Bu sohbette Mustafa Özbağ Efendi hazretleri A’lâ Sûresi 14. âyetinde geçen “Temizlenen, Rabbini zikredip ona kulluk eden kurtuluşa ermiştir” ifâdesinin meallendirilmesinde “fesallâ” kelimesinin nasıl genellikle “namaz kılan” diye çevrildiğini, A’lâ Sûresi’nin Mekke döneminde inzâl olunduğunu ve Mekke’de henüz namazın farz kılınmadığını, “fesallâ”nın etimolojik kökeninin “salât” — yâni “ayakta tutan, dik tutan, omurga, oyluk kemiği” mânâsına geldiğini, Kur’ân-ı Kerîm’de yaklaşık 171 yerde geçen “salât” kökünün sâdece namaz değil dik durmak-heybetli durmak-cihâd ehli gibi durmak-davâda samîmî olmak-yalpalanmamak mânâlarını da taşıdığını, dolayısıyla “fesallâ”yı dua, zikir, da’vet ve Allâh yolunda hizmet olarak da anlamak gerektiğini, âyetin asıl mesajının “tövbe edip temizlenen ve Rabbini zikreden kimse Allâh yolunda dimdik durur” olduğunu, omurganın insanın îmânı-İslâm’ı-Allâh yolunda mücâdelesi olduğunu, tövbe ve zikir olmadan kimsenin Allâh yolunda dimdik durmasının mümkün olmadığını, Şems Sûresi 15. âyette de “Nefsini arındıran kurtuluşa ermiştir” hükmünün geçtiğini, günlük virt olarak 100 kere “Sübhânallâhi ve bi-hamdihî, sübhânallâhi’l-Azîmi ve bi-hamdihî, estağfirullâhe’l-Azîm” demenin deniz köpükleri kadar günâhı olanı affedeceğini, Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem’in günde 70-100 kez tövbe ettiğini ve tövbe edenin hiç günâh işlememiş gibi olduğunu tafsîlâtlı bir sûrette beyân etmektedir.

A’lâ Sûresi 14. Âyet ve Meallerde Sıkça Görülen Çeviri Eksikliği

Mustafa Özbağ Efendi hazretleri sohbete A’lâ Sûresi’ndeki kritik bir âyetin meallendirilmesindeki yaygın bir hatâya dikkat çekerek başlar: “A’lâ Sûresi âyet 14: ‘Temizlenen, Rabbini zikredip ona kulluk eden kimse kuşkusuz kurtuluşa ermiştir.’ Şimdi bu âyet-i kerîmeye baktığınızda hemen hemen meallerin hepsinde de şunu göreceksiniz: ‘Rabbini zikredip ona kulluk eden kimse’ bölümünü ‘Rabbini zikreden ve namaz kılan ardından kurtuluşa ermiştir’ diye [çevirirler].” Bu meal eğilimi yaygındır — bunun büyük çoğunluğunda “fesallâ” doğrudan “namaz kıldı” olarak Türkçeye geçmiştir.

Efendi hazretleri günümüzde ufak bir akademik çalışmadan haberdâr olduğunu söyler: “Böyle küçük bir çalışma var şu anda zikir kökenli âyetlerin üzerinde. Bu zikir kökenli âyetlerden birisi de bu — A’lâ Sûresi 19 âyet toplam ve Mekke’de inzâl olunan âyetlerden birisi.” Bu, sohbetin ilerleyen kısmındaki etimolojik analizin temel zemînini hazırlar.

Buradaki problem ortaya konur: Mekke döneminde inzâl olunan âyetlerde “fesallâ” geçtiğinde bunu doğrudan “namaz kıldı” olarak çevirmek, târîhî bir tutarsızlık doğurur. Çünkü Mekke’de henüz daha ümmet-i Muhammed’e namaz farz kılınmamıştır. Demek ki âyetin asıl muradı, sonradan farz kılınan beş vakit namaz değildir.

“Fesallâ” Kelimesinin Etimolojik Kökeni: Omurga, Oyluk Kemiği, Dik Duruş

Efendi hazretleri “fesallâ” kelimesinin asıl mânâsını ortaya koyar: “Âyet-i kerîmede ‘fesallâ’ kelimesi normalde kulluk etmek aslında. ‘Fesalle’ye baktığımızda ben çok bu işin erbâbı değilim ama kelime kelime yürüdüğümüzde, ‘fesallâ’ ayakta tutan demek — asıl önemli bu.” Burada Efendi hazretleri kendi kelime ilmindeki tevâzu ölçüsüyle konuyu açar.

“Salât” kelimesinin Arap dilindeki kullanımına da işâret eder: “Ve Kur’ân-ı Kerîm’de salât kelimesinin geçtiği ilk âyetlerden birisi. Bundan sonra başka salât kelimeleri de var ama bu Mekke döneminde inzâl olunca ilk salât kelimesiyle karşı karşıyayız. Mekke’de henüz daha îmân edenlere namaz farz kılınmadı.”

Sonra etimolojiye geçer: “Otururken dik durduğu için oyluk kemiğine deniyormuş [salâ]. Oyluk kemiği dik tutan bir kemik insanda. Ve normalde ‘essalâ’ yine insan dik durduğu için omurgaya deniyor. Dik durduran, dik tutan, destek veren, destek mânâsına geliyor.” Yâni Arap dilinde “salât” kökü; oturuşu dik tutan oyluk kemiği için, kalkışı dik tutan omurga için kullanılan bir kelimeden gelir. Anlam: destekleyen, dik tutan, ayakta tutan.

Efendi hazretleri bu kökün Kur’ân-ı Kerîm’deki yayılışına da değinir: “Ve Kur’ân-ı Kerîm’de yaklaşık 1718 yerde böyle bir ‘sallû’ veya ‘fesallî’ olarak geçiyor. 171 yerde geçiyor bu.” Yâni “salât” kökü Kur’ân’da çok geniş bir alan tutar; sâdece namaz mânâsında kullanılıyor olamaz.

“Fesallâ”nın Çoklu Mânâsı: Dik Durmak, Cihâd, Da’vet, Hizmet, Zikir

Efendi hazretleri “fesallâ”yı sâdece namaza bağlamanın eksikliğini şöyle özetler: “Önemli olan şu: normalde burada Mekke döneminde inzâl olduğu için direkt namaza bağlayamıyoruz. O zaman ‘fesallâ’yı burada anlayacağımız — bizim için anlayacağımız — dik durmak, heybetli durmak, mücâdeleci durmak, cihâd ehli gibi durmak; bir şeyde kemikli durmak; davanda samîmî olmak; dik durmak, yalpalanmamak, sallanmamak.” Tüm bu mânâlar “salât” kökünün altındadır.

Efendi hazretleri âyetin tek kelimesinden çıkardığı bu çoklu mânâ alanını şöyle sıralar:

• Namaz mânâsında bakabilir miyiz? Sonradan farz kılınan beş vakit namaz mânâsı dolaylı olarak vardır
• Duâ mânâsında bakabiliriz — salât duâ mânâsı da taşır
• Zikir mânâsında bakabiliriz — Rabbini ananın hâli
• Da’vet mânâsında bakabiliriz — insanları Allâh’a çağırma
• Allâh yolunda hizmet mânâsında bakabiliriz — Allâh’a yardımcı olmak (Muhammed Sûresi 7: “Eğer Allâh’a yardım ederseniz, O da size yardım eder”)

Efendi hazretlerinin koyduğu kâide şudur: “Bunların hepsine bakmamız ve hepsinde bu mânâya gelmesi mümkün.” Yâni “fesallâ” tek bir teknik mânâya hapsedilmemeli; sûfîlerin “câmi-i envâr” dedikleri bir genişlikte ele alınmalıdır.

Âyetin Asıl Mesajı: Temizlenen ve Zikreden Kimse Allâh Yolunda Dimdik Durur

Efendi hazretleri sohbetin merkezî hükmünü koyar: “Âyet Mekke döneminde [inzâl oldu] ve âyet-i kerîme şunu diyor bize: ‘Temizlenen, tövbe eden, kendisini bu noktada temizleyen kimse, Rabbini zikredip ona kulluk eden kimse kuşkusuz kurtuluşa ermiştir.’ Temizlenen, tövbe eden ve Allâh’ı zikreden ve o yolda Allâh yolunda dik duran, sağlam duran, Allâh’a tâbiri câizse yardımcı olan.”

Burada “Allâh’a yardımcı olmak” prensibinin altını çizer: “Kim Allâh’a yardım ederse Allâh da ona yardım eder. Destek olan ve omurgasının üzerinde dik durmak. Burada omurga ne? İnsanın îmânı, İslâm’ı. Omurga ne? Allâh yolunda mücâdelesi.” Yâni omurga (essalâ) — insanın îmânıdır, İslâm’ıdır, Allâh yolundaki mücâdelesidir.

Bu okuyuşla âyetin mânâsı yepyeni bir derinliğe girer: “O zaman âyet-i kerîmede mânâ çok farklı yere gitti. Orada normalde ‘namaz kılan’ olarak dediğimizde bu meseleyi tam kavramadı. O zaman ‘temizlenen, tövbe eden kimse, günâhlarından arınan kimse ve Rabbini zikreden, Allâh’ı zikreden kimse Allâh yolunda dimdik durur.'”

Bunun karşıt-tezi de net: “Eğer onda temizlenme — tövbeyle — onda zikir yok ise, o zaman o kimse Allâh yolunda dimdik durması mümkün değil.” Sohbetin önceki ders olarak verilen “akâid-omurga” mevzûu burada kemâlini bulur.

Tövbe ve Zikir: İki Unsur — Şems Sûresi 9. ile Tasdîk

Efendi hazretleri âyetten çıkardığı iki unsuru tasrîh eder: “Burada iki unsur var. İki unsur ne? Tövbe — birincisi temizlenen. O zaman temizlenen, tezkiye eden, kendisini arıtan.” “Tezkiye” Kur’ânî bir terimdir; nefsi arındırmak, temizlemek mânâsındadır.

Efendi hazretleri bu hükmü Şems Sûresi’nden bir başka âyetle destekler: “Âyet-i kerîmede Şems Sûresi’nde de [9. âyet]: ‘Nefsini arındıran, temizlenen kurtuluşa ermiştir.'” Bu Kur’ân-Kur’ân’ı tefsîr usûlü — tasavvuf-tefsîr metodlarında “tezkiye-i nefs” ile “fesallâ”nın aynı kurtuluş yoluna işâret ettiği gösterilir.

Pratik tatbîkât olarak Efendi hazretleri günlük virtleri öne çıkarır: “O zaman bizim günlük virtlerimiz var. Günlük virtlerimizle her gün 100 tâne ‘Sübhânallâhi ve bi-hamdihî sübhânallâhi’l-Azîmi ve bi-hamdihî estağfirullâhe’l-Azîm.’ O kimse temizlendi.” Bu, Sahîh hadîslerden iktibâs edilen bir formüldür.

Efendi hazretleri bu virdin Resûlullâh tarafından verilen müjdesini hatırlatır: “Kim bunu 100 sefer söylerse — deniz köpükleri kadar günâhı olsa — Allâh onu affeder.” Sahîh-i Buhârî ve Müslim’de geçen meşhur hadîsin ifâdesidir bu: “Deniz köpüğü kadar günâh” — yâni sayılamayacak kadar çok bile olsa.

Resûlullâh’ın Tövbe Hadîsleri ve Tövbe Kapısının Sımsıkı Tutulması

Sohbetin son bölümünde Efendi hazretleri Resûlullâh’ın tövbe konusundaki bizzat tatbîkini hatırlatır: “Veyâ hadîs-i şerîfte Hazret-i Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hazretleri buyuruyor ki, ‘Ben günde 100 kez Allâh’a tövbe ederim.’ Başka bir hadîs-i şerîfte 70 kez tövbe ederim. Başka bir hadîs-i şerîfte ‘Kim tövbe ettiyse hiç günâh işlememiş gibidir.'”

Bu üç hadîs Müslim, Buhârî ve diğer kütüb-i sittede geçer. Resûlullâh’ın günde 70 ile 100 kez arası tövbe ve istiğfâr ettiği rivâyetleri sahîhdir; “kim tövbe ettiyse hiç günâh işlememiş gibidir” hadîsi ise tövbenin günâhı silici hükmünü kat’î sûrette ortaya koyar (Hadîs Tirmizî, İbn-i Mâce, Beyhakî).

Efendi hazretleri “temizlenmek” kavramını bu zemîn üzerinde özetler: “O temizlenen — temizlenmek ne? Tövbe etmek ve tövbe kapısına sımsıkı yapışmak ve Allâh’tan ümîdi kesmemek.” Üç boyutlu bir tövbe tarîfi:

• Tövbe etmek — fiilin kendisi, geçmişten dönüş
• Tövbe kapısına sımsıkı yapışmak — tek bir tövbeden ibâret olmayan, dâimî bir tutum
• Allâh’tan ümîdi kesmemek — Yûsuf Sûresi 87 (“Allâh’ın rahmetinden ümîdinizi kesmeyin”); Zümer Sûresi 53 (“Ey nefisleri günâhlarda haddi aşan kullarım, Allâh’ın rahmetinden ümîdinizi kesmeyin”)

Sohbet bu üç boyutlu tövbe tasarrufuyla nihâyetlenir; A’lâ Sûresi 14. âyetin “Temizlenen, Rabbini zikredip ona kulluk eden kimse kuşkusuz kurtuluşa ermiştir” beyânı, “tövbe + zikir + dimdik duruş” üçleminin Kur’ânî temeli olarak yerini alır.

Bibliyografya — Zikredilen Kaynaklar

• Kur’ân-ı Kerîm — A’lâ Sûresi: 14. âyet (“Kad efleha men tezekkâ ve zekera’sme rabbihî fesallâ” — “Temizlenen, Rabbinin ismini zikreden ve Allâh yolunda dimdik duran kuşkusuz kurtuluşa ermiştir”). A’lâ Sûresi 19 âyetlik Mekkî bir sûredir.
• Kur’ân-ı Kerîm — Şems Sûresi: 9. âyet (“Kad efleha men zekkâhâ” — “Nefsini arındıran kuşkusuz kurtuluşa ermiştir”). A’lâ Sûresi’ndeki “tezekkâ” ile aynı kökten “zekkâ” — tezkiye-i nefs.
• Kur’ân-ı Kerîm — Diğer Salât Âyetleri: “Salât” kökü Kur’ân-ı Kerîm’de yaklaşık 171 farklı yerde “sallû”, “fesallî”, “yusallûne” formlarında geçer. Muhammed Sûresi 7 (“Eğer Allâh’a yardım ederseniz, O da size yardım eder”), Yûsuf Sûresi 87 ve Zümer Sûresi 53 (Allâh’tan ümîdi kesmeme).
• Hadîs-i Şerîfler — Tövbe ve İstiğfâr: Sahîh-i Buhârî ve Sahîh-i Müslim’de geçen “Resûlullâh’ın günde 70-100 kez Allâh’a tövbe ettiği”; “Kim tövbe ettiyse hiç günâh işlememiş gibidir” (Tirmizî, İbn-i Mâce, Beyhakî); “Kim ‘Sübhânallâhi ve bi-hamdihî’ der ise — günâhları deniz köpüğü kadar olsa — affolur” (Buhârî, Müslim).
• Tasavvufî Istılâh: Tezkiye-i nefs (nefsi arındırma), tövbe (geçmişten dönüş), zikrullah (Rabbi anma), istiğfâr (af dileme), salât kökünün etimolojik geniş anlamı (omurga/oyluk kemiği — destek-dik duruş), virt (günlük zikir formülü), Allâh yolunda dimdik durma.
• Arap Dili Kökleri — “Salât/Salâ”: Arap dilinde oyluk kemiği ve omurga — insanı dik tutan kemikler — için kullanılan kelime; oturuşta-kalkışta dik duruşun kaynağı; bu yüzden “destek veren, dik tutan” mânâlarına genişler. Buradan namaza, duaya, salavâta uzanan semantik genişleme.
• Mekke-Medîne Sûre Tasnîfi: A’lâ Sûresi Mekkî sûrelerden olduğundan, içeriğinde geçen “fesallâ” ifâdesi henüz farz kılınmamış olan beş vakit namazı doğrudan kasdetmez; bu sebeple kelimenin asıl anlamı (dik duruş, sebât, zikir, da’vet) ön plana alınmalıdır.
• Silsile-i Meşâyih (Mustafa Özbağ Efendi’nin yolu): Hacı Ebû Bekr Baba → Çorumlu Mustafa Anaç Efendi → Nevşehirli Hacı Abdullâh Gürbüz Efendi → Mustafa Özbağ Efendi.

Sohbetin Tasnîfi ve Bağlamı

Bu sohbet Mustafa Özbağ Efendi hazretlerinin Kur’ânî tefsîr-tasavvuf-etimoloji kesişiminde verdiği yoğun bir derstir. A’lâ Sûresi 14. âyetinin meallerde sıkça eksik çevrildiği — “fesallâ”nın yalnızca “namaz kıldı” diye verildiği — eleştirilir; oysa Mekke döneminde namaz farz değildir. Efendi hazretleri “salât” kökünün omurga ve oyluk kemiği gibi insanı dik tutan kemiklere isim olduğunu hatırlatır; oradan kelimenin “dik durmak, mücâdeleci olmak, cihâd ehli gibi durmak, davâda samîmî olmak, da’vet, hizmet, zikir, duâ” mânâlarına da genişlediğini gösterir. Âyetin asıl mesajı: tövbe edip temizlenen ve Rabbini zikreden kimse Allâh yolunda dimdik durur. Sohbet günlük virtlerin (100 sübhânallâh, 100 estağfirullâh) ehemmiyetini ve Resûlullâh’ın günde 70-100 kez tövbe etme sünnetini de hatırlatarak nihâyetlenir.

Kaynak: Mustafa Özbağ Efendi — Tövbe eden ve Rabbini zikreden kimse Allâh yolunda dimdik durur (A’lâ Sûresi 14. âyet tefsîri) | Video: YouTube | Seri: Zikrullah

Diğer sohbetler: Dergâh Sohbetleri Serisi

İlgili Sözlük Terimleri: Hâl, Zikir, Nefs, Silsile, İstiğfâr, Tesbîh, Dergâh. → Tasavvuf Sözlüğü’nün tamamı