Nisâ 59 ve Ulü’l-Emr: Maturidi’nin Yorumu

Kur’an-ı Kerim’de müminlere kendilerini yönetecek olanların aynı inanca mensup olması gerektiğini şöyle ifade eder: ‘Ey iman edenler! Allah’a itaat edin, Peygambere itaat edin ve sizden olan yöneticilere itaat edin.’ (Nisâ 4/59) İmam Maturidi bu ayette geçen ‘ulü’l-emr’ tabirini yöneticiler ve ordu komutanları şeklinde yorumlamış; böylece Şia’nın masum imam anlayışına karşı çıkmıştır.

4. Maturidi Ekolü (Düşünce Dünyasında): Hukuk ve Devlet Hakkında

Bu yorum İslam tarihi boyunca tartışma konusu olmuştur. Emeviler ‘İmamlar Kureyş’tendir’ hadisini kendilerine ölçü alarak dışarıdan yönetici kabul etmemişlerdir. İmam Azam ve İmam Maturidi ise bu hadisi Resûlullah’ın kendi zamanına hasreden, evrensel bir zorunluluk olarak görmeyen bir çizgide yorumlamıştır. Devlet başkanının özellikleri, Kur’an ve Sünnete sımsıkı bağlılık ve liyakat esasına dayanmalıdır.

İmam Azam’ın Siyasi Fetvaları

İmam Azam Ebû Hanîfe’nin siyaset ve devlet meselelerine ilişkin fetvalarının büyük çoğunluğu henüz Türkçeye kazandırılmamıştır. Bu fetvalar, yalnızca Emevileri değil sonradan kurulan Abbasi yönetimini de hesaba çeken cesur bir tutumu yansıtmaktadır. İmam Azam, Abbasiler bozulduklarında onlara da hesap sormaktan çekinmemiş; bu tavizsiz duruşu nedeniyle defalarca baskıyla karşılaşmıştır.

İmam Muhammed ve İmam Serahsî de bu yolda devam etmiştir. İmam Serahsî, şeyhülislamlığı yani bugünkü Diyanet İşleri Başkanlığı’na eşdeğer makamı kabul etmeyi reddetmesi nedeniyle on beş yıl kuyuya hapsedilmiştir. On beş ciltlik meşhur el-Mebsût adlı eserini kuyunun dibinde, talebelerine dikte ettirerek yazmıştır. İmam Yusuf ise bu yolda ayrışarak devrin şeyhülislamlığını kabul etmiştir.

Müminlerin Emiri’nin Nitelikleri

İmam Maturidi ve İmam Azam çizgisine göre devlet başkanının salt namaz kılması ve oruç tutması onu müminlerin emiri yapmaz. Müminlerin emiri, her hal ve hareketinde Kur’an ve Sünneti gözeten kimsedir. Kur’an’ın yeterli olmadığını ileri süren, hadislerin çoğunu sahih görmeyerek reddeden ya da herhangi bir ayet-i kerimeyi değiştirmeye kalkışan birisi bu makama layık değildir.

Emirü’l-müminin kavramını İmam Maturidi üç boyutuyla ele alır: Siyasi boyut, devlet başkanlığıdır. İkinci boyut, hakimler ve kadılar gibi hukuku uygulayanlardır. Üçüncü boyut ise fakihler, hadisciler ve insanlara dini öğretenlerdir. Bu üç boyut birbirini tamamlar ve toplumun Kur’an ile Sünnet üzere yaşamasını sağlar.

İslam’ın Evrensel Hukuku

İslam’ın hukuk anlayışında iki temel boyut vardır: Evrensel hukuk ve içsel hukuk. Evrensel hukuk tüm insanlığa hitap eder; faizin haramlığı, fuhuşun insanlık suçu oluşu, hırsızlığın ve zulmün yasaklığı bu kapsamdadır. Hristiyanlık, Yahudilik ve diğer İbrahimî dinlerin kutsal metinleri de bu evrensel ilkeleri paylaşır; domuz etini yasak sayan, kanı yasaklayan, adaleti emreden normlar ortak bir kaynaktan beslenir.

Evrensel hukuk bağlamında köleliğin ortadan kaldırılması İslam’ın temel insanlık görevlerinden biridir. Bir kimseyi maddi ya da manevi olarak köleleştirmek, zorla çalıştırmak, sömürmek bu hukukun kapsamında yasaklanmıştır. Müslümanlar yalnızca kendi devletlerindeki zulme değil, dünyanın herhangi bir yerindeki adaletsizliğe de sessiz kalamazlar.

İçsel Hukuk ve Bireyin Özgürlük Alanı

İslam’ın içsel hukuku devletin kendi sınırları içindedir. Devlet, Kur’an ve Sünnetin kesin hüküm koyduğu alanlarda bu hükümleri uygulamakla mükelleftir. Kur’an’ın kesin hüküm koymadığı alanlarda ise bireyler, aileler ve topluluklar kendi örf, âdet ve geleneklerine göre hareket edebilirler; bu serbest alanlardır.

Bireyin ve ailenin kendi iç hukuku ise dışa yansımadığı ve Kur’an ile Sünnetle açıkça çelişmediği müddetçe kişinin kendi dairesidir. Emirü’l-müminin makamı bu üç halkanın dengesini kurmakla görevlidir: Evrensel ilkeleri gözetmek, devlet hukukunu adaletle uygulamak ve bireyin özgürlük alanını korumak.

Kaynaklar

Âyet: Ey iman edenler, Allah’a, Peygambere ve sizden olan yöneticilere itaat edin — Nisâ 4/59

Âyet: Emanetleri ehline verin; hükmettiğinizde adaletle hükmedin — Nisâ 4/58

Âyet: Nisâ 83: Ulü’l-emr — fakihler ve hukuk bilginleri yorumu — Nisâ 4/83

Hadis: İmamlar Kureyş’tendir — Müsned — Maturidi yorumunda kendi zamanına hasredilmiştir

İlke: Devlet başkanının Kur’an ve Sünnete bağlılığı zorunlu şarttır — İmam Azam — Siyasi fetvalar; İmam Maturidi — Te’vîlâtü’l-Kur’an

İlke: Emirü’l-müminin: Siyasi lider + hukuk uygulayanlar + ilim ehli — İmam Maturidi — Te’vîlâtü’l-Kur’an

İlke: Köleliğin kaldırılması İslam’ın evrensel hukuku gereğidir — Genel İslam hukuku usûlü

Bu metin, Mustafa Özbağ Efendi’nin Maturidi Ekolü Düşüncesi sohbet serisinden yazıya aktarılmıştır. Orijinal video: https://www.youtube.com/watch?v=U9s4Bbm-sGo

İlgili Sözlük Terimleri: Sünnet. → Tasavvuf Sözlüğü’nün tamamı