İstidad Kavramı: Doğuştan Gelen Kabiliyet
Fusûsü’l-Hikem’in bu bölümünde, ‘istidad’ kavramı merkeze alınmaktadır. İstidad; sonradan çalışarak elde edilemeyen, doğuştan gelen özel haller, yetenekler ve kabiliyetlerdir. Bir kimsenin görmesi, işitmesi ve idrak etmesi bu türden doğuştan gelen istidatlardandır.
Her insanın istidadı kendine özgüdür. Bir kimse, istidad sahibi olmadığı bir alanda zorla çalıştırılsa da verimli olamaz; ama istidadına uygun bir alanda küçücük bir teşvik bile onu açtırabilir. Çocuğun dükkânda ustalık göstermesi, üniversitede ise başarısız olması bunu somutlaştıran bir örnektir.
İstidadın bir de ‘başlangıçta henüz açılmamış’ olan yönü vardır. Bilgi edinme çağı gelmeden istidad fark edilemez; ancak o çağ geldiğinde, kişinin ilgi alanı belirginleşir ve enerjisi bir noktada yoğunlaşmaya başlar. Cüzî iradenin özgürlüğü tam da bu noktada devreye girer: Kişi, gelişmemiş bir istidadı gayret ve bilgi yoluyla besleyebilir.
Anlama ve Yapma: İki Temel İstidad Boyutu
Dini de bu açıdan anlamak mümkündür. Bir kimsenin dini hem anlaması hem de uygulaması gerekir. Anlama, fikrî platforma; yapma ise fiilî platforma aittir. Anlama olmadan yapma eksik kalır; yapma olmadan anlama da boşta kalır. İstidad bu iki boyutu dengeli biçimde geliştirdiğinde, kişi kendi dairesinde zirveye oynayabilir.
Bir kimsenin istidadının üst düzeyinin ötesine geçmesi çoğunlukla mümkün değildir; ama istidadını kendi alanında derinleştirmesi ve genişletmesi her zaman mümkündür. Bir ilkokul öğretmeni, çocuk sevgisi ve öğretme istidadıyla o mevkide topluma büyük fayda sağlayabilir; oysa kapasitesinin ötesinde bir rol üstlenmek onu verimsiz kılabilir.
Koku Alma Metaforu: İstidad Yoksa Terbiye Etki Etmez
İbnü’l-Arabî Hazretleri ve ardından Mustafa Özbağ Efendi bunu çarpıcı bir metaforla anlatır: Koku alma duyusu olmayan birine ne kadar gül koklatırsanız koklatın, o kimse kokuyu alamaz. Önce o istidadın açılması gerekir.
Tasavvuf yolunun terbiyesi de böyledir. Bir kimsenin mânevî açılım yaşaması için önce o konudaki istidadının uyanmış olması şarttır. Bu sebeple üstatlar herkese aynı terbiyeyi uygulamaz; kişinin açık istidadı neyse oraya yönelir.
Nitekim Hz. Mûsâ Aleyhisselâm Cenâb-ı Hakk’a ‘Seni görmek istiyorum’ dedi; Allah Teâlâ ‘Dayanamazsın’ buyurdu. Çünkü Hz. Mûsâ’nın istidadı o anda doğrudan Zât tecellîsine tahammüle yetmiyordu. İstidad sınırsız değil; ancak sürekli gelişmeye açık bir yapıdadır.
İstidadı Bilenler: Dört Sınıf
İbnü’l-Arabî Hazretleri bu noktada istidatları bilen kimseleri birkaç sınıfa ayırır. Birinci sınıf: Yalnızca kendi istidadını bilen. İkinci sınıf: Hem kendi istidadını hem de karşısındaki kişinin istidadını bilen. Üçüncü sınıf: Bunları değiştirip geliştirebilen. Dördüncü sınıf ise ‘dokunulması gereken yerleri’ bilen, yani müdahale noktalarını tespit edebilenlerdir.
Karşısındaki kimsenin istidadını bilen bir üstat, ona ‘Hayırlısı olsun’ diyip geçebilir; çünkü o kimsenin istidadında o şey yoktur. Bir diğerine ise duayla yoğunlaşır; zira orada bir açılış vardır. Bu ayrım, gerçek mürşidlik ile salt bilgi aktarımı arasındaki derin farkı ortaya koyar.
Üstada Tâbi Olmak ve Serkeşlikten Kaçınmak
Hz. Mevlânâ bu konuda şöyle buyurur: ‘İstidad ve kabiliyet sahibi bile olsan kamillik davasına kalkışırsan, o istidad ve kabiliyetini kaybedersin.’ Üstada serkeşlik etmek, henüz o hale gelmeden ‘Ben bu haldeyim’ demek, istidadın körelip gitmesine zemin hazırlar.
Bir derviş yıllar içinde budama bıçağı kullanarak edindi ustalaştığı bilgiyi, aceleci biri bir günde almaya çalıştığında hem ağacı hem de kendini tahrip eder. Dervişliğin sülûku sabır üzerine kuruludur; sülûku olmayanın mânevî meseleleri akıl yürüterek çözmeye kalkışması, işkembeyi kübra yemesiyle eştir.
Tarîkatlar, Taklit ve Gerçek Renk
Tarîkatlar, tâlibi önce taklitle başlatır; zamanla taklit yerini gerçek hâle bırakır. Bu süreç doğaldır ve zorunludur. Ancak tarîkatin asıl amacı her müridi tek bir renge boyamak değil; onun kendi rengini bulmasına zemin hazırlamaktır.
Mustafa Özbağ Efendi’nin bu konudaki özlü ifadesi şudur: ‘Biz kardeşlerimizi tek renke büyütmek için burada değiliz; her birinin kendi rengini bulması için yoldayız.’ Bu anlayış, Kur’ân ve Sünnet çerçevesinde kalındığı müddetçe her insanın kendine ait bir Allah’a yöneliş biçimi olabileceğini kabul eder.
Nitekim Hz. Ömer bir seferinde malının yalnızca yarısını getirmiş, Hz. Peygamber sallallahü aleyhi ve sellem ise ‘Neden tamamını getirmedin?’ diye sormuştur. Herkesin kapasitesi ve istidadı farklıdır; dinin talep ettiği bu farklılığa rağmen herkesi aynı dönüşüme zorlamak zulümdür.
Hz. Peygamber’in Yanındaki Güzel Koku Metaforu
Hz. Peygamber sallallahü aleyhi ve sellem’in yanında bulunan Müşrikler dahi onun nurunu hissedebilirdi; ancak kendi nefisleri bu kokuyu almalarına izin vermedi. Güzel kokuyu almak için önce o kokuya alıcı bir burnun olması gerekir.
Bu metafor, mürşidin etki alanının sınırsız olmadığını; karşı tarafın istidadına göre biçimlendiğini göstermektedir. Üstat herkese kapıyı açar; ama içeri girmek için gerekli istidadın o kişide olup olmadığını yalnızca ehl-i keşif bilenler görebilir.
Soru-Cevap
S: Bir kimse kendi yolunu başkasına aktarırsa, bu kişiye zarar mı verir fayda mı?
C: Her insanın kendi içinden gelen bir Allah’a yöneliş tarzı olabilir. Ancak Kur’ân ve Sünnet’e yaslanmadan, kendi başına bu yola çıkmak tehlikelidir; kişiyi Firavun gibi kendi benliğinde boğulmaya götürebilir. Tarîkatların rehberliği de tam bu sebeple vardır. Kur’ân ve Sünnet çerçevesinde kaldığı sürece üstadın aktarımı faydalıdır.
S: İstidad sonradan değişebilir mi?
C: Evet, değişebilir. İki şekilde olur: Birincisi, gelişmemiş bir istidad gayret ve bilgi yoluyla beslenip açılabilir. İkincisi ise serkeşlik ve kibir sonucunda açık bir istidad körelip kapanabilir. Bu sebeple derviş hem istidadını beslemeli hem de üstadının rehberliğine tâbi olmalıdır.
Kaynaklar
Âyet: “Bana dua edin, duanıza icabet edeyim.” — Mü’min Sûresi, 60
Âyet: “Yunus ayet 10: Onların duaları ‘Sübhânekellâhümme’ ile başlar.” — Yûnus Sûresi, 10
Eser: Fusûsü’l-Hikem — Muhyiddin İbnü’l-Arabî (ö. 638/1240)
Eser: Mesnevî — Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî (ö. 672/1273)
Bu metin, Mustafa Özbağ Efendi’nin 11. Fusûsü’l-Hikem Sohbeti kaydından yazıya aktarılmış ve düzenlenmiştir. Orijinal video: https://www.youtube.com/watch?v=bqRDWalyyIc
İlgili Sözlük Terimleri: Mürşid, Tarîkat, Sülûk, Sünnet, Sabır, Dervîş. → Tasavvuf Sözlüğü’nün tamamı