Renk Metaforu: Herkes Kendi Renginde

Hz. Mevlânâ’nın mesnevîsinden geçen kazan metaforuyla konuya girilebilir: Hepimiz aynı kazandan geldik, ancak kendi istidadımıza göre renklendik. Sufilik anlayışının özü de budur: Herkes kendi rengini parlatmalıdır. Gerçek üstat, müridini kendisine benzetmek yerine onun özgün renginin ortaya çıkmasını sağlar.

Bu anlayışta cesaret de önemlidir. Kendi rengini bilmek ve onu parlatmak için insan, kendine özgü bir cesarete ihtiyaç duyar. Taklidin ardında çoğu zaman bu cesaretten yoksun oluş yatar. Öte yandan aşırı parlatma çabası da tehlikelidir; denge, her iki aşırılıktan da korunmayı gerektirir.

Âlemin Allah’tan Müstağnî Olmayışı

Varlığın temel hakikati şudur: Bütün âlem Allah’a muhtaçtır, hiçbir varlık O’ndan müstağnî değildir. Allah ise âlemlerden müstağnîdir. Ankebût 6. âyette bildirildiği üzere Allah âlemlerden müstağnîdir; yaratılan her şey ise zerresinden küresine O’na muhtaçtır.

Muhammed 38. âyette şöyle buyurulur: ‘Ey insanlar, siz Allah’a muhtaçsınız; Allah ise zengindir ve hamde lâyıktır.’ Bütün yeryüzü halkı toptan nankörlük etse O’ndan bir şey eksilmez; bütün insanlar O’na iman etse O’nun fazl ve keremi artmaz. Çünkü O’nun zenginliğinin eşi ve benzeri yoktur; hiçbir şeye benzemez ve yaptığı her şeyle hiçbir şeye benzemez.

Lokman 12. âyette şöyle buyurulur: ‘Şüphesiz ki Allah hiçbir şeye muhtaç değildir, daima övülmeye lâyıktır.’ İşte bu hakikat, ‘lâ ilâhe illallah’ kelimesinin özünü oluşturur: Allah’tan başka ilah yoktur; yani gerçek anlamda müstağnî, gerçek anlamda var olan yalnızca O’dur.

Adem: Çekirdek Metaforu ve İnsan Nev’inin Kaynağı

Adem, insan nev’inin çekirdeğidir. Nasıl ki küçücük bir zeytin çekirdeğinin içinde bütün zeytin ağaçları potansiyel olarak mevcutsa, Adem de bütün insanları içinde barındıran bir çekirdek hükmündedir. Allah, Nisa 1. âyette bildirildiği üzere bütün insanları tek bir nefisten yarattı ve bu nefisten insan nev’ini türetti.

Adem’i bir taraftan baktığımızda, Hakk’ın bütün sıfatlarının tecelliyâtını görürüz; ancak bir taraftan da yaratılmıştır, halktır. Bu iki boyutu bir arada taşıması, onu halife olmaya lâyık kılmıştır. Adem hem tecellîgahtır hem de mahlûktur; her iki kimliği de eksiksiz taşır.

Hz. Mevlânâ, Allah’ın her şeyin adını, nasılını ve sonunu bildiğini söyler: ‘Her şeyin adını nasılsa öylece bilmiş; sonunda ne olacaksa sonuna kadar da âgâh olmuştu.’ Allah’ın ilm-i ezelîsinde Adem’e yüklenen bütün esma ve sıfatlar zaten mevcuttu; Adem yaratıldığında bu bilgi ona tecellî ettirilerek verildi.

Adem’e Öğretilen İsimler ve Metodik Bilgi

Cenâb-ı Hak, Adem’e yalnızca isimlerin kendisini değil, sıfatların tecelliyâtını anlama metodunu öğretti. Bu metodik bilgi, insan-ı kâmilin en temel hazinesidir. İnsan-ı kâmil, kendi zamanında ve kendi perdesinde Allah’ın sıfatlarının tezahürünü okuyabilecek bir şablona, kök bilgiye sahiptir.

Bu bilgi, sonsuz bir nitelik taşır; Allah’ın isimleri sonsuzdur. Ancak şunu özellikle belirtmek gerekir: Adem’e Allah’ın bilgisinin tamamının verildiğini söylemek, Adem’i Allah’la eşit kılmak demek olur ki bu küfürdür. Öğretilen şey, Allah’ın zâtî bilgisi değil; sıfatlarının tecelliyâtını anlama metodudur.

Bu metodik bilgiye sahip olan insan-ı kâmil, çevresindeki insanların duymadığı bir kokuyu duyar, görmedikleri bir gölgeyi görür ve bunu onlara gösterir. Tıpkı köyde yolunu bilmeyen birisine ‘sağdan git’ diyen deneyimli bir rehber gibi, insan-ı kâmil topluluğuna rehberlik eder.

Akıl ve İlâhî Aşk: Suyun Tadı Metaforu

Akıl, insanı çeşmenin başına kadar götürür; ancak çeşmenin başındaki güzelle akıl işini bitirir. Suyu hiç içmemiş birine suyu tarif etmek mümkündür; ama suyun tadı, ancak içince bilinir. Akıl, ilâhî aşkın sınırına kadar gidebilir; ancak içeriye geçemez.

Cenâb-ı Hakk’ın varlık âlemindeki sıfatlarının tecelliyâtını hiçbir akıl tam olarak kavrayamaz; her sıfatının içinden binlerce sıfat geçer. Bu yüzden insan, sıfatı tarif ederken aslında o sıfatın ancak küçük bir boyutunu aktarabilir. Asıl tadı almak için aşka ihtiyaç vardır.

Hz. Pîr’in (Mevlânâ) ifadesiyle: ‘Bilgi damarın layık değildir.’ Yani aklın tarif ettiği su, suyun gerçek tadını veremez. Suyu içenler, içmeyenlere aktarırlar; ama bu aktarım her zaman eksik kalır. Gerçek bilgi, yaşanarak elde edilir; salt ezberle değil.

Mecaz aklımız bizim gölgemiz gibidir: Biz yürürüz, o arkamızdan gelir. Gölgenin peşine düşen ise bataklığa saplanır. Allah’ın varlık âlemindeki tecelliyâtını idrak etmek için akıl gereklidir; ancak akıl bir noktada susmalı ve kalbin rehberliğine bırakmalıdır.

Kaza Anında Bilginin Yok Olması ve Yakîn

Sufîlerin en büyük sorusu şudur: Kaza gelince bilgi gider mi? İnsan ne kadar bilirse bilsin, kaza geldiğinde gözüne perde düşer ve göremez hale gelir. Bu, büyüklerin de kabul ettiği bir gerçektir. Hz. Mevlânâ bu konuda şöyle der: ‘Kaza gelince, neyi bilme yüzünden hata yetişti.’

Ancak bilginin her türlü kazada gitmesi kaçınılmaz değildir. Bilgi, taklid düzeyinde kaldığı sürece kaza anında gider. Bilgi kalpte yakîn haline geldiğinde ise artık gitmez. İlm-i yakîn, ayn-ı yakîn ve hakka’l-yakîn kademelerine göre bu bilgi derinleşir; yakîn haline gelen bilgiye şeytan dahi dokunamaz.

Bu yüzden hedef, bilgiyi ezberlemek değil; bilgiyi kalpte yakîne dönüştürmektir. Namaz, zikir, sâlih amel ve sâlihlerle beraberlik — bu üçü birleşince kalbin lambası yanar. Lambası yanan kalp, kaza anında dahi söndürülemez.

Takdir, Kader ve İrade

Allah’ın bazı takdirleri vardır ki ilm-i ilâhîde sabittir; bu takdirler değişmez. Ancak bazı takdirler de vardır ki duâ, sadaka ve sâlih amelle farklı bir perde üzerinden tecellî eder. Hz. Peygamber’in bir genci ‘sabundan ölecek’ buyurduğu, ancak o gencin sadaka vermesiyle ecelin değiştiğine dair rivayet bu hakikati örnekler.

Bu hadise şöyle anlaşılmalıdır: Ecelin kendisi değişmez; ancak farklı bir perdeden farklı bir kesit verilmiştir. Allah’ın iradesi, duâyı ve sadakayı da hesaba katarak yazmıştır. Bu, Kadriyye mezhebini reddetmenin temel dayanaklarından biridir; insan irâdesi varlık sahnesinde gerçek ve etkili bir unsurdur.

Âlem-i misalde yaşanan şeyler, âlem-i şehadete yansıyabilir; âlem-i şehadete yansıması gerekenler bazen âlem-i misalde yaşanır ve böylece âlem-i şehadette yaşanmaz. Bu perdelerin birbirini tamamlayan yapısı, Allah’ın takdirinin ne kadar çok boyutlu olduğunu göstermektedir.

Soru-Cevap

Soru: Allah’ı yaratmaya muhtaç olmadığı hâlde neden yarattı? Bilinmek istedi deniyor ama bu bir ihtiyaç değil midir?

Cevap: Hadîs-i Kudsî’nin metni tam olarak ‘bilinmek istedim’ değil, ‘bilinmekte sevdim’ ya da ‘bilinmiş olmayı sevdim’ şeklindedir. Bu iki ifade arasında ince ama önemli bir fark vardır. ‘Bilinmek istedim’ ifadesi bir ihtiyaca işaret edebilirken, ‘bilinmeyi sevdim’ ifadesi sevgiye işaret eder. Dolayısıyla âlemin ve insanın yaratılmasındaki temel unsur ihtiyaç değil, sevgidir; aşktır. Kaldı ki âyeti kerîmede ‘Allah onları sever, onlar da Allah’ı sever’ buyurulmuştur; sevgi olmadan hiçbir şey oluşmaz.

Soru: Rüyetullah — Allah’ı görmek — hak mıdır?

Cevap: Evet, Ehl-i Sünnet inancına göre rüyetullah haktır ve hadîs-i şeriflerle sabittir. Hz. Peygamber’i rüyada görmek de haktır; çünkü şeytan O’nun suretine giremez. Görenle görmeyenin bir tutulması mümkün değildir; bilgi ile bilgisizlik bir değildir.

Soru: Nefsin Adem’den önce mi yoksa onunla birlikte mi yaratıldığı hakkında bir bilgi var mıdır?

Cevap: Nefis muhakkak yaratılmıştır; ancak Adem’den önce mi yoksa onunla birlikte mi yaratıldığı meselesinde kesin bir bilgi yoktur. Sufîlerin anlattıkları çerçevesinde nefis, Cenâb-ı Hak tarafından farklı imtihanlara tabi tutulmuş; en son açlık deryasına atılmış ve nihâyet ‘Sen kimsin, ben kimim?’ sorusunu sorabilir hale gelmiştir. Bu noktada Allah’ın bilinmekliği tamamlanmıştır.

Soru: Mürşid olmadan bu yol gidilebilir mi?

Cevap: Hayır; bu yol mürşid olmadan gidilemez. Bütün büyükler bunu söylemiştir. Mürşid-i kâmili olmayan kimse kabız hâllerinde daha uzun süre kalır ve çıkış yolu bulamaz. Sahabeler bile kabız hâllerinde Hz. Peygamber’e başvururlardı; bu yol, rehberlik olmadan tam anlamıyla yürünemez.

Kaynaklar

Âyet: “Ey insanlar, siz Allah’a muhtaçsınız; Allah ise zengindir, hamde lâyıktır.” — Muhammed, 38

Âyet: “Allah onları sever, onlar da Allah’ı sever.” — Mâide, 54

Âyet: “Ey insanlar, sizi tek bir nefisten yarattı.” — Nisâ, 1

Hadîs-i Kudsî: “Gizli bir hazine idim; bilinmekte sevdim ve âlemi yarattım.” — Mevzû; tasavvuf geleneğinde yaygın

Âyet: “Sana iyilikten bir şey isabet ederse Allah’tandır; fenalıktan bir şey isabet ederse nefsindendir.” — Nisâ, 79

Âyet: “Allah hiçbir şeye muhtaç değildir, daima övülmeye lâyıktır.” — Lokman, 12

Bu metin, Mustafa Özbağ Efendi’nin 8. Fusûsü’l-Hikem Okumaları sohbet kaydından yazıya aktarılmış ve tez formatında düzenlenmiştir. Orijinal video kaydı: https://www.youtube.com/watch?v=fhAeGDOVDGA

İlgili Sözlük Terimleri: Mürşid, Zikir, Sünnet, Aşk, Yakîn, Tecellî. → Tasavvuf Sözlüğü’nün tamamı