Giriş

27 Şubat 2011 tarihinde Karabaş-ı Velî Tekkesi’nde gerçekleştirilen bu uzun ve kapsamlı sohbet iki konuşmacılıdır: Prof. Dr. Hüseyin Yaşar (Dokuz Eylül Üniversitesi İlâhiyât Fakültesi Tefsîr Öğretim Üyesi) Tîn Sûresi tefsîri ve Asr Sûresi üzerine beş temel medeniyet ilkesini anlatır; Recep Hoca ise dîn psikolojisi açısından güven-şüphe diyalektiği, zaman-zemin algısı, Hz. İbrâhîm’in arayışı, Gazâlî’nin krizi ve temel güven duygusunun (Erikson) hadîs-i şerîflerle ilişkisi üzerinde durur. Ayrıca cemaatten gelen çok sayıda fıkhî ve tasavvufî soruya cevap verilir: dokunduğumuz her şey altın olsaydı, dîn ihtiyaç mı arzu mu, Firavun’un son anda îmânı, Alak kelimesinin tercümesi, cemaatler arası ilişki, Hz. Ömer’in kıssası, tesadüf ve Pasteur, Hz. İbrâhîm’in “mutmain olmak istiyorum” talebi, Uzak Doğu felsefesi ile tasavvufun farkı, insan karakterinin değişmesi (metamorfoz), koro musikî metaforu ve son olarak Necmettin Erbakan’ın o sabah (11:40’ta) vefâtı haberi.

1. Tîn Sûresi Tefsîri: Dört Yemin ve Tenezzülât-ı İlâhiyye

“Tîn Sûresi’nin başlangıcında yemin var. Cenâb-ı Hak yemîn ederek o sûre-i şerîfe başlıyor. Burada dört yemin edilen nesne var: ‘Ve’t-tîn ve’z-zeytûn, ve Tûr-i Sînâ, ve hâze’l-beled’il-emîn’ — incire, zeytine, Tûr-i Sînâ’ya ve bu emîn beldeye yemin olsun. Bildiğimiz kadarıyla Allah’ın yemine ihtiyacı yoktur. Yemin nedir? Yemin, konuşanın muhâtabını iknâ etmek için yaptığı bir kuvvetlendirmedir — ‘kuvvetlendirmedir’ diyoruz.”

“Yani konuşanın müteketli-muhâtabı ilişkisinde şüphelerin vârit olması gerekiyor. Muhâtabın konuşanın sözlerinden şüphe etmesi lâzım. Bu şüphe ya sözün içeriğinden kaynaklanır — meselâ ‘Denizler yanıyor’ derim; buna inanabilirsiniz de inanmayabilirsiniz de. İnanırsınız müteketliğin gücünden, otoritesinden dolayı; inanmayabilirsiniz çünkü suyun yanmayacağını, denizin yanmayacağını biliyorsunuz.”

“Niye Cenâb-ı Hak âyetlerde yemin kullanıyor? Meselenin özü şudur: Elbette ki müteketlîm-i ezelî olan Cenâb-ı Hak’ın hiçbir zaman muhâtapları iknâ etmekte bir zaafiyeti hâşâ yoktur. Bu birinci tespit. Ama bir tenezzülât-ı ilâhiyye gerekiyor. Sınıf öğretmeni veya okul öncesi eğitim yapan öğretmenin okul öncesi çocuğun seviyesine inmesi gibi. Buna ‘tenezzülâtü’l-muallimi li’l-müteallim’ denilebilir — öğretmenin öğrencinin seviyesine inmesi.”

“Kur’ân-ı Kerîm baştan sonra tenezzülât-ı ilâhiyyedir. Yani Allah murâd-ı ilâhîyi bize anlatmak için bizim dilimize inmiş, bizim dilimizle konuşmuş. Eğer tenezzülât-ı ilâhiyye göstermese biz onun kelâmına erişemezdik. Yeminler, Cenâb-ı Hakk’ın tenezzülât-ı ilâhiyyesini — insan biçimli dili kullanmasını — en güzel örgütleyen delîllerdir.”

“‘Lâ ikrâhe fi’d-dîn’ — Dinde zorlama yoktur. Çünkü dînin makamı-mevki yeri kalptir. Hiç kimsenin kalbini mengeneye almamız mümkün değildir. Cenâb-ı Hak da öyle.”

2. İncir, Zeytin, Tûr-i Sînâ, Belde-i Emîn: Yeminlerin Hikmetleri

İncir: “Acaba incir meyveler arasında sembol bir meyve midir? Dikkatimizi çekmemiz lâzım. Genetikçi hocamızın yanında incirin muhteviyâtını saymak istemiyorum — ama glukozun padişâhı incirdir diyebiliriz. Bizim gıdalarımız iki temel şeyden oluşur: glukoz türü gıdalar ve gliserin dediğimiz yağlı gıdalar. Cenâb-ı Hak bu iki temel beslenme maddesine de burada işâret etmiş olabilir.”

“Bazıları bunu sembol olarak almışlar: ‘İncirin yetiştiği bölge Akdeniz havzasıdır; Cenâb-ı Hak Akdeniz havzasına dikkat çekmek istiyor.’ Bazıları ‘Bursa’ya, İzmir’e, Aydın’a’ dikkat çekildiğini söyler. Hayır, en güzel incir İncirli Ova’da, Germencik’te yetişir der bazıları. Bunlar insanların anlayış biçimleri. Orası da bizim ülkemizdir, dünyanın büyük parçasıdır. İnsanlar Kur’ân’ın bu işâretlerinden yorumlar çıkarmak sûretiyle ülkelerini-yurtlarını tatmin ederler.”

Tûr-i Sînâ: “Bu çok ilginç. Bakın, bizim sâlt İslâm kültürümüzün içinde değil — Yahûdî kültürünün içindedir. Orada Mûsâ Aleyhisselâm Cenâb-ı Hakk’a mülâkî olmuş, vahiy olmuştur. Biz Müslümanlar olarak buna çok dikkat etmiyoruz. Dün şemsiyeler metaforu kullanıldı — Kur’ân, yeryüzünün tüm insanlarını, tüm dünyâyı, tüm varlıkları şemsiyesi altına alabilen çok güçlü, çok geniş ve bütün kültürleri içinde barındıran bir şemsiyedir.”

“Biz Yahûdîlere bir statü tanıyabiliriz. Hristiyanlara bir statü tanıyabiliriz. Budistlere, Şintoistlere, Câinistlere, Ateistlere de. Bunların hepsinin Kur’ân’ın çatısı altında, şemsiyesi altında bir makâmı, yeri, mevkîsi olabilir. İşte Tûr-i Sînâ yemini bunun en güzel örneklerinden biridir. İsâ Aleyhisselâm da öyle. Bu bizim kemâlimizdir — bu kemâli fark etmemiz, bu üstünlüğü iyi değerlendirmemiz lâzım. Kültürümüzü, bakış açımızı, hukûkumuzu rahat ve geniş bir perspektife yerleştirebiliriz.”

3. Belde-i Emîn ve İki Hadîs-i Şerîf: Müslim ve Mü’min Tanımı

“Bugün Müslümanların problemini konuşmak istersek iki problemimiz var. Biri güvenlik meselesi, diğeri doğru-dürüst iş yapma (sâlih amel) meselesi. Kur’ân-ı Kerîm dualist bir yapı içinde bu ikilemi sık sık tekrar eder. Biz Müslümanlar Kâ’be, Kâ’be-i Şerîf, Harem-i Şerîf diyoruz — bakın, ‘Harem-i Şerîf’ diyoruz. Harem-i Şerîf güvenli bir ortam ise tüm dünyayı güvenli bir ortam hâline getirmek bizim görevimizdir.”

“Peygamber Efendimiz hadîslerde Müslüman’ı iki şekilde tanımlar:

Birinci hadîs: ‘el-Müslimu men selime’l-müslimûne min lisânihî ve yedihî’ — Müslüman, Müslümanların elinden ve dilinden sâlim (güvenlikte) olduğu insandır.”

İkinci hadîs: ‘el-Mü’minu men eminehü’n-nâsu ale dimâihim ve emvâlihim’ — Mü’min, bütün insanların canlarının ve mallarının emniyette olduğu insandır. İnsanlardır Cenâb-ı Hakk’ın yemini — bindiseli hibe, onun elinden ve dilinden emniyette olduğu kimsedir.”

“Biz önce kendi göğsümüzde, sonra evimizde, sonra mahallemizde, sonra şehrimizde, sonra ülkemizde, sonra dünyamızda — ‘Belde-i Emîn teorisi’ işte budur. Harem-i Şerîf’ten başlayarak dış dâirelere doğru güveni kuramadığımız müddetçe, gerçek mü’min ve gerçek Müslüman olduğumuzu iddiâ edemeyiz. İç içe daîrelerden hareketler. Dünyanın güvenliği benim omuzlarımda değil, Birleşmiş Milletler’in omuzlarında diyebilirsiniz — ama senin kalbin, göğsün senindir. Senin evin senindir. Buralarda güveni tesis etmek-oluşturmak bizim meselemizdir; Birleşmiş Milletler ne belki en son halka olabilir.”

4. Recep Hoca’nın Katkısı: Müslim ve Mü’min Arasındaki Sosyal Psikoloji Farkı

Dîn psikoloğu Recep Hoca bu hadîsin ikinci kısmına çok önemli bir yorum getirir: “Ben Yirmi-otuz senedir sosyal psikolojide çalışan bir hocayım. Son dönemde çalıştığım konu ‘gruplar arası ilişkiler’ konusudur — bugün dünyanın en çok dikkatini çeken meseledir. Bir Boğaziçi profesörü hocamla birlikte araştırma yapma aşamasındayız.”

“Bakın: ‘Müslüman, Müslümanların elinden ve dilinden.’ Müslüman — aynı grup içindeki insanlar, aynı şeye-Allah’a inanıyorlar. Ama ‘mü’min bütün insanları kapsayan bir algı dünyâsına sahiptir.’ Yani bir başka dînden kişi dahi ‘Bu mü’min kişi’ dediğinde ondan emîn olduğunu peşinen biliyor. ‘Bu mü’min insandan bana hiç zarar gelmez — ne malıma ne canıma.’”

“Gruplar arası ilişkiler tartışmasında iki temel olgu vardır: grup içi barış ve gruplar arası barış. Bu hadîs-i şerîf işte buna işâret ediyor: ‘Ey Müslümanlar, siz tamam, Allah’a ve Peygamber’e îmân eden insanlar olarak birbirinizden emîn olacaksınız. Ama o îmân kalplerinize yerleştiği zaman farklı bir inanan olacaksınız — sâdece inanan kardeşiniz değil, sizden emîn olan. Sizin gibi inanmayanlar da, grubunuzun dışındaki insanlar da sizden emîn olacak. İşte o zaman siz mü’min sıfatını kazanırsınız.’”

“Ben bugünkü dünyanın — bugünkü zaman ve zemînden baktığımda ‘İslâm=İmân’ diyemem ama o farklılığı algılamak durumundayız. Yani eğer ben ‘Müslümanım, tamam, bu iş bitti’ noktasında kalıyorsa, o bugünün dünyasına yetmiyor. Mü’min sâdece kendi zeminine kendisini kapayan insan değildir — dünyaya açılacaktır. Başkaları da ondan emîn olacak. O îmânı öyle yaşayacak ki, öyle bir güven noktasına çıkaracak ki artık sâdece insanlar değil — bütün canlılar ondan emîn olacak. Hiçbir canlı ‘Bu îmâna sâhip olan kişiden bana zarar gelir’ duygusunu hissetmeyecek.”

5. Sâlih Amel: Model İş Yapma ve Trafik Kuralları

“Sâlih amel: İşi kuralına göre yapmaktır. Karikatürize etmek için bazen şöyle derim: ‘Trafik kurallarına uymak sâlih ameldir.’ Neden? Çünkü trafikte bir kural vardır; bu kurallara uymadığında gereksiz zarar görürsünüz — mâlî veya hukûkî, cismî veya karşı tarafın zararı. Ama biz bunu istemeyiz — kurala uyacağız. Olursa elbette olur, onlardan sorumlu değiliz.”

“Müslümanın yaptığı iş model iş olmalıdır. Ben Müslümanım — nasıl benim Kur’ân’ım gerçekse, inancım gerçekse ve onun yeryüzünde başka bir modeli yoksa, benim yaptığım işim de, oyduğum kaşığım da örnek olsun diye söylüyorum. Benim çaldığım Ramazan davulumun da, benim üflediğim neyin de, benim kullandığım arabanın da, şoförlüğümün de üstünde bir model, bir örnek olmaktır. Bunu düşündüğünüzde yapacağınız o kadar çok iş yoktur — iki temel şey vardır: îmân (güvenlik) ve sâlih amel (model iş).”

“Kur’ân-ı Kerîm’de âyet var: ‘Allah sizi örnek bir toplum olarak dünya insanlığına ortaya koyduk’ (Bakara 2:143 meâlen). Acaba biz bunun ilincinde miyiz?”

6. Ahsen-i Takvîm ve Esfel-i Sâfilîn

“‘Lekad halaknal-insâne fî ahseni takvîm’ — Biz insanı ahsen-i takvîm üzere yarattık. Takvîm kıvâm demek, yapı demek. Ta 70’li yıllarda imam-hatip okulunda okurken bu sûre câmilerde baz ediliyordu: ‘Takvîm sûretinde Allah bizi yarattı’ diyorlardı. Ama şu an da hâlâ takvîmin ne olduğu tam anlaşılmış değil. Şunu söyleyebiliriz: ‘ifâde eden kıvamdan geliyor’. Kıvâm — bir ölçü-tartı.”

“Bir insandan hem bebi olur hem câni olur. Örnekleri var. Öyleyse Allah insanı hem bebi olacak hem de câni olacak donanımda yaratmış. Bu donanımı iyi kullanmazsa — yani îmân ve sâlih amele sadâkat göstermezse — o zaman ‘esfel-i sâfilîn’e iner. Aşağıların aşağısına. Nasıl sıfır noktasından başlayıp yukarıya doğru sonsuz sayılar varsa, aşağıya doğru da eksi sayılar vardır. Ne yukarıya çıkmanın sonu var, ne de aşağıya inmenin.”

“Biz insanı en güzel ölçü, kıvam, kıraat, değerde yarattık — sonra Esfel-i Sâfilîn’e çevirdik. Allah insanı bu kadar kaliteli bir kumaştan yaratsın, tâbirî câizse sonra onu tepa alsın — ne demek? İnsan kendi donanımını kullanmazsa oraya düşer. Donanımı kullanılsın diye Cenâb-ı Hak peygamberler göndermiş, kitaplar göndermiş. Son peygamber bizim peygamberimiz, son kitap da bizim kitabımızdır.”

7. Kur’ân’ın Otantikliği: Dört Yoldan İntikâli ve Rudi Paret

“Lütfen evimizdeki malzemenin değerini bilelim. İddialı olarak söylüyorum — hocalarım da burada — Müslümanların sahip olduğu tek şans Kur’ân-ı Kerîm’dir. Yeryüzünde kutsal metinler içinde Kur’ân-ı Kerîm kadar otantik bir tek kitap yok.”

“Kur’ân-ı Kerîm bize dört yoldan intikâl etmiş ve hâlâ o dört yol aynen kurulu: (1) ilk gelen vahiy Allah Resûlü tarafından öğretilmiş, (2) yazdırılmış, (3) ezberletilmiş, (4) uygulatılmış. Öğretilme, ezberletilme, yazdırılma ve uygulatılma. İlk vahiyden bugüne kadar bu hukûk devâm ediyor.”

“Her gün bu Kur’ân’ı okuyoruz — açıktan okuyoruz, gizli okuyoruz, her gün hatimler okuyoruz, Ramazan mukâbeleleri okuyoruz. Bunlar nedir? Kur’ân-ı Kerîm’in topluma mal olmasıdır. Kur’ân-ı Kerîm kadar yeryüzünde kendi toplumuna benimsetilen, okunan, tekrarlanan bir tek kitap yoktur. Bu otantiklik Peygamber Aleyhisselâtü Vesselâm’dan bize kadar hiç eksilmeden âileye gelmiştir.”

“Nereden bu işin farkına varıyoruz? Hani bir söz var: ‘Balıklar deryada yaşadıkları müddetçe deryanın kıymetini bilmezler.’ Denizin dışına gidip-gelen balıklara sormak lâzım, veya denizin dışında balık yaşıyorsa onlara sormak lâzım. Ben mesleğim gereği Kur’ân’a Müslüman olmayanlar nasıl bakıyor diye merak etmişimdir.”

“Şu anda elim üzerinde çalıştığım bir mektup var: Tübingen Üniversitesi’nden bir profesör arkadaşımız ‘Benim Kur’ân’ım’ başlıklı mektup göndermiş. ‘Meselâ şu, ben bunu yazdım, burada yayınladım — kıyâmet kopardı bu yazı. Hocam siz de bakın ne diyorsunuz?’ diyor. Üzerine yazmış: ‘Benim Kur’ân’ım.’ Ben ‘Benim hicrim’ diyebilirim — ama bir katolik profesörün ‘Benim Kur’ân’ım’ demesi istisnâdır. Orada şöyle bir genelleme yapıyor: ‘Bu Kur’ân-ı Kerîm sâdece Müslümanların anlayışına bırakılabilecek kadar basit bir kitap değildir.’ Kur’ân’ın büyüklüğünü görüyor musunuz? Bir katolik profesör Kur’ân hakkında ne diyor!”

“Yine aynı üniversitenin profesörü, meşhur oryantalist Rudi Paret — toprağı bol olsun, 1989’da vefât etti — diyor ki: ‘Muhammed’in tebliğlerinden önümüze kadar geliş yolunda bir tek karanlık nokta yoktur.’ Benim işim budur — Kur’ân’ın karşısında insanları iknâ etmekle gürleyen, devletten maaş alıp eğitim-öğretimini buna hasretmiş bir insanım. Ama Rudi Paret bunu diyorsa, çok ciddiye alıp dinlememiz gerekir.”

8. Asr Sûresi ve Beş Medeniyet İlkesi: Müslüman Çağdaş Değil, Çağ Başıdır

“Asr Sûresi ile ilgili İmâm-ı Şâfiî’nin meşhur bir sözü vardır — bütün tefsîrlerde geçer: ‘Allah sâdece Asr Sûresi’ni gönderseydi yeterdi.’ Üç âyettir. Kur’ân’ın en kısa sûresi budur. İnsanlar bu sûreyi düşünselerdi… Ne var? Beş şey var arkadaşlar:”

• 1. Planlama — “Allah çağa, zamana yemîn ediyor; zaman planlamasını buradan çıkarıyoruz.”
• 2. Güvenlik (îmân) — “Ben konuşmamı îmân lafzının dışına taşıyorum; taşımak sûretiyle biraz dünyâyı birleştiriyorum. Yani îmân demiyorum, güvenlik diyorum. Bugün insanların — hattâ bütün canlıların — temel duygularından biri güvenliktir. Siz bir yılanın güvenliğini tehdîd etmediğiniz zaman sizi ısırmaz. Bir kedinin güvenliğini tehdîd etmediğiniz zaman sizi tırmalamaz.”
• 3. Model iş yapma (sâlih amel)
• 4. Hakkın savunması ve tavsiyesi
• 5. Sabrın savunması ve tavsiyesi — “Sabrı biz en geniş anlamda yaşamak değil, karşılıklı iş hâline getiriyoruz.”

“Zâten medeniyet oluşturmak için çok şeye ihtiyâç yoktur. Bakın, Birleşmiş Milletlere yaptırdıkları şey planlamadır. Planlamadan sonra güvenlik, îmân denilen şey odur. Bugün insanların hatta tüm canlıların temel güdülerinden biri güvenliktir.”

“Buradan hareketle: Ben de Ramazan-Bayram’da yaptığım bir vaazda söylemiştim — ‘Müslümanlar çağdaş olamazlar’ diye bir söylemi iddiâ ediyorum. Çağdaşlık tartışması sık sık yapılıyor. Arkadaşlar, biz çağdaş olamayız. Biz çağdaşlık değiliz. Çağdaşlık kuyrukluktur — ben hiç kimsenin kuyruğu olamam. Müslüman hiç kimsenin de kuyruğu değildir. Bu çok proaktif bir cümledir: Müslüman çağı inşâ eder. Müslüman çağı ihyâ eder. Kısaca Müslüman çağdaş değil, çağ başıdır. Bizim misyonumuz, makamımız, görevimiz budur. Çağın ötesinde, çağın önünde olmak zorundayız.”

“‘İyi de, bunu nereden çıkartıyorsunuz?’ — Asr Sûresi’nin dikkatlice okunmasından çıkar. ‘Asr’ çağ demektir. Allah çağa yemîn ediyor. Biz çağlar üstü bir toplum olmak zorundayız. Çağdaşlığa râzı olamayız.”

9. Elmalı Hamdi Yazır: “Müslümanlık Hakkı Dîn Yapmıştır”

“Hakk konusunda Elmalı Hamdi’nin şöyle bir yorumu var — onu söyleyerek üzerinde durmadan geçeceğim. O diyor ki: Âyet şöyle geçiyor ‘Ve tevâsav bi’l-hakk’ — hakkı tavsiye ediyor. Fetih Sûresi’nde ‘hakkın dîni’ — hikâfet hâlinde kullanıldığı için Elmalı Hamdi Yazır Merhûm şöyle diyor: ‘Müslümanlık hakkı dîn yapmıştır.’ Çok ilginç bir şey.”

“Ama üzülerek söyleyelim: hakkın çiğnendiği, en çok çiğnendiği ülkeler ise Müslüman ülkelerdir. Öyleyse hak konusunda yapacağımız, söyleyeceğimiz çok şeyler var.”

“Sahâbe-i Kirâm bu dönemde Müslüman’la karşılaştığı zaman selâmdan sonra kelâma başlamadan önce ‘Asr Sûresi’ni birbirine okur, ondan sonra devâm edermiş.’ Asr Sûresi’nin sonunda: ‘İllellezîne âmenû ve amilü’s-sâlihâti ve tevâsav bi’l-hakkı ve tevâsav bi’s-sabr’ — işte güvenliği sağlayan, model işi temîn eden, hakkı ikâme eden, sabrı ikâme eden insanlar için Allah’ın mükâfâtı bitmiyor.”

10. Zaman-Zemin Ekseni: Psikolojik Sağlıklılığın Temeli

Recep Hoca zaman-zemin eksenini psikolojik sağlığın temeli olarak ortaya koyar: “Hayatımızın önemli boyutuna işâret ediyorum: zaman boyutu. Bugün fiziğin de temel kavramlarından biri zamandır. Zamanın olduğu yerde otomatik zemîn vardır, uzay vardır, varlık vardır. Dolayısıyla varlık-zaman-uzay ilişkisidir. Bizim hayat düzenimiz bu düzene bağlıdır.”

“Zaman-zemîn meselesi geçmişten bugüne kadar insanların yaşadığı bütün sorunların temel eksenini oluşturur. Madem bu dünyada yaşıyoruz ve bu dünyanın temel unsurları zaman-zemîn ve varlıksa, bunları iyi kavramak zorundayız. Bir sorun yaşayan kişi bir psikoloğa veya psikiyatriste götürüldüğünde ona sorulan ilk soru ‘Saat kaç, sen neredesin?’ gibi sorularla test edilir. Çünkü kişi zaman-zemîn algısını (oryantasyonunu) kaybederse çok ciddî sorunları vardır — psikiyatrik bir vakadır.”

“Zaman ve zemîn ekseni kaydığı zaman insanın bütün algı dünyâsı bozulur. Zamanın ve zemînin farkında olmak sağlıklı olmaktır. Çağdaşlık bir zaman sorunudur — ‘birinin nerede yaşadığıyla ilgili yaptığımız tartışmalardır’. İleride miyiz, geride miyiz? Oysa zaman normalde içinde yaşadığımız hâldir.”

“Mevlânâ’nın zamanla ilgili güzel bir tespiti var: ‘Geçmiş geçmişte kaldı, mâzîde. Geleceği biz bilmiyoruz. O zaman elimizde ne var? Şu anlar.’ Dolayısıyla şu ânı, zemîni yaşamak ve onun hakkını vermek insanın yapabileceği bir şeydir. Sağlıklı insan içinde yaşadığı ânı zaman-zemîn açısından hakkını verdiği zaman sağlıklı insan olur.”

“Geride kalanlar vardır — geçmişe takılanlar. Bir de geleceği çok uzağa çeken insanlar vardır. Buna bizim geleneksel kültürümüzde ‘tûl-i emel’ denir ve pek hoş karşılanmaz. Çok ileriye dönük olmamalıdır. Fizibilitesi gerçekleştirilebilir hayâller olabilir — ‘Hayâller gerçekleştirilebilirse projedir’. Eğer onu aşıp gerçekleştirilmesi imkânsız hâle gelirse, işte orada bir takım ilüzyonlar başlar. Çok ileriye dönük beklentiler geliştirmek insanın sağlığını bozar.”

“Bugün çağdaş insan sahip olduğu imkânları o kadar çok zorluyor, gelecekle ilgili o kadar çok beklenti geliştiriyor ki olmayınca ciddî bir hayâl kırıklığı içinde buluyor kendini — işte depresyon dediğimiz, sıkıntı dediğimiz hâl budur.”

11. Şüphe ve Îmân Diyalektiği: Hz. İbrâhîm’in “Mutmain Olmak İstiyorum”u

“Şüphe bir yere kadar sağlıklılık işâretidir. Düşüncenin çalıştığını gösterir. Her şeye gözü kapalı inanmak çok sağlıklı bir güven duygusu değildir. Îmânın içinde güven ve şüphenin niçin birlikte hareket ettiğinin sebebi de budur.”

“Hz. İbrâhîm’in kıssasında anlatılan durum buna işâret eder. Cenâb-ı Hak ‘Ey İbrâhîm, bana inanmıyor musun?’ diye sorduğunda ‘İnanıyorum yâ Rabbi, ama mutmain olmak istiyorum’ diye cevap verir. İşte o mutmain olma hâlidir ki şüphenin ortadan kalktığı hâldir — ama o mutmain olmak için ‘Acaba mı?’ gibi bir sorudan geçmek lâzımdır.”

“Sağlıklı îmânın şüpheye dayanması Peygamber Efendimiz tarafından da teşvik edilmiştir. Sahâbeden bazı insanlar gelip ‘Yâ Resûlallâh, aklımıza öyle sorular takılıyor ki sorduğumuzda sanki îmânımız gidecek gibi’ demişler. Peygamber Efendimiz’in cevâbı: ‘İşte siz tam îmânın içindesiniz.’ Çünkü sağlıklı îmân şüpheye dayanarak gelişir.”

12. Temel Güven Duygusu: Erikson ve Bebek

“Güven duygusu bizim varlık şartlarımızın en başında vardır. Çünkü biz dünyaya ilk doğduğumuz anda, eğer içimizde o güven duygusu yerleşmemiş olsaydı annemizin bağrına yönelmezdik. Öyle bir güvenle yöneliyor ki insan — birini çağırdığında diyor ki ‘Buradan muhakkak bana bir şey geliyor.’”

“Psikolojide Erik Erikson isminde bir psikiyatrist insan kişiliğinin oluşumunu ilk iki yıla dayandırırken ‘temel güven duygusu’ (basic trust) kavramını kullanır. Bütün hayâtımız dünyaya gelirken içimizdeki temel duygunun — güven duygusunun — üzerine bina edilir. Eğer yeni doğmuş bir bebeğin bu güvenlik duygusu tatmin edilmezse, hayatı boyunca bu insan hayata tedirgin bakar ve tedirgin yaşamak zorunda kalır.”

“İşte ‘güven’ ile ‘îmân’ın aynı kökten gelmesi bir hikmete işâret ediyor. Âmene — emîn olma. Îmân eden insan emîndir. Dîn Allah’ı öyle tarîf eder ki: ‘Allah’tan ümîd kesilmez.’ Ona inandığın zaman artık her şeyden emîn oluyorsun. Öyle bir ilişki, öyle bir bağ.”

13. İç-Dış Denge ve Evrensel Boyut: Tasavvufun Üçüncü Terki

“Psikolojik açıdan durumu tahlîl ederken iki temel boyutu kullanırız: iç ve dış. Zâhir dersiniz, bâtın dersiniz. Bu ana bir eksendir. Tasavvufî gelenek ve terbiye açısından hedef, iç dengenin ve dış dengenin muhâfaza edilmesi ve oluşturulmasıdır.”

“İç denge bozulursa bireysel problemler yaşanır. Dış dünya ile olan problemler yaşanırsa sosyal problemler gündeme gelir. Modern hayatın gözden kaçırdığı o üçüncü boyut ise evrensel denge hâlidir. Çağdaş düşüncenin gözden kaçırdığı nokta, kendi iç ve dış dengesinin dışındaki o evrensel yapıyla da bir denge hâlinin gözetmesi ve amaçlanmasıdır.”

“Bugün psikiyatrik rahatsızlıkların başında iç dünyâsındaki dengesizlik vardır. İnsan kendisiyle barışık değil, kendini tanımıyor. Bir de dış dünyâya yeterince açılamadığı için o bencilliğe varan bireysellik başındaki bir belâdır. Paylaşamıyor insanla, kendi kavuğunu kırarak dışarı çıkamıyor. Kendi dar zemîni içerisinde sıkışmış kalmış.”

“Bazı filozoflar ‘reaching out’ diyorlar — insan dışarıya açılacak. Açılmadıkça iç dengesini koruyamaz, oluşturamaz. Bugün psikolojinin kullandığı kavramlar, bu geleneksel yapı içinde yüzlerce yıldır vardır — bugün yeniden keşfedilmeye çalışılıyor.”

14. Yalan İbâdet, Hakkın Korunması: Bir Alman Doktorun Sorusu

“Almanya’dayken yaşadığım çok acı bir şey: Bir konuşmamda üst seviyeli insanların bulunduğu bir toplantıydı. Parmak kaldırıp bir doktor sordu: ‘Hocam, yalan söylemek ibâdet nedir?’ Yalan söylemek ibâdet nedir diye soruyor. Şimdi ne yaparsınız, ne diyelim?”

“Kur’ân-ı Kerîm’de iki tâne koskoca sûre var: Rahmân Sûresi ve Asr Sûresi. Amel meselesi — model iş yapmak demek. Bir de hakkı tavsiye. Elmalı Hamdi’nin yorumu: ‘Müslümanlık hakkı dîn yapmıştır.’ Hakkın en çok çiğnendiği ülkeler ise Müslüman ülkeler.”

15. Soru-Cevaplar Bölümü: Uzun Bir Fıkhî-İlmî Yelpaze

“Dokunduklarımın her şey altın olsaydı, nasıl şükrederdiniz?” — “Önce altın olmaması için duâ ederim. Altın olmadığında da şükrederim. Çünkü dokunduğumuz her şeyin altın olması çok yaşanılmaz bir hayatı berâberinde getirirdi — belki bizi kibre götürürdü. Zaman-zemîn bir testisi altın bir testiden daha kıymetlidir — testiye koyduğunuz su soğuk kalır, altın bir testiye koyarsanız içemezsiniz. Değer biraz da fonksiyoneldir: işe yarayan şey zamanında ve zemîninde değerlidir. Dağın başında bir lokma ekmek, sıfırları bol çekten daha değerlidir. Mûsevîler’in gökten men-ü selvâ ineceğine ‘sarımsak-soğan istiyorlar’ — onların hayatında değerli olan sarımsak-soğandı.”

“Dîn ihtiyaç mı, arzu mu?” — Recep Hoca: “Bu iki soru çok önemli — ‘ihtiyâç’ ile ‘arzu’ kavramları farklıdır. İhtiyâç, vücudumuzdaki bir eksikliğe verilen bir reaksiyondur — giderildiğinde hissedilmez olur. ‘Dîn ihtiyâçtır, giderdim, tamam’ diyemeyiz. Oysa dîn ihtiyâçların üstünde birtakım arzulara cevap verir — öteki dünyada sahip olacağımız şeylerin arzusuyla bu dünyada yaşamımızı şekillendiririz. Dînin varlık sebebi odur: âhiret inancı geleceğe yönelik bir inançtır.”

“Sahâbe ‘Lâ ilâhe illallâh Muhammedun Resûlullâh diyen cennete gider mi?’ diye sorunca Peygamber Efendimiz ‘Evet’ dedi. ‘Hemen diğer sahâbîlere ileteyim’ deyince ‘Sakın!’ buyurdu — neden?” — “Daha yeni îmân sahibi olmuşlar, ‘Rehavete kapılıp amelden uzaklaşabilirler’ diye ikâz etti. İnsanın fıtratında böyle bir temayül vardır: işleri en asgarî hallme eğilimi. Oysa hayat birtakım zorlukları aşmayı da gerektirir.”

“Büyük insanın karakteri değişir mi?” — “Mümkündür. Çünkü hayât bir dönüşümdür — ‘transformation’. Halden hale geçiştir. Bir kelebeğin ilk hâline bakarsanız son hâline hiç benzemez — bir larva değişik aşamalardan geçerek dünyânın en mükemmel renklerine sahip bir kelebeğe dönüşür. İnsan fıtratında da ilk başlangıçta olumsuz gibi görünen şeyler zaman içinde tamamen tersine dönüşür. Karakter de değişir.”

“Alak kelimesinin tercümesi nedir?” — “Alak Sûresi’nde ‘insanı alak’tan yarattık’ diyor. Almanca ve Türkçe tercümelerde nasıldır diye merak etmiştim. Bir elektrikçi hocamla uzun zaman konuştuk — ‘kan pıhtısı’ şeklinde tercüme edilmişti, bu çok yanlış bir tercümeydi. Çok şükür şu anda ‘yapışkan bir şey’ şeklinde tercüme ediyoruz. Elbette başka anlamları da vardır.”

“Firavun’un son anda îmân etmesi neden kabul edilmedi?” — “Bize verilen donanımı ömür boyu kullanmadıysak ve son anda kullanmaya kalkıyorsak, bu ahlâkî değildir. Sekerât ânında îmân makbûl değildir — kuralı var. Îmân ölümden önce olmalı ve hayatta işe yaramalıdır.”

“Cemaatler arası tercih nasıl olmalı?” — “Pazara girdiğinizde pek çok sergi vardır — herkes gidip bir tek sergiden mi alışveriş ediyor? Herkes gönlünce, tercih sebeplerine göre seçer. Herkes iknâ olduğu, gönlüne yerleştirdiği, sevdiği, algıladığı cemaâte gitsin. Tek şart: kavga etmeyiz. Dedikoduk, gıybet, iftirâ haramdır. Ehl-i kıble tekfîr olunmaz. Hepimiz kardeşimiziz. ‘Cemaâtler Türkiye’nin gerçeğidir. İyi ki var’ — onun için cemaâtleri yarıştırmak ve birbirlerinden adam kaçırtmak doğru değildir.”

“Tesadüf diye bir şey var mıdır?” — “Gerçekten inanan için tesadüf diye bir şey yoktur. Her şey Allah’ın bilgisi dâhilinde yerli yerinde gerçekleşir. Ama günlük tecrübe dünyamız açısından baktığımızda yaşadığımız bazı olaylar vardır ki ‘Ya, ne tatlı bir tesadüf!’ gibi cümleler kurarız. Pasteur’ün hiç unutmadığım bir sözü vardır: ‘Tesadüfler bilgili ve hazır beyinlere hizmet eder.’ Hiçbir bilim adamı ‘Tesadüfen buldum’ demez. Onun aklında o bilgi olmasaydı, laboratuvarda bin kere görse olayı fark edemeyecekti. Günlük yaşamımızda önümüzden geçen nice olaylar var, birçok insan farkında değil. Tesadüf bizim bakış açımıza göre değişir. İnsan her an ‘teyakkuz’ (hazır-olma) hâlinde olmalı — karşısından geçen o olaylar zincirine öyle bakacak ki onu görebilsin.”

16. Gazâlî’nin Krizi ve “Bilginin Nereden Geldiği” Sorusu

Recep Hoca Gazâlî’nin meşhur şüphe krizini anlatır: “Gazâlî ders anlatırken bir anda konuşmasını kesiyor. Bir anda susuyor. Ve bu susma bir sene sürüyor. ‘el-Munkız mine’d-Dalâl’ kitabında bu psikolojisini anlatır. O anda ders verirken içine düştüğü hâl şudur: ‘Anlattıklarımın doğru olduğunu ben nereden biliyorum?’ O anda yaşadığı bir hâldir.”

“Onun üzerine hikâyeyi yazar. O şüphelerinden korunmak için ‘İhyâu Ulûmi’d-Dîn’i yeniden inşâ eder. Dolayısıyla Gazâlî Descartes gibi köşeye çekilip ‘Önce şüphe edeyim, arkasından tamamlayayım’ gibi bir felsefî metot izlemez — hayâtın içinde günlük dersini anlatırken, o anda zihninden bir soru dikkatini çeker: ‘Yâ Gazâlî, anlattıklarının doğru olduğunu nereden biliyorsun, nereden eminsin?’”

“O yüzden ‘metodik şüphe’ dediğimiz, felsefedeki metot kendi hayâtından çıkmıştır. Bizim de günlük yaşamımızda bir iş yaparken ‘Ya ben bunu yapıyorum ama bu kabul duygusunu nereden alıyorum? İç dünyâmdan mı? Nereden geliyor bu kaynak?’ O noktada kişi inandığının kaynağını öğrendiğinde mutmain olur, emîn olur. İşte îmânın gerçek îmân olması tahkîkî düzeye çıkmış olmasıdır. Tahkîkî düzeydeki îmân dâima şüphe içinde — sonsuza kadar ya da kişinin yaşamı boyunca onunla beraber gider. Ne zaman ki şüphe hâlini yaşadığı bir anda ‘tahkîk’ edecek, temellendirecek — Allah kavramını nasıl bir Allah’a inandığını bilerek şuurla inanacak — ondan sonra şüphe hâli kendiliğinden psikolojik olacak.”

“İmândaki o şüphe matematikteki şüphe gibi değildir. Onu psikolojik hâlle ilişkili olduğunu algılamak, idrâk etmek gerekir.”

17. Uzak Doğu Felsefesi ve Tasavvuf: Niyet Farkı

“Uzak Doğu felsefesinde bahsi geçen ‘iyi ahlâk’ ve ‘bilge’ tanımlarıyla tasavvuftaki ‘mürşid-i kâmil’ tanımındaki iyi ahlâk tanımları aynı mıdır?” Cevap: “Bir metafor kullanayım: Kuru fasulye her yerde fasulyedir, ama hiçbir milletin fasulyesi birbirine benzemez. Her toplumun kendi kültürel birikimine göre kavramlara yüklediği anlam ve içerik farklı farklıdır. ‘Aynıdır’ demek yanlış olur, eksik olur. Benzer tarafları olabilir. Ama bütün gelenekler, bütün medeniyetler birbirinden etkilenmiştir — kavramlarda benzerlikler vardır ama biraz yakından bakıldığında niyet önemlidir.”

“Uzak Doğu felsefesinden bakıldığında şunu görür: ‘Râzı olun, elinizde olmayandan dertlenmeyin, mutlu olun. Öldükten sonra devrinize göre hayrânlıkla gözlemlediğiniz Brahman sınıfına yakın doğacaksınız. Gözünüzün önünde insanları bir kaste kördüğüm eder, akşama kadar o düşünceyle çalıştırırlar.’ Paryalı sınıfı var — paryalı ölünce brahman olacağını düşünüyor. Bunu Brahman sınıfı hak olarak görüyor.”

“Budizm’de prens Şakyamuni — sokağa çıktığında ölümü, açlığı ve hastalığı gördüğü için sarayı terk etmiştir. O terkin kendisinde yarattığı eksikliği hissetmemek üzere bir düşünce geliştirmiştir. Dolayısıyla ‘râzı olmak’ — bizim tasarruftaki ‘râzı olmak’la o ‘râzı olmak’ çok farklıdır.”

“Doğu felsefesi daha çok bireyin kurtuluşunu esas alır. Eğer bireyi kendini kurtardıysa iş bitmiştir. Oysa bizim geleneğimizde ‘mürşid-i kâmil’ sâdece kendinin kurtuluşunu değil, kendisiyle birlikte çevresini de kurtarmayı hedefliyorsa burada ciddî bir farklılık vardır. Kendi dışına taşma açısından bakıldığında daha ‘karşısındakini düşünen’ bir anlayıştır.”

“Tasavvuf geleneğinde bu çok tartışılmıştır. Hatta tasavvufa yöneltilen eleştiriler Doğu felsefesiyle karşılaştırıldığı için ‘Bunlar insanları bencil yapıyor, kendi dünyalarına çekiyor’ diye. Hayır — ahlâkî tasavvuf dediğimiz bir şey vardır. Ahlâk bireysel bir sorun değildir.”

“Bugün ahlâkın yerine ‘etik’ kullanılmaya başlandı — anlam kargaşasına yol açıyor. Ahlâkın üzerinde düşünmek onun felsefesini yapmaktır (etik). Ahlâk ise o felsefenin doğruluğunu hayata geçirmektir (moralite). Bizim geleneğimizde ‘mazari ve amelî ahlâk’ dediğimiz hayrımı burada göz önünde bulundurmak gerekir. Yani iyi düşünerek sabahtan akşama kadar filozof olmak — ama bir tek iyilik yapmamak. Yolda giderken bir taşı alıp ‘Şuraya koyayım’ dememek. ‘Yok, ben ahlâk felsefecisiyim’ demek.”

“Ama bunun bir de uygulaması, hayata yansıması söz konusu olduğunda kendi dışına taşması lâzım. Davranışa, eyleme, aksiyona dönüştürmesi lâzım. Onu da besleyen nedir? Arkasındaki niyet. Peygamber Efendimiz: ‘Bir taşı başkasına zarar verebilmek düşüncesiyle alıp kıyıya koymak ibâdettir, sevâptır. Arkasından gelen o taşı alıp başka bir yere koyarsa — “Ya taşın üzerine birisi basıp atına biner” düşüncesine koyarsa — o da sevap alır. Biri atıyor, biri koyuyor; ikisinin de niyeti: kendi dışındaki bir insana faydalı olmak, iyilik yapmaktır.’”

“Dolayısıyla ahlâkî tasavvuf sosyal bir yönü olan, boyutu olan bir anlayıştır. ‘Haktan alıp halka verme’ şeyinin altında yatan anlayış ve algılama biçiminde de bu sosyal boyut söz konusudur. ‘Aynıdır’ demek haksızlıktır — kavramı yerli yerine koymak gerekir.”

18. Simyacılardan Kimyaya, Jung’dan Karakter Dönüşümüne

“Bizim geleneğimizde mürşid-i kâmilin kelam, fıkıh ve tasavvuf üç sacayağı vardır. Kelâmcıların çok ciddî tartıştıkları ‘hidâyet meselesi’ vardır. İnsan kendi gayretiyle iyiliğe yönelme arzusuyla hayata bakıyorsa tamâmen zıttına dönüşür.”

“Bu fikir insanlık tarihinde simyacılar tarafından hayata geçirilmeye çalışılmıştır. Kimyadan önce simyacılar felsefe taşını arayarak değiştirmenin yollarını ararken kimyayı icât ettiler. Bunu Jung psikolojiye uygulamıştır ve insan karakterinin nasıl dönüştüğünü anlatmaya çalıştır. Bizim psikolojide ‘konversiyon’ dediğimiz dönüşüm süreci buna imkân tanır. İnsan kendi içinde dönüşüp farklı bir varlık hâline gelebilir.”

19. Rebâb Teli ve Koro: Tesânüd Sesinin Metaforu

“Koro ile ilgili bir soru var: Koroda değişik sesler vardır, bu sesleri tek ses hâline getirmek için hocamız bir şefe işâret etti. O şefi siz bulun’ dedi. Ben o şefin Allah olduğunu düşündüm. Koroda farklı seslerin — kadın sesi, erkek sesi — âdetâ tek ses olarak çıkmasının altında bütün insanların birlikte çalışması ve birbirini tanıması vardır. Musikî de öğretilir: yanınızdaki kişinin çıkardığı ses en doğru sestir. Bizim tek sesi çıkarabilmemiz için başkalarının çıkardığı sesi işitmemiz ve birlikte o sesi bulmamız gerekir. Dışarıdan bir müdâhale değil — grup içindeki tesânüdtür tek sesin oluşması.”

“Türklerde rebâb çok önemlidir — insân sesine çok yakındı. Rebâbın yayı at kuyruğu kılından yapılır. Kalın tek bir telden yapılmaz — çünkü rebâb o sesi vermez. At kuyruğunun farklı kalınlıktaki telleri bir arada yay üzerine konduğunda rebâb o zaman o sesi verir. Tek bir telden o ses çıkmaz — tesânüd lâzımdır.”

20. Hz. Ömer’in “Dost Doğru Yaşa” Cevabı

Sohbette anlatılan bir hâtıra: “Bir tek ihtiyâr — ‘hocam, hocam’ diye karşılanan adam. Biraz âbdallı. Kendisine sordum, konuştum, birçok şey konuştuk. ‘Cennete nasıl gidelim?’ dedim. ‘Ama öyle her şey yok. Ben de sinirlendim. Ben de alttan kalıyorum gibi’ — o da dedi ki ‘Söyle bakalım, tarîhte bu videoda var, söyle bakalım.’ ‘Cennete nasıl gidilir?’ Şöyle yaptım: ‘Dost doğru yaşa — dost doğru gidersin.’”

21. Necmettin Erbakan’ın Vefâtı (27 Şubat 2011, 11:40)

Sohbet sırasında o gün gelen bir haber: “Biz gençken şimdi sâdece belirli bir şey. Denizdeki ileride çığmalarından birisi, uzun yıllar siyaseti müddetli siyasetinde, önemli hizmetler yapmış olan Prof. Dr. Necmettin Erbakan — 11:40 itibariyle vefât etmiştir. Günâhlarını bağışlasın, rahmetiyle ihsân eylesin.”

“Hakkında çok şeyler konuşuldu — ben de çok şeyler konuştum. Umuyorum siz de konuşursuz. Ben şu anda hakkımı helâl ediyorum. Siz de hakkınızı helâl edin. Tüm ölmüşlerimizin başta peygamberimiz olduğu üzere, tüm ölmüşlerimizin ve Necmettin Erbakan’ın hürmetine…”

22. Hüseyin Yaşar Hoca’nın Kimliği ve Prensibi

Cemaatten gelen “İsim ve mesleğiniz?” sorusu üzerine Hoca kendini tanıtır: “Dokuz Eylül Üniversitesi İlâhiyât Fakültesi Tefsîr Öğretim Üyesi Prof. Dr. Hüseyin Yaşar. Doktor/profesör ünvânı her şeyi bildiğinizi anlamına gelmez — bir alanda değil, bir konuda doktor ünvânını almak, belki o konuyu bütünüyle bilmek değil ama başkalarından daha iyi bilmek anlamına gelebilir. Sâdece o konuda bilgisi olmuş insan demektir.”

23. Akıl Nimeti: İncîl Teslimiyet, Kur’ân Akıl

“Allah birçok nimeti bahşettiği gibi akıl nimetini de vermiştir. İnsanı diğer canlılardan ayıran önemli bir özelliktir. İnsan aklını kullanmak — biraz önce ‘insanî donanımlar’dan bahsettik. Bunlardan en bilinci Kur’ân-ı Kerîm’in bize aklımızı kullanmayı teşvîk etmesidir. Eğer Hristiyanların kutsal kitap dedikleri İncîl ile Kur’ân’ı karşılaştırırsak, aralarındaki temel fark şudur: İncîl daha çok teslimiyeti, Kur’ân-ı Kerîm ise daha çok aklı kullanmayı teşvîk eder.”

“‘Hiç akıl etmez misiniz?’ diye bir soru vardır Kur’ân’da. Bu akıl ile ilgilidir. Aklınızı yürütün, Allah aklımızı korusun. Onun için İslâm’da uyuşturucu maddeler — ister katı olsun, ister sıvı olsun, ister gaz olsun — eğer akıl sermâyesine zarar veriyorsa haramdır. Allah aklımıza karanlık vermesin.”

Soru ve Cevaplar

Soru: Tîn Sûresi’ndeki dört yeminin hikmetleri nelerdir?

Cevap: İncir ve zeytin iki temel beslenme maddesinin (glukoz ve gliserin) sembolüdür. Tûr-i Sînâ ise Kur’ân’ın Yahûdî-Hristiyan kültürlerini de kucaklayan evrensel şemsiyesidir. Belde-i Emîn ise Mekke ve “Harem-i Şerîf”ten başlayarak içi içe dâirelerle dünyâya yayılması gereken güvenlik teorisini ifade eder. Yemin kullanımı Cenâb-ı Hakk’ın “tenezzülât-ı ilâhiyye”sinin — yani insanın diline inmesinin — en güzel örneklerindendir.

Soru: Müslim ile mü’min arasındaki fark nedir?

Cevap: Müslim Müslümanların elinden ve dilinden sâlim olduğu kimsedir — grup içi barışı ifade eder. Mü’min ise bütün insanların canları ve mallarının emniyette olduğu kimsedir — gruplar arası barışı ve evrensel güveni ifade eder. İslâm ayrı, îmân ayrı kavramlardır: kendi cemaatin içinde Müslüman olmak yeterli değildir — dışarıya da açılıp bütün insanların hattâ bütün canlıların emniyete aldığı “mü’min” olmak gerekir.

Soru: Asr Sûresi’nin beş temel ilkesi nedir?

Cevap: (1) Zamanın planlanması, (2) Güvenlik (îmân), (3) Sâlih amel (model iş), (4) Hakkın tavsiyesi ve savunması, (5) Sabrın tavsiyesi ve savunması. Bu beş ilke bir medeniyetin temel yapı taşlarıdır. Müslüman çağdaş değil, “çağ başı”dır — çağın ötesinde, çağın önünde olmak zorundadır.

Soru: Şüphe îmânı güçlendirir mi?

Cevap: Evet. Hz. İbrâhîm’in “mutmain olmak istiyorum” talebi, Gazâlî’nin ders esnâsındaki “Anlattıklarımın doğru olduğunu nereden biliyorum?” şüphesi, sahâbînin Peygamber Efendimiz’e “Aklımıza soru takıldı” diyince aldığı “İşte siz tam îmânın içindesiniz” cevâbı — hepsi şüphenin tahkîkî îmâna götüren doğal bir süreç olduğunu gösterir. Şüphe ısmarlama değil, hayatın içinde kendiliğinden doğan bir süreçtir.

Soru: Dîn ihtiyaç mıdır, arzu mudur?

Cevap: Arzu olarak algılamak daha doğrudur. İhtiyâç giderildiğinde hissedilmez olur — “Dîn ihtiyâçtı, giderdim, bitti” diyemezsiniz. Dîn ihtiyâçların üstünde arzulara cevap verir: âhiret, cennet, Allah’ın rızâsı gibi. Arzu olarak algılandığında dîn hayâtın sonuna kadar sürer.

Soru: Tesadüf var mıdır?

Cevap: İnanan için hayır. Her şey Allah’ın bilgisi dâhilindedir. Pasteur’ün sözü: “Tesadüfler bilgili ve hazır beyinlere hizmet eder.” Hiçbir bilim adamı “Tesadüfen buldum” demez — eğer aklında o bilgi olmasaydı, laboratuvarda bin kez olayı görse bile fark edemeyecekti. İnsanın teyâkkuz (hazır-olma) hâlinde olması ve karşısından geçen olayları fark edebilmesi şarttır.

Soru: Büyük insanın karakteri değişir mi?

Cevap: Evet. Hayât bir dönüşümdür (transformation). Halden hale geçiştir. Kelebeğin larva hâlinden mükemmel renklere dönüşmesi gibi, insan fıtratında da olumsuz gibi görünen şeyler zamanla tersine dönüşebilir. Simyacılar kurşunu altına çevirmeye çalışırken kimyayı icâd etmişlerdir; Jung bu ilkeyi psikolojiye uygulayıp “konversiyon” kavramını ortaya koymuştur. İnsan kendi içinde dönüşebilir.

Soru: Uzak Doğu felsefesindeki “iyi ahlâk” ile tasavvuftaki iyi ahlâk aynı mıdır?

Cevap: Benzer tarafları olabilir, ama aynı değildir. Niyet farklıdır. Doğu felsefesi daha çok bireyin kurtuluşunu esas alır — birey kendini kurtardıysa iş bitmiştir. Mürşid-i kâmil ise sâdece kendini değil, çevresini de kurtarmayı hedefler. Ahlâk bireysel değil, sosyal bir meseledir — “Haktan alıp halka verme” anlayışı budur. Ahlâk düşünmek değil, hayata geçirmektir; bir taşı yoldan kaldırmak bile ibâdettir çünkü niyet başkasına faydalı olmaktır.

Soru: Dokundukları her şey altın olsa nasıl şükrederdiniz?

Cevap: Önce altın olmaması için duâ ederim — altın olmadığında da şükrederim. Her şeyin altın olması yaşanılmaz bir hayatı getirir; kibre götürür. Değer fonksiyoneldir — işe yarayan şey zamanında ve zemîninde değerlidir. Dağın başında bir lokma ekmek sıfırları bol çekten daha değerlidir. Toprak bir testi altın bir testiden daha kıymetlidir — suyu soğuk tutar çünkü. Mûsevîler’in men-ü selvâ yerine sarımsak-soğan istemesi bu gerçeğin bir başka ifadesidir.

Soru: Cemaat tercihi nasıl yapılır?

Cevap: Herkes gönlünce, ikna olduğu cemaâte gitsin. Tek şart: kavga etmeyiz, dedikodu-gıybet-iftirâ haramdır, ehl-i kıble tekfîr olunmaz. “Cemaâtler Türkiye’nin gerçeğidir — iyi ki var.” Cemaâtleri yarıştırmak ve birbirlerinden adam kaçırtmak doğru değildir. Herkesi kucaklayabilecek, gönlümüzü herkese açabilecek olmalıyız.

Soru: Temel güven duygusu nedir?

Cevap: Erik Erikson’un kavramıdır — insan kişiliğinin oluşumunu ilk iki yıla dayandırır. Bebek içindeki güven duygusuyla annesinin bağrına yönelir. Bu duygu tatmîn edilmezse insan hayât boyu tedirgin yaşar. “Güven” ile “îmân” aynı kökten gelmesi bu hikmete işâret eder. Îmân eden emîndir — Allah’a inandığı zaman her şeyden emîn olur.

Soru: Zaman-zemîn ekseni neden psikolojik sağlıklılık için temeldir?

Cevap: Kişi zaman ve zemîn algısını (oryantasyonunu) kaybederse psikiyatrik vaka olur. Psikiyatriste götürülen hastaya sorulan ilk sorular “Saat kaç? Sen neredesin?” tipindedir. Mevlânâ’nın dediği gibi: “Geçmiş geçmişte kaldı, geleceği bilmiyoruz — elimizde şu anlar var.” Şu anı zemîniyle birlikte yaşamak, hakkını vermek sağlıklı insan olmaktır. Tûl-i emel (aşırı beklenti) ise depresyona götürür.

Kaynakça

Âyet-i Kerîmeler

• Tîn Sûresi, 95:1-6 — İncir, zeytin, Tûr-i Sînâ, Belde-i Emîn yeminleri; ahsen-i takvîm ve esfel-i sâfilîn
• Asr Sûresi, 103:1-3 — Zamana yemin ve beş temel medeniyet ilkesi
• Bakara Sûresi, 2:143 — Vasat (örnek) ümmet
• Bakara Sûresi, 2:256 — “Lâ ikrâhe fi’d-dîn” (Dinde zorlama yoktur)
• Alak Sûresi, 96:1-2 — İnsanın “alak”tan yaratılması

Hadîs-i Şerîfler

• “el-Müslimu men selime’l-müslimûne min lisânihî ve yedihî” — Müslüman tanımı
• “el-Mü’minu men eminehü’n-nâsu alâ dimâihim ve emvâlihim” — Mü’min tanımı
• Sahâbînin şüphe endişesine “İşte siz tam îmânın içindesiniz” cevâbı
• Peygamber Efendimiz’in sahâbeye “Lâ ilâhe illallâh diyen cennete gider — ama duyurmayın, rehâvete kapılırlar” ikâzı
• Yoldan taş kaldırmanın niyete göre ibâdet olması

Tasavvufî ve İlmî Kaynaklar

• İmâm-ı Şâfiî — Asr Sûresi’nin yeterliliğine dâir sözü
• İmâm Gazâlî — el-Munkız mine’d-Dalâl (şüphe krizi), İhyâu Ulûmi’d-Dîn
• Elmalılı Hamdi Yazır — “Müslümanlık hakkı dîn yapmıştır” yorumu
• Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî — “Geçmiş geçmişte, geleceği bilmiyoruz, elimizde şu an var”
• Rudi Paret — Kur’ân’ın otantikliği tespiti (Tübingen Üniversitesi)
• Erik Erikson — Temel güven duygusu (basic trust)
• Carl Gustav Jung — Simya ve karakter dönüşümü (konversiyon)
• Louis Pasteur — “Tesadüfler bilgili ve hazır beyinlere hizmet eder”
• Descartes — Metodik şüphe (karşılaştırmalı olarak)
• Budizm — Prens Şakyamuni ve dört gerçek; paryalı-brahman kastları

Modern Referanslar

• Prof. Dr. Hüseyin Yaşar — Dokuz Eylül Üniversitesi İlâhiyât Fakültesi Tefsîr Öğretim Üyesi (Sohbetin birincil konuşmacısı)
• Recep Hoca — Din psikolojisi (Sohbetin ikinci konuşmacısı)
• Prof. Dr. Necmettin Erbakan — 27 Şubat 2011, 11:40’ta vefât (sohbet sırasında haber alınmıştır)
• Tübingen Üniversitesi — “Benim Kur’ân’ım” mektubunu yazan katolik profesör

Sohbetin Özeti

Bu iki konuşmacılı kapsamlı sohbet — Prof. Dr. Hüseyin Yaşar’ın Tîn ve Asr Sûresi tefsîri ve Recep Hoca’nın din psikolojisi katkılarıyla — Cenâb-ı Hakk’ın dört yeminini (incir, zeytin, Tûr-i Sînâ, Belde-i Emîn) tenezzülât-ı ilâhiyye kavramıyla açıklamıştır. Belde-i Emîn teorisi üzerinden Müslim (grup içi) ile Mü’min (evrensel) tanımlarının farkı, sosyal psikoloji açısından gruplar arası ilişkiler çerçevesinde işlenmiştir. Asr Sûresi’nin beş temel ilkesi (planlama, güvenlik, model iş, hak, sabır) üzerinden “Müslüman çağdaş değil, çağ başıdır” tezi ortaya konmuştur. Kur’ân’ın otantikliği Rudi Paret ve Tübingen katolik profesörü aracılığıyla vurgulanmıştır. Recep Hoca Hz. İbrâhîm’in “mutmain olmak istiyorum” talebini, Gazâlî’nin ders esnâsındaki şüphe krizini, Erikson’un temel güven duygusunu ve Mevlânâ’nın zaman-zemîn anlayışını psikolojik sağlık temellerinin İslâm düşüncesinde 1400 yıldır var olduğunu göstermek için kullanmıştır. Budizm ve tasavvuf karşılaştırılmış, Doğu felsefesinin bireyci kurtuluşundan farklı olarak mürşid-i kâmilin sosyal ahlâk boyutu — “Haktan alıp halka verme” — vurgulanmıştır. Jung’un konversiyon kavramı, Pasteur’ün “tesadüfler hazır beyinlere hizmet eder” sözü, koroda tesânüd-tek ses metaforu ve Hz. Ömer’in “Dost doğru yaşa — dost doğru gidersin” öğüdü sohbetin diğer zenginleştirici noktalarıdır. Sohbet sırasında 11:40’ta Prof. Dr. Necmettin Erbakan’ın vefât haberi alınmış ve Hocalar hakkını helâl etmiştir. Dîn ihtiyâç değil arzudur, cemaâtler Türkiye’nin gerçeğidir, herkes gönlünce tercih yapsın ama kavga-gıybet haramdır — bunlar sohbetin nihâî mesajlarıdır.

Tasavvuf hakkında daha fazla bilgi için tıklayınız.

İlgili Sözlük Terimleri: Hâl, Makâm, Mürşid, İhsân, Sabır, Şükür, Ashâb-ı Kirâm. → Tasavvuf Sözlüğü’nün tamamı