Mustafa Özbağ Efendi Hazretleri’nin 12 Ocak 2013 tarihinde Karabaş-ı Velî Tekkesi’nde gerçekleştirdiği bu sohbet, Sırat köprüsünün tefsirinden başlayarak Ceberrût, Melût ve Lâhût âlemlerinin sufice yorumuna, oradan da Hz. Mevlânâ’nın Mesnevî’deki “akıl-aşk” tezadına ve “güneşe delil yine güneştir” beytinin hakikat öğretisine uzanan derin bir tasavvuf dersidir. Efendi Hazretleri bu sohbette Yunus Emre’nin “Üzerine evler kurulasım gelir” kinayesinden başlayarak Hz. Îsâ’nın üç grup ibadet eden insanla karşılaşması kıssasını, Hallâc-ı Mansûr’un gece 100 rekât namazını, kabir ehli gibi yaşama emrini, Antep baklavası misalini, başına destar bağlanan kardeminiyle ilgili kıssayı, Leylâ-Mecnun’un (aslında Fuat’ın) köpeğini koklayan aşıkın hikâyesini, 28 Şubat baskin gecesinde kendisinin yerine başka bir kardeşin götürülmesini ve daha pek çok öğretici anekdotu aktarır. Bu makalede o sohbetin her bir bölümü tek bir özet cümlesine indirgenmeden, bütün detaylarıyla işlenmiştir.

Kabir: Sırat Köprüsü: Yunus Emre’nin “Üzerine Evler Kurulasım Gelir” Kinayesi

Sohbet, bir dervişin Efendi Hazretleri’ne yöneltttiği iki soruyla açılır: “Sırat ile ilgili bilgi verebilir misiniz? Yunus’un ‘Üzerine evler kurulasım gelir’ sözüyle neyi kasted neyi istemiştir?” Efendi Hazretleri soruyu karşılarken önemli bir metodoloji ikazında bulunur: “Bir kimse bir söz söyler, o sözden biz kalkıp deriz ki ‘Sırat’ın üzerine ev kurmak istemiş.’ Bir başkası başka türlü söyler. Kim bunları derse herkes kendi gönlündekini söyler.” Yani her tefsir, tefsirciye de işaret eder; kaçınılmaz öznellik vardır ve ehli olmayanın bu denli derin kinayelere girmesi riskli bulunmuştur.

Ardından Sırat’ın klasik tarifi yapılır: “Herkesin kılıçtan keskin, kıldan ince diye tarif ettiği, hadis-i şeriflerde cehennem üzerine kurulmuş olarak bütün insanların geçmekle sorumlu olduğu bir yol.” Yunus Emre bu tanımın üzerine “kinaye” yapar — edebiyatta örtülü söyleme sanatıdır kinaye — ve “Üzerine evler kurulasım gelir” der. Efendi Hazretleri burada önemli bir sufice müdahalede bulunur: Cehennem ateşinden kafîrlerin korkması gerekir; iman özünde yürüyen, Allah sevgisiyle yorulmuş bir kimse ise cehennemin şerrinden emîn olmuştur.

“O yüzden belki Sırat’ın üzerine evler kurulasım gelir” diyen Yunus, cehennem korkusunu aşmış olan muhabbet ehlinden biri olarak konuşmaktadır. Sırat, o kimse için artık kıldan ince bir tehdit değil, Allah dostluğuyla genişlemiş, üzerine ev yapılabilecek kadar selametli bir yerdir. Ancak Efendi Hazretleri hemen uyarır: “Bu herkesin söyleyeceği laf değil.” Yani makamı olmayanın kinaye tuzak olur, dilin cesareti imanla tutarlı olmak zorundadır.

Bu ilk sohbet halkası aslında bütün bir sufi edep öğretisinin özüdür: Söz söyleyen kim olduğunu, kendi kalbini, kendi hayatını hesaba katmadan büyük laf etmemeli; başkalarının sözlerini kendi keyfine göre yorumlamamalıdır. Efendi Hazretleri, Yunus’un bu mısraını boşboğazça açıklamayıp “Arif olan cevherlerini boş yerlere saçar mı?” kuralla yı hatırlatarak tefsir eder.

Hz. Îsâ Kıssası: Üç Grup Îbadet Eden (Korku, Cennet, Muhabbet)

Yunus’un muhabbet ehlinden birisi olduğunu anlatmak için Efendi Hazretleri, kadim bir sufi kıssaya başvurur: Hz. Îsâ Aleyhisselam yürürken bir grup ibadet eden insanla karşılaşır ve sorar: “Niye ibadet ediyorsunuz?” “Cehennemden kurtulmak için.” Hz. Îsâ “Benim aradığım sizler değilsiniz” der. Biraz daha yürür, başka bir grup ibadet etmektedir. Sorar; onlar da “Cennete vasıl olmak için” derler. “Benim aradığım sizler de değilsiniz” der ve yürür. Üçüncü bir grupla karşılaşır ve yine sorar: “Niye ibadet ediyorsunuz?” Cevap: “Allah’ı sevdiğimiz için.”

Îşte Efendi Hazretleri Yunus’u bu üçüncü kategoriye yerleştirir: “Yunus bu üçüncü grup, üçüncü kategorideki insanlardan birisi, Allah sevgisini öne koymak için söylemiş olabilir.” Yani “Üzerine evler kurulasım gelir” diyen aşık, Sırat’ın üzerine değil, aslında Allah muhabbetinin genişliğinin üzerine ev kurmak istemektedir. Cehennem korkusu veya cennet arzusu onu motive etmemektedir; onun ibadeti muhabbetin karşılıksız akmasıdır.

Efendi Hazretleri bu kıssayı aktarırken sufi tasnifini pratik bir muhasebeye döndürür: “Siz hangi kategoridesiniz? Cehennemden korkarak mı namaz kılıyorsunuz? Cennet vaadi olmasa kılmaz mıydınız? Yoksa sevginizden mi?” Bu soruları dervişe soran Efendi, sufi yolculuğun aslında korku ve ümit eksenlerinden muhabbet eksenine doğru taşınma yolculuğu olduğunu hatırlatır.

Sohbetin bu bölümü, aynı zamanda “sizin Sırat dediğiniz o ince ve keskin yolun dostluğunla bana çok geniş üzerine ev yapılabilecek kadar selametli yerler” ifadesini de açıklar. Dostluk, yani muhabbet, sıratı genişletir; korku ise onu daralttıkça daraltır. Muhabbet ehli için cehennem bile bir korku değil, rahmeti talep ettiği bir sığınaktır.

Hallâc-ı Mansûr’un “Enel Hakk” Sözü: Bedel Ödemenin Şartı

Efendi Hazretleri, büyük sözün büyük bedelini anlatmak için Hallâc-ı Mansûr örneğini verir: “Ben bazen örnek verdim ya, Hallâc-ı Mansûr dediğimiz kimse gecede yüz rekât namaz kılan kimseydi. Eğer sen de her gece yüz rekât namaz kılıyorsan o zaman ‘Enel Hakk’ demeye hafif umardır der.” Bu ölçü, büyük söz söylemenin büyük bir amel birikimine dayanması gerektiğini gösterir; söz, kendisine göre kap kaldıracak bir kalb-i selim ister.

Efendi devam eder: “Ama sen benim gibi yatsının fazlını dahi itekleye kadar bekliyorsan senin onu söyleme hakkın yok gibi gelir.” Bu kendi nefsini ortaya koyan, kısmet ölçüsünde konuşan bir tavazü ifadesidir. Efendi Hazretleri, özellikle kendisini dinleyen dervişlere “önce amelinize bakın, sonra sözünüze” mesajını vermek istemektedir. “Allah bizi affetsin inşallah” duasıyla kendisini ve dervişleri istisna etmez.

Bu kıyas aslında sufi edebinin en temel ilkesidir: Makamı olmayanın lafı olmaz; lafı olanın makamı olmalıdır. Hallâc-ı Mansûr “Enel Hakk” demiş ve bu sözün bedelini canla ödemiştir; idam edilmiş, derisi yuzülmüş, külleri Dicle’ye atılmıştır. Bedelini göze almadan o sözü konuşmanın hafifliği, şeriatın ölçüsüyle hesaba çekilir ve kapı açılmaz. Yunus’un “Üzerine evler kurulasım gelir” sözü de aynı çizgidedir: Bedelini ödemiş bir aşığın açık beyanıdır.

Efendi Hazretleri bu noktada dervişlere çok önemli bir haddi hatırlatır: Büyük sözleri hıran hır tekrar etmek yerine, o büyük sözleri söyletmiş olan hali yaşamaya çaba göstermek gerekir. Sufi ya yaşadığını söyler ya da yaşamadığını söylemekten kaçınır; yaşamadığını söylemek ise günümüzün en tehlikeli hastalığıdır.

Ceberrût, Melût, Lâhût Âlemleri: Kavramlardan Önce Kabir

Dervişten ikinci soru gelir: “Ceberrût âlemi, Melût âlemi, Lâhût âlemi hakkında bilgi verebilir misiniz?” Efendi Hazretleri cevabına Kâinatın Rabbi’nin bir sufi ifadesiyle başlar: “Muhakkak ki Allah âlemlerin Rabbi. Âlemlerin Rabbi olan Cenab-ı Hak, kendince bir sürü âlem yaratmış. O âlemlerin vakıflarına o âlemlere isimler vermişler.” Yani bu isimler, o âlemlere vakıf olmuş sufilerin Allah’ın ilhamıyla koyduğu isimlerdir; gökten inmiş belgeler değil, sufi tecrübesinin dilidir.

“Bütün sufi sohbetlerinde Ceberrût âleminden bahsedilir, Melût âleminden bahsedilir, Lâhût âleminden bahsedilir. Bu âlemlerdeki tecelliyatlardan da bahsedilir.” Ancak Efendi Hazretleri, dervişin en önemli soruyu atladığını ihtar eder: “Bu bir sürü bil için çok gerekli değil.” Yani kavramı bilmek, o kavramın gösterdiği hal olmak anlamına gelmez. Böyük ismet vermek yerine pratik bir zeminde konuşmayı tercih eder.

Efendi Hazretleri önemli bir ölçüt koyar: “Kabir âleminden öteye geçemeyen bir kimsenin Ceberrût âlemini ne kadar anlayacağını merak ederim. Kabir âlemine dahi vakıf olamayan bir kimsenin Melût âleminden ne anlayacağını merak ederim.” Însan önce hesap vereceği yerin, kabir âleminin hale vakıf olmalı; oradan öteye geçebilmek için amel ve takva gerekir. Kavramsal olarak konuşan ama yolu tutmayan kimsenin durumu Antep baklavası misaline benzetilir.

“Bu tür sorular çok hoş. Bu tür sohbet edenler de çok hoş sohbetler ederler. Bunları Arabî’nin kitabından ‘Îhya’dan veya ben gibi tasavvuf kitabından bulmanız mümkünüdür. Ama önemli olan bunları yaşamaktır.” Efendi Hazretleri burada tasavvufi bilgi ile tasavvufi hayat arasındaki farkı keskin bir sözle ayırır: Kitaplar âlemlerin isimlerini verebilir, sohbetler bu isimleri dile dökebilir; ancak o âlemleri yaşamak için kabirden öteye geçebilecek bir hal gerekir.

Kabir Ehli Gibi Yaşamak: Farzlar ve Haramdan Kaçınmak

Efendi Hazretleri, Hz. Peygamber Sallallahu aleyhi ve sellem’in hadisi şerifini aktarır: “Dünyadayken kabir ehli gibi olunuz.” Bu hadis-i şerifi aktardıktan sonra Efendi Hazretleri şu türden bir muhasebe kurar: “Bir kimse dünyada yaşarken kabir ehli gibi değil ise, o kimsenin kabir ehline vakıf olması mümkün değil ki biz ona Ceberrût âleminden bahsedelim.” Kabir âleminin kapısı takva ehline açılır; o kapıdan geçmeden diğer âlemlerden konuşmak boşa hezeyandır.

Ardından Efendi Hazretleri Cebriye-Kaderiye meselesine de temas eder: “Biz ona Ceberrût âleminden bahsedince o Cebriyeci olacak çıkacak, ya da Kaderiyeci olacak çıkacak.” Yani kabir ehli gibi yaşamayan, bu kavramları duyduğu anda kendi heva heveslerine göre yorumlayacak ve ehl-i Sunnet’in orta yolundan sapacaktır. Efendi, önce şeriatın çerçevesinde kabir haline vakıf olmayı şart koşar; kavramlar ondan sonra anlam kazanır.

Kabir ehli gibi yaşamanın somut karşılıkları şunlardır: Farzlara riayet etmek, günah kebaliden (büyük günahlardan) uzak durmak, gwybetten yasaklanmak. Efendi Hazretleri Hz. Peygamber’in iki kabir azabı gördüğü hadisi aktararak detaylandırır: “Eger siz benim gibi olmuş olsaydınız bu kabirde yatanların çekmiş olduğu eza ve cefayı siz de görürdünüz. Îki tane iki kişi ölmüş kabir azabı çekiyordu. Birisi laf gezdirir dolaştırırdı. Birisi de ayakta bevlederken (idrar ederken) üzerine sidik sıçradığı temizliğine dikkat etmezdi.”

Bu hadisten Efendi Hazretleri çok somut öğretiler çıkarır: “Kabir azabının sebeplerinden birisi laf dolaştırmak, gıybet etmekse öyle bir dil olarak gıybetten yasaklanmamız gerekiyor.” Ayrıca temiz bulunmak, abdest ve taharet adabına riayet etmek de kabir ehli gibi yaşamanın şartıdır. Bu düzeyde hayata riayet etmeyen kimseye “Ceberrût âlemini” anlatmak, ömrü boyunca hiç Antep baklavası yememiş bir kimseye Antep baklavasını tarif etmeye benzer — tat hiç bir zaman akılla anlaşılmaz, alınmaz.

Antep Baklavası Misali: Kavram vs. Zevk

Sufi öğretilerin en zor karşılaştığı büyük problem, “tadılmamış tatın tarif edilmesi” problemidir. Efendi Hazretleri bu problemi Antep baklavası üzerinden anlatır: “Bizim burada Ceberrût âleminden bahsetmemiz, ömrü hayatında hiç Antep baklavası yememiş bir kimseye Antep baklavasını tarif etmek gibi bir şey olacak.” Siz tarif edersiniz, yumuşak, tatlı, fıstıklı, pastaya benzer, bala batmış gibidir… ama tatmamış birisi için bu kelimeler hiçbir gerek karşılık bulmayacaktır.

Efendi devam eder: “Hayatında yememiş, yemeyecek de, yeme ihtimali de yok. Bu ona benzeyecek.” Yani “Ceberrût âlemi” gibi kavramlar, ne kabir âleminin haline ulaşmış ne de ulaşma niyeti olan bir kimse için tadı ulaşılmaz bir tattır. “Muhakkak ilim adına Ceberrût âleminden de, Lâhût âleminden de, Melût âleminden de bahsederiz. Ama yine Yunus’tan açılmış ya, yine Yunus’tan devam edelim: Arif olan cevherlerini boş yerlere saçar mı?”

Bu Yunus beyti, sufi edebın kritik ölçülerinden birisidir. Ârif kimse sahip olduğu ilmi ve deneyimi, onu anlamayacak olan herkese cevher gibi savurmaz. Hikmet ehli kimin anlamaya hazır olduğunu bilir ve ona göre konuşur. Efendi Hazretleri sohbet halkasında bulunan dervişleri böylece hem uyarır hem yüreklendirir: Sohbet ilmini, makamlar ilmini, tecelliyat ilmini öğrenme hevesine kapıldığınızda önce pratik-riyazi yolda ilerleyin, sonra hakikat bilgiye kendiliğinden açılacaktır.

Bu misal aynı zamanda günümüz tasavvuf popülerizminin de en önemli eleştirisidir: Sosyal medyada sufi terimleri kullanarak derin görünenlerin çoğu, aslında o kavramların içerdiği hale uzak kişilerdir. Efendi Hazretleri, gerçek sufinin önce kabir ehli gibi yaşamasını, ondan sonra Ceberrût’tan konuşmasını şart koşar.

Esselamu Aleyküm Ya Ehli Kübur: Kabir Ziyareti Adabı

Kabir ehli gibi yaşamanın bir başka pratik boyutu, kabir ziyareti adabıdır. Efendi Hazretleri sohbetlerinde sürekli hatırlattığı bir adaptan bahseder: “Kıymetli dostlar, sohbetlerimde derim, şurada Kabristan var. Kabristan ziyaretlerinde adab vardır: Esselamu aleyküm ya ehli kubur.” Kabre girerken önce selam verilir — tasörede kabir sakinlerine ya Kur’an’dan ya da Peygamberin öğrettiği selamdan birini söylemek gerekir.

Efendi Hazretleri adabın arkasında yatan derin bir mantığı aktarır: “Sizin selamınızı alan bir kimseyi işitmediyseniz, kendi verdiğiniz selamı kendiniz alırsınız: ‘Ve aleyküm selam ehli dünya.’ Birisi ehli kabir, birisi ehli dünya.” Yani ziyaretçi kendi kendine üç kişilik bir diyalog kurar: “Esselamu aleyküm ya ehli kubur” der, kabir ehli olarak kendi nefsini ziyaret etmiş, “Ve aleyküm selam ehli dünya” diye kendi kendine cevap verir. Bu pratik, aslında kabir halinin ziyaret anında fiilen yaşandığı bir eğitimdir.

Bu adabın ardından Efendi Hazretleri tekrar hadis-i şerife döner: “Hadis-i şerif Hz. Peygamber Sallallahu aleyhi ve sellem Hazretleri, dünyadayken kabir ehli gibi olunuz der.” Kabir ehli gibi olmak, ölümden kor, korkmak değil; ölümü her an hatırlayıp, her adımını hesap vermek üzere atmaktır. Kabir ehli gibi olmayan kimse, ne kadar Ceberrût konuşsa da boş konuşur; kabir ehli olan kimse ise bir kez olsa bile o âlemlere ulaşır.

Efendi Hazretleri sohbetin bu bölümünde Hz. Mevlânâ’dan da bir hatırlatma yapar: “Oğul sen önce süt içeceksin, sonra ekmek, sonra et yiyeceksin der.” Yani manôevi beslenme de fiziksel beslenme gibi tedricîdir: Önce farzlar, sonra nâfile ibadetler, sonra zikir ve mürâkabe, sonra irfan, sonra makamlar. Bu sıralamanın atlanması manôevî hazimsızlık, açıklık, hatta manôevî zehirlenme getirir.

Mesnevî’nin 120. Beyiti: Aklın Aşk Karşısındaki çırpınışı

Sohbetin merkezine Hz. Mevlânâ’nın Mesnevî’den bir beyti oturur: “Dilin anlatışı aydınlatır. Aydınlatır ama dile düşmeyen, söze gelmeyen aşk daha da aydındır. Kalem yazar, koşar gider. Aşka geldi mi çatlar da kalakalır.” Efendi Hazretleri bu beyti sufice tefsir eder: Kalem kendi kendine koşmaz; kalemin arkasında el, elin arkasında akıl, aklın arkasında idrak, idrakın arkasında düşünce vardır. “Bunları topladığımızda o kalemi koşturan düşüncedir.”

“Aslında kalakalmaz. Onun arkasındaki akıl kalakalır.” Efendi Hazretleri bu ince ayırımı yapar: Düşünce aşk karşısında kalakalmaz, aşkı başka bir türde örer, yaşar, taşır. Kalakalanak kalemi tutan akldır. Niye akıl kalakalır? çünkü akıl ancak bildiği ve sınıflandırabildiği şeyleri koşturur; aşkın sınırsızlığı karşısında akıl kendi kategorilerinin tükendiğini görür ve susar, donar, koşamaz.

Efendi Hazretleri bu halin bir benzetmesini verir: “Akıl aşka gelince batar, eşek gibi. Bu misal çok hoşuma gider benim.” Ve bu noktadan itibaren Mesnevî’deki batağa saplanan hayvan tasvirine geçer. Bu örnek, akıl-aşk tezadının en canlı sufi temsilidir: Aşk geldiğinde akıl bir bataklığa düşmüş gibidir; çırpındıkça batar, battıkça dehşete kapılır, son nefesinde kendi kendisini bile kurtaramaz.

Sohbetin bu kısmı Hz. Mevlânâ’nın Mesnevî’deki akıl öğretisinin modern bir okumasıdır: Aşk aklın düşmanı değil, aklın sınırıdır. Akıl, aşkın bulunduğu yere kadar yürür ve sonra susar; ondan sonraki iş aşkın ve kalbin işidir. Efendi Hazretleri bu dönüşümü dervişe göstermek için bataklığa saplanan hayvan tasvirine üç dört paragraf ayırır.

Batağa Saplanan Hayvanın Tasviri: Aklın Aşk Karşısındaki Dehşeti

Efendi Hazretleri modern insana sufi misalleri aktarırken bir zorluk farkeder: “Şimdi insanlar eşek görmediler hiç. Şimdi insanlar beygir görmediler hiç. Görseler de televizyonlarda görüyorlar. Hiç batağa saplanmış bir eşek görmemişsinizdir siz. Hiç batağa saplanmış bir at, bir beygir görmemişsinizdir siz.” Yani Mesnevî’nin 120. beytınin arka planındaki köy, tarla, bataklık imgelerini artık yeni nesil bilmemektedir. Bu yüzden Efendi tasviri uzun uzun yapar.

“Batağa saplanmış bir hayvanın nasıl çırpındığını görürdünüz. Hayvan bataklığa çırpınır, bataklığa saplanır. Bataklığa saplanınca biraz çırpınır önce kurtulma ümidiyle. Kurtulma ümidiyle çırpındıkça batmaya başlar. Öyle bir hale gelir ki artık o yavaş yavaş batıyordur. Yavaş batıyordur. Kındıkça battığını görür, anlar.” Bu tasvir, aklın aşk karşısındaki çaresizliğinin en canlı anlatımlarından biridir: çırpınınca daha da batar, öyle bir an gelir ki artık batışını görür, anlar ama hiçbir şey yapamaz.

“Hareket etmemeye başlar ama iş işten geçmiştir artık. Hayvancağız an geç, an ve an battığını görür. Değişik sesler çıkarmaya başlar. Eşek gibi anıramaz, at gibi kişneyemez. Înek gibi bağıramaz. Değişik sesler çıkarmaya başlar. Komurdanır, inler, inler. Kendi lisanıyla, kendi diliyle bir yardımcı bekler.” Hayvan, batağa saplanınca artık kendisi olamaz; özgün sesini kaybeder, komurtuları ve inlemeleri belirir. Akıl da aşk karşısında böyledir: Kendi kategorilerini, bildiği dili kaybeder, garip bir inleme ile durur.

“Ümitsiz vakadır. Kendi kendisini dahi ümidini keser. Gözleri fırlar dışarı. Ölüm korkusu ona da basar. Korkusuyla artık o dehşet içindedir. Artık o çırpındıkça batar. çırpındığını görünce gözlerinde kocaman bir dehşet görürsünüz. Kocaman bir dehşet. O kocaman dehşet ardında kendisini kurtarmaya gelenlere dahi zarar verilir.” Bu Efendi Hazretleri’nin akıl için verdiği en ağır misaldir: Aşk karşısında debelenen akıl, kendisini kurtarmaya gelenlere dahi zarar verir; bu yüzden aşık olanı kötüleyen, düşman gören insan aslında kendi bataklığını gösterir.

Şeytan’ın Kibri ile Aklın Kibri: “Benim Yaratılışım Üstündür”

Efendi Hazretleri akıl-aşk tezadını derinleştirirken büyük bir karşılaştırmaya başvurur: “Îşte hadiseleri, meseleleri akılıyla bakarlar, hep kendilerini kâğıta zannederler, hep kendilerinin kafalarının çalıştığını zannederler, hep kendilerini üstün zannederler, hep kendilerini kıymetli zannederler, şeytan gibidir onlar.” Şeytan’ın kibri hatırlatılır: “Hani şeytan dedi ya, benim yaratılışım onun yaratılışından üstündür. Ben nasıl ona secde edeyim dedi. Aklın durumu şeytanın durumu gibidir.”

Efendi Hazretleri şeytanın aklı ile insan aklının diğer aşığa karşı haykırışını paralel kurar: “O der ki, benim yaratılışım onun yaratılışından fazla. Ben nasıl aşığa itaat edeyim? Ondaki kıl bende de var. Ondaki göz bende de var. Ondaki kulak bende de var. Ondaki ayak bende de var. Ben nasıl aşıkmışa, ben ona itaat edeyim? Onun önünde secde edeyim, onun önünde her pençe durayim der.” Bu nefs-i şeytanînin ayırt edici özelliğidir: Kendisi ile o kendisinden faklı olanı arasındaki ölçülemez farkı görmeyip, görünen ortak özellikleri çoğaltarak kendisini eşitleştirmeye çalışır.

Efendi Hazretleri bu nefs-i şeytanî aklın bir başka kaçınılmaz yönünü de ortaya koyar: “Ebu Cehil de öyle demedi mi? Peygamberlik gelecek olsaydı bana gelir idi. Ve peygamberlik bana gelmeli idi.” Peygamberliğin kendisine gelmesini bekleyen Ebu Cehil kibri, aklın aşığa itaat etmeyi reddetmesinde aynı yapıyı gösterir: “O yüzden akıl aşığı görünce debelenir. Aşığı görünce çırpınır. Aşığı görünce hiç sevmez. Aşığı görünce nerdeler ondan? Aşığı görünce atı veresi gelir ona.”

“Ve aşığın arkasından hep kıymet eder, hep dedikodu eder. Aşığı gördüğünde öldür veresi gelir ona. Aşığı gördüğünde parçala veresi gelir. Îçi durmaz. Habire ondan nefret eder.” Efendi Hazretleri aşığa karşı olan bu nefretin aslında nefret edenin kendisine yönelmiş olduğunu söyler: “Aslında nefret ettiği kendisidir. Aslında nefreti de kendisidir. Aslında kızgınlığı da kendisidir. Aslında çırpınışı da kendisidir. Aslında kendi zavallılığını görür.” Bu, sufi psikolojinin en derin tespitlerinden biridir: Nefret eden, aslında kendi içinden nefret eder.

“Sen Atmadın, Ben Attım”: Tecelliyatın Zirvesi Peygamber

Sohbetin bu bölümünde Efendi Hazretleri Yunus’un bir beyti üzerinden Peygamber-Allah ilişkisine geçer: “Yunus’ta, Yâ eserim yeller gibi, yâ coşarım seller gibi. Geliyor bir aşk. Ey dedi. Aşkın üzerindeki tecelliyat, aşkın tecelliyatıdır çünkü.” Ardından Kur’an’dan Enfal Suresi 17. ayete atıf yapar: “O yüzden Hz. Allah, Hz. Peygamber Sallallahu aleyhi ve sellem adetinden üzerine dedi ki, sen atmadın, ben attım.”

Bu ayetin sufi tefsirinde Efendi Hazretleri çok cesur bir zincir kurar: “Senin elini tutanlar benim elimi tutmuş. Sana düşman olanlar bana düşman. Sana dost olanlar bana dosttur. Senin izinden gidenler benim izinden gitmiştir. Sana iman edenler bana iman etmiştir. Sana iman etmeyen bana da iman etmemiştir.” Burada Allah ile Peygamber arasındaki tevhid, peygamberin kimliğinde en zirve tecelli noktası olarak konulur: “Yeryüzünde tecelliyat noktasında en zirve nokta Hz. Peygamber Sallallahu aleyhi ve sellem adetinde.”

“O yüzden ona iman, Hz. Allah’a iman oldu. O yüzden Allah dedi ki, ‘O heva hevesinden demedi. Benim dediğimi dedi.’ O yüzden Hz. Allah, onun fiiliyatlarıyla beraber her şeyini kendi üzerine aldı. Konuştuğunu, nefesini, adetini, yürüyüşünü, yemesini, içmesini, evlenmesini, boşanmasını, savaşını, barışını, her şeyini kendi üzerine aldı. Dedi ki, o benim her şeyimi, o benim dediğimi yaptı dedi.” Necm Suresi’nin 3-4. ayetlerine atıfta bulunan bu sufi tefsir, peygamberin her fiilinin Allah’ın muradı doğrultusunda olduğunu ve dolayısıyla Peygamber’in bütün sünnetinin şeriat olduğunu vurgular.

Bu tefsir, aynı zamanda Efendi Hazretleri’nin “güneşe delil yine güneştir” beytine zemin hazırlar: Peygamber Hz. Allah’ın en büyük tecelliyatıdır, bu yüzden Allah’a delil yine Peygamber, Peygamber’e delil yine Kur’an ve Sünnet’tir. Herkes kendi içinde kendi delillerini taşır; ama hakikat güneşinin delili yine o güneşin kendisi, yine Peygamber, yine Muhammedî nurdur.

Güneşe Delil Yine Güneş: Delil Kendindedir

Efendi Hazretleri sohbetin bu ana bölümüne Hz. Mevlânâ’nın bir diğer beytiyle girer: “Güneşe delil yine güneştir. Güneşe delil başka bir güneş değildir. Güneşin delili kendisine aittir. Güneş güneş olmamın tecelliyatını bizim üzerimize indirir. Bizim üzerimize indirdiği için biz ona deriz ki güneş.” Güneşin var olduğunu başka bir güneşe ihtiyaç duymadan kendi ışığıyla biliriz; başka bir şeyin güneşe delil olması mümkün değildir, çünkü başka her şeyin ışığı da güneşin ışığındandır.

Efendi Hazretleri bu kuralı tasavvuf edebiyatında kullanılan bir pratiğe döndürür: “Onun sıfatıyla sıfatlananlar vakti güneş gibi deriz. Güneş demeyiz. Güneşin gündüz yaptığını gece bize yapar. Biz hâlâ güneş demeyiz. Tarif ederken deriz ki, hani güneş gibi geceleri aydınlatır ya az bir şey de olsa. Güneş gibi, güneş değil.” Yani veliler, Peygamber’in sıfatlarıyla sıfatlanan insanlardır; onlar “Güneş gibi”dirler ama güneşin kendisi değillerdir. Bu ölçü hem velileri tanımak hem de onları peygamberle karıştırmamak için hayati önem taşır.

Efendi Hazretleri bu delillendirmeyi sonunda insanın kendisine yönlendirir: “Delillendiriyoruz. Delil kendimizin. Biz cennettik miyiz? Cehennemlik miyiz? Delillerimizde. O yüzden dedi Hazreti Peygamber: Cehennemlik olanlar cehennemlik ameli işler. Sen cehennemlik mi olmak istiyorsun hadi buyur? Delilin elinde cehennemlik ameli işle. Seni zorla cehennemlik ameli işleten yok. Delilin sensin.” Bu, sufi sorumluluk ahlakının özüdür: Her insan kendi delilidir; kendisinin hayata dökülüşü onu cennete veya cehenneme delil olarak gösterir.

“Sen iyi bir insansan buyur iyiliğini sen göster. Delilin sensin. Sen iyi bir insan olsan etrafında iyiler toplanırdı. Sen iyi bir insan olsan sen etrafında iyilik saçardın. Delilin kendinsin sen. Sen kötü birisin sen senin etrafında kötüler toplanacak. Sen karanlıksan etrafında karanlıklar toplanacak. Sen cimriysen etrafında cimriler toplanacak. Sen cömertsen etrafında cömertler toplanacak. Sen hastasan herkesi hasta göreceksin.” Bu “etrafına çektiği tipoloji” ölçüsü, sufi psikolojinin özlü bir ifadesidir: Însan ne ise, onu çeker; etrafını izlerse, aslında kendisini izlemiş olur.

Zikrullah Halkasına Ölmeden Önce Gitmek: Adnan Kardeş Destar Hikayesi

Efendi Hazretleri delilin kendi içinde oluşunu somut bir karşılaştırma ile pekiştirir: Gün içinde bir ağabeyleri vefat etmiştir, cenazesine gitmişlerdir. “Bu gün bir ağabeyimiz vefat etti. Allah rahmet eylesin dün gece. Bugün cenaze namazı vardı. Cenazesine gittik.” Sabahtan, hizmet eden Adnan kardeşine telefon açmış, ona bir ricada bulunmuştur: “Dedim bir kendi destar koyayım dedim. Taputunun başına. Gittim taputunun başında baktım. Dedim ki insan neyle yaşıyorsa öyle oluyor. Bizim başında destar vardı.”

“Sevindim onun adına. Dedim ki ya, ya bir o kimse dedim, suyunda berbatta profesönistik hizmeti yaptı. Daha ölür ölmez daha, daha kabre konmazdan önce, kabre konmazdan önce, ikramı alır herhalde insan. Cenab-ı Hak lütfediyor ikram ediyor. Allah’ın işi. Kafasında bir destar var.” Bursa’da gömülen — vefat eden ağabeyin kabrine konulduğunda başında bir destarın bulunduğunu Efendi Hazretleri üzülerek değil, sevinerek anlatır; çünkü bu, o kimsenin hizmetinin ikramıdır. “Destar bu, yani bu küçük şey’in üzerinde salın. Denir kemik, hadis-i şerif. Aynen nasıl yaşarsanız öyle ölürsünüz. Nasıl ölürseniz öyle diriltilirsiniz.”

Bu hikaye üzerinden Efendi Hazretleri sohbet halkasındaki bütün dervişlere şu muhasebeyi sunar: “Hastanın zikir halkasında. Soracağım. Babasını öğrendiler: Babanız ölmezden önce bir hafta önce zikir halkasına giden var mı? Ölmezden bir hafta önce perşembe zikrine giden var mı? Zikrullah halkasında câhil câhil zikrullah’a katılan var mı?” Bu sorular, sürekli dinleyenleri zikir halkasına çekmeye çalışan bir murşidin çaresiz çağrısıdır: “Kim halka zikrullah’a katılırsa affolmuş olarak kalksın. Hadi buyurun. Bana bir ibadet söyleyin ki oradan affolmuş olarak kalksın insan.”

Efendi Hazretleri sohbetlerinde sürekli tekrar ettiği zikir halkası müjdesini yineler: Zikir halkasına katılan kimse, affolmuş olarak halka dışına çıkar. “Delil insanın kendisi. Nasıl güneşe delil güneşse. Sana da delil yine kendinsin. Hani derler ya: Allah der ki, diyor, ben sana nefes verdim, nerede harcadın? Ben sana para pul verdim, zenginlik verdim, nerede harcadın? Ben sana ilim verdim, nerede harcadın?” Însan ölmeden önce bu muhasebeyi yapmalı; nefesini, parasını, ilmini nereye harcadığını tek tek hesaplamı, ve kabre konmadan önce zikir halkasında görülmelidir — çünkü vefat ettiğinde başına destar konması ancak bu hayatla mümkündür.

Mecaz Aşktan Hakiki Aşka: Leylâ-Mecnun (Fuat) Kıssası

Sohbetin bir sonraki büyük bölümü, Efendi Hazretleri’nin “Gölge gölge olmalı” prensibine dayanır. Güneşin kendisine ulaşılmadığı gün gölge bize onun delilini verir; ama gölgeyi güneşle karıştırmak büyük bir yanlışlıktır. “Biz hevâi heveslerimizi mecaz aşk sanıyoruz. Değil cancazlar. O yüzden sakın bir kadına âşık olarak Allah’a âşık olacağınızı düşünmeyin. Sakın bir erkeğe âşık olarak Allah’a âşık olacağınızı düşünmeyin.” Bu uyarı, tasavvufun “mecaz aşk hakiki aşka ulaştırır” kuralinı çok özel bir şartla bağlar: Gölge gölge olmalıdır.

Efendi Hazretleri Leylâ-Mecnun kıssasını farklı bir detayla anlatır: “Leylâ Leylâ derken bulurum Mevlâ’yı Mevlâ’nın aşkına yanıp gidiyor. O da Leylâ Leylâ derken Mevlâ’yı bulacak ya. Onun da bir Leylâ’sı var. Diyorum Leylâ çok çirkinmiş öyle diyorlar diyor. Senin sevdiğin de çirkin mi değil mi hocam diyor. Ha o Leylâ değil o zaman kalıyor.” Efendi Hazretleri burada bir sohbete konu olan dervişin hikayesini kullanır: Leylâ’yı çirkin kabul etmediği an, o kimsenin aşkı mecaz aşk bile olamayıp kendi nefsinin hevâsı olduğu ortaya çıkar.

Daha da derin bir sufi detay aktarılır: “Sokaktaki köpekleri Leylâ’nın gözüne benzetip sevdiğin oldu mu dedi ona? Yok dedi. Biliyor musun dedi Mecnun bu köpekler Leylâ’nın sokağından geçmiştir değil. Onları sever okşardı dediler. Leylâ’nın sokağından geçmiş. Bir gün arkadaşı der ki ey Fuat, Mecnun’un gerçek adı Fuat’tır. Ey Fuat, bu köpekler Leylâ’nın kokusunun önünden geçme ihtimalleri hiç çıkmıyor. Sen bunu nereden çıkarıyorsun? Îhtimal gider. Bunlar Leylâ’nın kokusunu almıştır.”

Mecnun’un, Leylâ’nın sokağından geçmiş olma ihtimali olan köpekleri dahi sevmesi, mecaz aşkın ne kadar ileri boyutlara taşınabileceğini gösterir. “Ama o minnacığın minnacığı dahi bütün insanları hayran ediyor. çünkü insanlar sevmekten uzaklar.” Efendi Hazretleri burada modern insanın bir türlü sevmeyi öğrenmediğini, sevgiyi menfaate indirgediğini de ihtar eder. Mecaz aşkın hakiki aşka dönüşmesi, ancak sevgilinin köpeğini bile sevecek kadar saf ve bekleyişsiz olmasıyla mümkündür.

“Îyyâke Na’budü”: Aşık Maşûka Îbadet Eder, Başkasına Değil

Efendi Hazretleri sohbetin bu bölümünde mecaz aşk-hakiki aşk ayırımını Samsun’a namaz kılmaya çevirmeye çalışan bir örnekle canlandırır: “Nerede yaşıyor? Bir gün birisine sordum nerede yaşıyor dedim. Samsun’da dedim. Hemen aldım omuzlarından tuttum Samsun’a doğru çevirdim. Îster dedim. Ne dedi? Sevdiğimden isterim. Âşık değilsin dedim yalancısı. Neden dedim?” Efendi Hazretleri burada bir gerçek sohbet anısını paylaşmaktadır: Biri sevdiğini söylediğinde, Efendi omuzlarından tutup o sevdiğinin olduğu yöne çevirir ve “Îste ondan” der. Gerçek âşık maşûndan ister.

“Bir erkeğe âşık olduğunuzu söyleseniz şimdi, erkekler hangi kadına âşık olduğunuzu söyleyeceksiniz. Aşıklar, maşükınızdan isteyin. Maşûk. Maşünuğundan istemezsen. Vallahi de billahi de billahi de küveret edersin dedim. Îyyâke na’budü ve iyyâke nesta’in. Ancak sana ibadet eder. Ancak senden yardım ederim. Kimse maşûd. Ona ibadet et. Ondan yardım eder.” Fâtiha Suresi 5. ayetinden yapılan bu atıf, sufi aşk teorisinin Kur’an’dan en net destekcidir: Kime âşıksan, ona ibadet edersin; ibadet etmediğin bir şeyi âşık olduğunu iddia etmek yalandır.

“Gönülden iki sevda ne zamandan beri var? Îki tane maşük ne zamandan beri var? Ne zamandan beri iki tane ilanınız var? Ne zamandan beri iki tane maşünunuz var? Ne zamandan beri iki be deniz var? Âşık maşüktan ister. Aşık maşûka ibadet eder. Maşûnu anlatır. Aşık maşûnun dilidir. Aşık maşûnun gözüdür. Maşûnun elidir, ayağıdır.” Bu Efendi Hazretleri’nin aşk öğretisinin en ağır kuralıdır: Bir insanın yalnızca tek bir maşûsu olabilir, iki tane maşük olamaz. Âşık kendini maşükta tamômen kaybettiği için, maşükun dili, gözü, eli, ayağı haline gelir.

“Kalbine baksın. Kalbinde hangi maşük varsa ondan istesin. Ona ibadet et. Şimdi bir kadını çok seviyorum diyen dönsün kadına namaz kılsın. Bir erkeği çok seviyorum diyen dönsün o erkeğe namaz kılsın. Namaz kılsın. Aşık maşûka ibadet eder.” Efendi Hazretleri burada bir hadisin sufi okumasına da yer verir: “Însanın insana secde etmesi emredilmiş olsaydı kadınların erkeklere secde etmelerini emrederdi. Niçin? Menâfaat. Însanlar menfaatlerine secde ederler.” Yani insan ne yaparsa menfaati için yapar; bir kadına âşık olana karşılık vermeyi kesseniz, aşkın devam edip etmeyeceğini görmek için Efendi Hazretleri okur: “Bir kadına çok âşıksan hadi kadın senin yüzüne bakmasın bakalım âşıklığın devam edecek mi? Bir erkeğe çok âşıksan hadi erkek yüzüne bakmasın bakalım âşıklığın devam edecek mi?”

Gölgenin Uyku Getirişi ve 28 Şubat Baskın Hikayesi

Sohbetin son büyük bölümü “gölge”nin bir başka boyutuyla ilgilidir. Efendi Hazretleri ince bir tespit yapar: “Gölge gece masada gibi uykunu getirir. Gölgenin bir de o hali vardir. Gölge uyku getirir. Sen gölgeye âşık olursan uykum gelir senin, gaflet basır sın. Sen gölgenin peşine takılır ve gölgede kalırsan gaflet basırsın. Sen güneşin anında cayır cayır yanarken uyuyamazsın.” Gölge bir yandan güneşe delil olur, bir yandan da güneşten kaçışın sığınağı olur; gaflete düşenler gölgede yaşarlar.

Velileri ve onların halifelerini, zakirlerini, çavuşlarını, nakipleri, hizmet edenleri Efendi Hazretleri “velinin gölgesi hükmünde” olarak tanımlar: “Bir veli vardir bir de halifeleri vardir. Halifeler, zakirler çavuşta velinin gölgesi gibidir. O gölgeden veli bulunur. Bir derviş velinin gölgesi hükmündedir.” Bir başkası dervişteki edebi, adaba, fazilete, ondaki güzelliğe, nuraniyete, ulviyyete bakar ve der ki: “Bunu bu hale getiren var.” Yani dervişin hali, velinin güneş gibi ışığının bir yansımasıdır; gölgeden aslına ulaşılır.

Ancak gölgenin tehlikeli yönü de vardır: “Şeyhin yanı yakar adamı. Şeyhin etrafı adamı yakar. Îstim üzerinde duracagım. Her daim devamlı böyle harekette duracagım. E biraz susaklaşınca, insan gölgeye kanar. Hani şeyler vardir, dermişler: Ben de evimde dersimi çekiyorum efendim olur mu? Olur. Sen evinde çek. Gölge rahat.” Sohbetten kaçınıp evinde zikir çektiğini söyleyen derviş, aslında güneşin anınındaki cayır cayır yanıştan kaçıp gölgenin serinliğine sığınmaktadır; orada dizi izleyip elinde tesbih sallar.

Efendi Hazretleri sohbeti 28 Şubat baskın hikayesi ile bağlar. O gece çeşitli zakirler Efendi Hazretleri’ni arayarak derslerin iptalini sormuştır; korkunun bir virüs gibi yayıldığını ifade eder. Kendisi ise bütün dersleri yapmaya devam etmiştir. Îki hafta önce kimlik kontrolü yapıldığında herkesin elinde kimlikle kamerayı geçirmiş olması anlatılır. O gün bir baskın gerçekleşir, ve Efendi Hazretleri önündeki bir kardeşine “seni çağırıyorlar bak” der; o kimse kalkar, polisler onu “Mustafa Özbağ” sanıp götürürler. “Ben o zaman anladım Mustafa Özbağ’ı tanımadıklarını. Îçimden de üzüldüm ama. Bu kadar meşhur değilim demektir” diye o anı kendi tavazüüyle aktarır.

Son söz olarak Efendi Hazretleri güneşin doğuşunun verdiği etkiyi vurgular: “Fakat güneş doğdu mu, ay yarılır gider. Güneş doğdu mu, ay yarılır gider. Sana hakikat geldi mi, sahte putlar yıkılır sende. Sende hakiki irah tecelli etti mi, sahteleri gidiverir senden. Her şeyin hakikati geldiğinde sahtesi bırakır gider seni. Bir şeyin hakikatini gördüğün an sahtesini bırakırsın.” Ve son bir sufi hatırlatma: “Zaten dünyada güneş gibi eşi bulunmaz bir varlık yoktur. Ölümsüz can güneşinin ise gündüzü yoktur, bulunmaz hiç.” Allah bizi onlardan eylemesin, âmin.

Tasavvuf hakkında daha fazla bilgi için tıklayınız.

İlgili Sözlük Terimleri: Zikir, Tevhîd, Nefs, Kalb, Muhabbet, Tesbîh, Kâbe. → Tasavvuf Sözlüğü’nün tamamı