Âdem: Giriş

10 Aralık 2011 tarihinde Karabaş-ı Velî Tekkesi’nde gerçekleştirilen bu sohbet, dünya hayatının bir sürgün ve misâfirlik olarak kavranmasından sûfî ahlâkına, nefisten geçmenin pratik örneklerinden Muhyiddîn Arabî’nin Âdem faslına uzanan derin bir perspektif sunmaktadır. Sohbet; ebedî hayat bilinci, sûfînin günlük davranış estetiği, akraba bağları, farklı inanışlardaki ortak hakîkatler ve Allâh’ı tanımanın yolları gibi geniş bir yelpazede konuları ele almaktadır.

1. Dünya Sürgünü ve Ebedî Hayat Bilinci

İnsan bu dünyaya kendi isteğiyle gelmemiştir — kaderin cebrî tarafı budur. Dedemiz yok, dedemizin dedesi yok; hepsi misâfir olarak gelmiş ve gitmiştir. Ev sahibi ise misâfirini hârika karşılar: ana rahminden itibaren melekler görevlendirilir, rızık verilir, insan ahsen-i takvîm üzere yaratılır, meleklerden bile üstün kılınır.

Bunun karşılığında istenen basittir: “Günde yarım saatini ayır; beş vakit namazını kıl, beni zikret, beni tanı, beni bil.” Sayılı nefeste bu tanıma gerçekleşirse, ebedî hayatta mutluluk; gerçekleşmezse ebedî azap söz konusudur. İnsanlar sonsuzluk kavramını algılayamaz çünkü kendi sonlarını görürler — oysa kendilerini de sonsuz görseler, sonsuzlukla barışık yaşayacak olduğu varlıkla mutlu olmanın yollarını ararlardı.

2. Sûfî Ahlâkı: İnce Sanat ve Örnek İnsan

Sûfî, insân-ı kâmile doğru yol giden kimsedir. Elbisesi, saç tıraşı, temizliği, yürüyüşü, bakışı, dinleyişi — her hâli uyum içindedir. Yolda elinde tost yiyerek gitmez, vitrinlere dayanıp seyretmez, karşı cinse yiyecekmiş gibi bakmaz. Baktığı bir ağaçsa “maşallah” der, bir hayvansa Allah’ın ikrâmını tefekkür eder. Elbisesinin rengini bile kalbi seçer — siyah giydiyse hâl-i rûhiyesi farklıdır, beyaz giydiyse farklıdır.

Soru sormak bile sûfînin ahlâkıdır: “Had.şerif” değil “hadîs-i şerîf” yazar; “P.S.A.A.V.” değil “Peygamber Efendimiz” der. Chat kültürü, sokak kültürü, internet kısaltmaları 450 yıllık bir tekkeye taşınmamalıdır.

3. Nefisten Geçmek: Sûfîliğin Özü

Sûfîlik, helâl dâirede bir zorluk varsa zorluğu yalayıp yutmaktır. Dışarısı soğukken misâfirlere yer vermek için çıkanlar — onlar fedâkârlık edenlerdir, nefsinden geçenlerdir. Sûfî üşümekten korkmaz, “acıktım” demez, “uykum geldi” demez, “nerede yemek yiyeceğiz” diye sormaz. Ona “yürü” dendiğinde ne tarafa yürüyeceğini bile sormaz; yürümeye başlar. Sorarsa “otur, sen yürüme” denir.

Abdullah Efendi Hazretleri ile yolculuk anekdotu bu edeb anlayışını somutlaştırır: yolda “nerede yemek yiyeceğiz” diye soran dervişe “en yakın yerde duralım” denir ama Şeyh Efendi’nin karnı toktur, sormadan bilmek ve sormadan hazırlamak — arabanın benzinini almak, farları yıkatmak, silecek suyunu koydurtmak — sûfî edebinin pratik görünümüdür.

4. Akraba Bağları ve Güzel Ahlâkın Temsilcisi Olmak

Anne-babaya bakmak farzdır; bir erkek evlat, anne ve babası sağ olduğu müddetçe onlara bakmakla mükelleftir. Akraba bağlarını koparmak kötü ahlâktır. Hz. Ebûbekir (r.a.) Mekke’den hicret ederken bir müşrik bile onun akrabalarına iyilik eden, yetimlere bakan, fakirleri doyuran ahlâkını takdîr ederek “senin emânlığın bana ait” demiştir.

Kayınvalidelere, kayınpederlere, onlar yanlışlık yapsalar dahi yanlışlıkla cevap verilmemelidir. İkinci sınıf damat veya gelin muâmelesi görülse bile hürmette kusur edilmemelidir. Sevap beklemeden, mükâfat ummadan güzel ahlâkın temsilcisi olmak — sûfîlik budur.

5. Hallâc-ı Mansûr’un Kestirmesi ve Hermes’in Sözü

Hallâc-ı Mansûr yolun kestirmesini söyler: “Allah’ı tanımak istiyorsan, bana bak; bendeki işâretlere bak.” Hermes Trismegistos’un sözü de aynı hakîkate işâret eder: “Tanrıyla yaşamak mı istiyorsun? Öyleyse Tanrı gibi saf ve mükemmel ol.” Bu saflığın yolu nefisle mücâdele, kötülüklerden uzak durma ve tövbedir.

Bütün inanışlar — İslâm, Hristiyanlık, Mûsevîlik, Budizm, Hinduizm, eski Yunan, Şamanlık — kötülüğü yasaklar, uyanıklığı emreder. Gerçek şamanlar içki içmez, ateş başında uyanık kalır; Buda oturduğu yerde uyur; Peygamber Efendimiz de oturduğu yerde uyumuştur. Kudsî hadîste “Ey Dâvûd, uyanık ol” buyurulur.

6. Muhyiddîn Arabî’nin Âdem Faslı ve Nûr-ı Muhammedî

Sohbetin en derin bölümünde Fusûsu’l-Hikem’in Âdem faslına geçilir. Muhyiddîn Arabî Hazretleri der ki: Allah, kendisini tanıyacak ve bilecek olan Âdem âlemini yarattı. Hindu felsefesinde Nirvanâ’nın Samsara’ya dönüşmesi — yani Tanrı’nın insanlaşması — kavramıyla karşılaştırıldığında İslâm anlayışında temel bir fark ortaya çıkar: İslâm’da Tanrı yer değiştirmez; insan öyle bir hâle gelir ki Allah ile konuşur. Bu, yer değiştirmenin daha üstündedir.

Peygamber Efendimiz “Âdem yok iken ben var idim ve peygamber idim” buyurmuştur. Allah önce Muhammed Mustafa’nın nûrunu ve rûhunu yaratmış; bu nûr Allah’ı zikretmiş, tesbîh etmiş; bu Allah’ın hoşuna gitmiş, ardından Âdem âlemi yaratılmıştır. Peygamberlik âlemi Âdem âleminin üstündedir ve bu mührün sahibi Hz. Muhammed Mustafa’dır (s.a.v.).

Soru ve Cevaplar

Soru: Peygamber vârisi olan velîlere de dervişlerin amelleri arz olunur mu?

Cevap: Evet. Tasavvuf öğretisinde büyüklerimiz, gerçek mânâda velî olan bir zâta, biat edenlerin durumlarının ve amellerinin zaman zaman hâl âleminde gösterildiğini söylemişlerdir. Abdullah Efendi Hazretleri bunu teyit etmiştir. Kimine rüyâsında, kimine zikir hâlinde, kimine gözü açıkken tecelliyât olarak gösterilir.

Soru: Eşinden boşanan kimse nafaka ve çocuk bakımı konusunda nelere mükelleftir?

Cevap: Dînî hukuka göre çocuk babaya aittir. Baba, boşansa da boşanmasa da çocuğunun iaşesinden, eğitiminden, giyiminden ve barınmasından sorumludur. Kız çocuğu evleninceye, erkek çocuğu yetişkin oluncaya kadar bakım yükümlülüğü devam eder. Mehir ise kadının hakkıdır; boşanma sebebi ne olursa olsun geri alınamaz.

Soru: Sûfîlik nefisten geçmek midir?

Cevap: Evet. Sûfîlik, helâl dâirede karşılaşılan zorluğu yalayıp yutmaktır. Üşümeyi, açlığı, yorgunluğu tercih etmek; kardeşini kendine tercih etmek; sevap beklemeden, mükâfat ummadan güzel ahlâkın temsilcisi olmaktır. “Yürü” dendiğinde ne tarafa diye sormadan yürümek, fedâkârlık yapanlardandır.

Soru: Muhyiddîn Arabî’nin Âdem faslında anlatılan hakîkat nedir?

Cevap: Allah, kendisini tanıyacak Âdem âlemini yaratmıştır. Ancak “Âdem yok iken ben var idim” hadîsiyle peygamberlik âleminin Âdem âleminin üstünde olduğu anlaşılır. İslâm’da Tanrı yer değiştirmez; insan öyle bir makâma yükselir ki Allah ile konuşur — bu, diğer inanışlardaki yer değiştirme anlayışının çok ötesindedir.

Kaynakça

Âyet-i Kerîmeler

• Tîn Sûresi, 95:4 — İnsanın ahsen-i takvîm üzere yaratılması
• Âl-i İmrân Sûresi, 3:31 — “De ki: Eğer Allah’ı seviyorsanız bana tâbî olun”
• Yûnus Sûresi, 10:62 — Velîlerin yeryüzünden eksik olmayacağı

Hadîs-i Şerîfler

• “Ümmetimin amelleri — iyisi ve kötüsü — bana arz olunur” (Bezzâr)
• “Âdem yok iken ben var idim ve peygamber idim”
• Kudsî Hadîs: “Farzlarla emrimi yerine getirir; nâfilelerle bana yaklaşır; onu severim; gören gözü, duyan kulağı olurum”
• “Dünyanızdan bana üç şey sevdirildi: iyi kadın, güzel koku ve gözümün nuru namaz”

Tasavvufî Kaynaklar

• Muhyiddîn İbnü’l-Arabî — Fusûsu’l-Hikem, Âdem Faslı
• Hallâc-ı Mansûr — “Bana bak; bendeki işâretlere bak” çağrısı
• Hermes Trismegistos — “Tanrıyla yaşamak istiyorsan, Tanrı gibi saf ve mükemmel ol”
• Yûnus Emre — “Delîlsiz bu yol gidilmez”
• Abdullah Efendi Hazretleri — Velîlere dervişlerin hâllerinin arz olunması

Sohbetin Özeti

Bu sohbet, dünya hayatını bir sürgün ve misâfirlik olarak kavrayan perspektiften hareketle sûfî ahlâkının günlük hayattaki tezâhürlerini somut örneklerle ortaya koymuştur. Ebedî hayat bilinci ile sayılı nefesin değeri, sûfînin elbisesinden yürüyüşüne kadar her hâlindeki uyum, nefisten geçmenin pratik örnekleri ve akraba bağlarına hürmetin sevap beklemeden yaşanması ele alınmıştır. Hallâc-ı Mansûr’un kestirmesi ile Hermes’in sözü, farklı inanışlardaki ortak uyanıklık çağrısı ve nihâyet Muhyiddîn Arabî’nin Âdem faslı üzerinden Nûr-ı Muhammedî hakîkati anlatılarak sohbet tamamlanmıştır.

Diğer sohbetler: Dergah Sohbetleri

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi

İlgili Sözlük Terimleri: Hâl, Hakîkat, Zikir, Kalb, Şeyh, Tesbîh, Nûr, Dergâh. → Tasavvuf Sözlüğü’nün tamamı