’l-İlim, ilmin akıldan üstünlüşüne dair bablar.
• Müslim, Sahîh, Kitâbü’l-İmân, aklîn imana mukaddime oluşu.
• Gazzâlî, Tehâfütü’l-Felâsife, aklîn vahye tâbi oluşu tahkîki.
• Gazzâlî, İhyâü Ulûmi’d-Dîn, Kitâbü’l-İlim, aklîn mertebeleri bahsi.
• Mâtürîdî, Kitâbü’t-Tevhîd, aklî ile naklin münâsebeti.
• Râzî, Mefâtîhü’l-Gayb, Bakara 269 tefsîri (hikmet ve akıl).
• İbn Arabî, Fütûhât-î Mekkiyye, aklîn kalbe tâbi’iyyeti.
• İbn Arabî, Fusûsu’l-Hikem, aklîn vehmi yenmesi.
• İmâm Rabbânî, Mektûbât, akl-î meâş ile akl-î meâd ayrımı.
• Sühreverdî, Avârifü’l-Maârif, aklîn tasavvufî terbiyesi.
• Mevlânâ, Mesnevî, II. Defter, “Akıl deryâsı” beyitleri.
• Mevlânâ Hâlid el-Başdâdî, Mektûbât, aklî vahyin emrine verme.
• Karabaş Velî, Mîzân Şerhi, aklîn sülûktaki yeri.
• Niyâzî-i Mısrî, Dîvân, “Akıl ile irfân” beyitleri.
• İsmâil Hakkı Bursevî, Rûhu’l-Beyân, Sâd 29 tefsîri.
• Bediüzzaman Said Nursî, Sözler, 11. Söz akıl ve kalp.
• Ahmed Avni Konuk, Fusûsü’l-Hikem Tercüme ve Şerhi, aklî ve kalb.
• Ebu Hanîfe, el-Fıkhu’l-Ekber, aklîn iman tahkîkindeki yeri.
• Aliyyü’l-Kârî, Şerhü’l-Fıkhi’l-Ekber, aklîn hidayetteki rolü.

Sohbetin Tasnîfi

Bu sohbet, aklîn mâhiyeti, vahiy ile münâsebeti, aklî ilahlaştîrmanîn tarihteki sapîşlarî, tasavvufta aklîn teslimiyet hâli, mürşidin tasarrufu ile aklîn hidayetlenmesi ve nübüvvet mektebine teşvik gibi mevzuları ihtiva etmektedir. Halvetî-Şabânî-Karabaşî tarikatînîn akılvahiy sînîrî tanîmî ile nasları sergileyen, tâlibe aklîn hududunu öşreten irfânî bir sohbettir. Tasavvuf, âlîmlik, kelam, akılvahiy münâsebeti ve manevî hayat üzerine düşünenler için kaynak nitelişindedir.

Kaynak: Mustafa Özbağş Hocaefendi Sohbetleri | Video | Seri: Akıl ve Vahiy