İstidat Kavramı: Fıtrî ve Sonradan Kazanılan

İbn Arabî, istidadı bilen kimsenin onu zaten kabul etmiş olduğunu söyler. Bir kimse kendi istidadını öğrendiği anda onu kabullenmiş de olur; zira bu bilgi, aynı zamanda o istidadın tescilidir. İstidat iki türlüdür: birincisi fıtrîdir, Cenâb-ı Hak’kın o kimsenin üzerine yüklediği ve herhangi bir çabayla değil, doğuştan gelen bir donanımdır; ikincisi ise sonradan çalışarak, eğitimle elde edilendir.

Fıtrî istidadın en güzel örneği kadının doğum yapma kapasitesidir. Bir kadın, doğum yapacağını bildiği anda bu istidadını fiilen kabul etmiş olur; ancak doğumun ayrıntılarını yaşamadan tam olarak bilemez. Kabul, toplu bilgiyi beraberinde getirirken ayrıntılı tecrübe ancak sonradan gelir. Nitekim Hz. Mûsâ’nın asâsı da böyledir: Mûsâ aleyhisselâm o asanın gizli istidadından habersizdi; Firavun’un sihirbazlarının büyülerini yutan büyük bir ejderha olacağını bilmiyordu. O istidadı ancak tecellî vukuu bulduğunda bizzat müşahede etti ve hayrete düştü.

Bir kimse kendi üzerinden sudûr eden bir istidadı önceden bilmeyebilir; o istidad kendiliğinden zuhur ettiğinde hem onu keşfeder hem de hayret makamına girer. Hayret makamı, insanın kendi üzerindeki tecellîyi ilk defa müşahede etmesiyle yaşadığı ilâhî şaşkınlık halidir. Bu, gerçek anlamda bir mârifet kapısının açılmasıdır.

Allah’ın Sıfatlarının İstidadı ve Tenzih-Teşbih Dengesi

Cenâb-ı Hak’kın her sıfatının kendine özgü bir istidadı, kendine ait bir görevi ve işlevi vardır. Sıfatlar bu istidatları çerçevesinde tecellî eder; hiçbir sıfat kendi istidadının dışına çıkmaz. Allah’ın sıfatlarının istidadında kötülük, yanlışlık ve eksiklik yoktur; bu temel gerçeği kavramayan kimseler tenzihi ya da teşbihi ifrata götürerek ciddi hatalar işlemiştir.

“Allah dilediğini yapar” (Bakara, 253 vb.) âyet-i kerîmesini yanlış anlayan bir kısım kelâmcı ve akılcı, bu âyeti Allah’a hikmetle bağdaşmayan şeyler isnâd etmek için kullanmıştır. Oysa Cenâb-ı Hak kendi sünnetullahı ve sıfatlarının istidatları dairesinde hareket eder; bu dairenin dışına çıkmak ilâhî tabiatın kendisine aykırıdır. Selefi-Vahhabî çizgisindeki bazı akımlar da aynı âyeti yanlış yorumlayarak benzer hataya düşmüştür.

Kelâmcıların hatası şuradaydı: akıllarını ilâhî akla, yani vahye bağlamayıp kendi sınırlı akıl yürütmelerine dayanarak Allah’ın sıfatlarını tanımlamaya çalıştılar. Akıl üçe ayrılır: vahye bağlı akıl, kalbî akıl (ilham) ve hevâya tâbi akıl. Hevâya ve şeytana bağlı akılla yürüyenler, tenzihte ya da teşbihte ifrata giderek kimi zaman şirk noktasına kadar sürüklendiler.

Hakîkat-i Muhammediyye ve Sıfat Tecellîsinin Zirvesi

Allah’ın sıfatlarının tecellîsi söz konusu olduğunda bu tecellînin en zirve noktası Hakîkat-i Muhammediyye’dir. Hz. Muhammed Mustafa sallallahu aleyhi ve sellem, peygamberlerin evveli ve yaratılmışların da evvelidir; dolayısıyla istidadı en yüksek istidattır. Onun üzerinde eksiklik, noksanlık, yanlışlık veya hata söz konusu değildir.

Kur’ân-ı Kerîm bu hakikati birçok âyetle teyit eder: “O hevâ ve hevesinden konuşmaz” (Necm, 3), “Sen atmadın, Ben attım” (Enfal, 17), “Sizi öldürmedim, Ben öldürdüm” gibi ifadelerle Cenâb-ı Hak, Peygamber’inden sudûr eden her şeyi kendi üzerine alır. Bunun sebebi, o istidadın sıfat tecellîsinin en yüksek noktasına çıkmış olmasıdır.

İmkân İspatı ve Tahkîk Ehlinin Yolu

Tahkîk ehli ârifler, bir şeyin nereden geldiğini, nasıl mümkün olduğunu ve hangi sebebin onu vücuda getirdiğini müşahede ederek ispat ederler. Bu müşahede, sebebin içini, nedenini ve oluşumun her durağını derinden kavramaktır. Bu kimseler hem tahkîk ehli hem müşahede ehli hem hâl ehli hem de kalbî akla sahip olanlardır; kalplerini Cenâb-ı Hak’ka nazargâh hâline getirdiklerinden mârifet ilimleri sürekli artar.

İlk asır ve ikinci asır ulemâsı Allah’ın varlığını ispat etmeyi akılsızlık olarak görmüştür; zira bu onlar için o kadar âşikâr bir hakikatti ki inkâra yer yoktu. Ancak ilerleyen dönemlerde ateist zihniyetler yaygınlaşınca Allah’ın varlığının ispatı zorunluluk hâline geldi. Sûfîlerin bir kısmı ise bu tartışmalara hiç girmemiş; îmânın tatma ve tecrübeyle bilinebileceğini, yemeği tatmadan yemeğin tadını almanın mümkün olmadığı gibi îmân etmeden de îmânın tadının bilinemeyeceğini söyleyerek meseleyi pratiğe taşımışlardır.

Hatemü’l-Evliyâ, Şît Silsilesi ve Kıyamet Senaryosu

İbn Arabî, Fusûs’ta “son çocuk”tan bahseder: Şît aleyhisselâmın izinden giden bu son veli, Hatemü’l-evliyâdır. O Şît’in sırlarını taşır; ondan sonra bu neviden bir evlat gelmez. Bu son çocuk dünyanın farklı bir bölgesinde doğacak, kendisiyle birlikte bir kız kardeşi de olacak ve hemşiresinin ayaklarının hizasında, ondan sonra dünyaya gelecektir.

Hatemü’l-evliyâ dünyaya geldikten sonra kısırlık artacak, çocuksuz evlenmeler çoğalacaktır. O Allah’a davet edecek fakat dinleyen olmayacaktır. Onun ve çağdaşı mü’minlerin ruhları kabzedilince geride kalan insanlar helâl-harâm sınırını tanımadan hayvânî bir hayat yaşamaya başlayacaklardır. İşte bu noktada kıyamet onların üzerine kopacaktır.

Zamanın kutbu vefat ettiğinde yerine yeni bir kutup atanmaz. Gerçek anlamda Allah diyen kalmayınca yeryüzünün ve âlemin ruhu mesâbesindeki bu kutbun yokluğu, tıpkı cesetten ruhun çekilmesi gibi insanlık âlemini ölü hükmüne düşürür. Artık ahlâk sınırları tamamen ortadan kalkar, talan, yağma, fuhuş ve uyuşturucu hayatı kaplayıp geçer.

İnsanlığın Hayvânîleşmesi ve Şeytanın Projesi

İnsanlığın hayvânîleştirilmesi, son dönemin en belirgin alâmetidir. İnsan konuşan, tefekkür eden ve müşahede eden bir varlık olarak yaratılmıştır; onu kelimelerden, kitaplardan ve derin düşünceden uzaklaştırmak bu donanımı yok saymaktır. Bugün biz artık yazı yazmak yerine emoji gönderiyor; hoşça kal demek yerine el sallayan bir simge kullanıyoruz. Bu, mağara devri insanının kaya resminden farklı değildir — bir gerileme, hatta hayvânîleşmedir.

Deccalî sistemin en güçlü aracı insanı hayvânîleştirmektir: çok okumaktan uzaklaştırmak, dini yalnızca kıyafetle veya gruba aidiyetle özdeşleştirmek ve ahlâk sınırlarını ortadan kaldırmak. Bir kimsenin gerçek dinî durumunu belirleyen ne sakalı ne de cemaat kimliğidir; belirleyen, onun harâm-helâl sınırına dikkat edip etmediğidir. Toplumlar bu sınırları kaybettikçe hayvandan daha aşağı bir konuma düşerler; nitekim Kur’ân-ı Kerîm de “ülâike ke’l-en’âm bel hum adall” (A’raf, 179) buyurmaktadır.

Hadis Külliyatına Bütüncül Bağlılık

Sohbetin son bölümünde Efendi Hazretleri hadis meselesindeki tutumunu açıkça ortaya koymuştur: elindeki yaklaşık otuz üç hadis kitabında geçen tüm hadisleri, anlamını bilse de bilmese de, toptan kabul etmektedir. Bir hadisin “zayıf” olarak nitelendirilmesi, o hadisi reddetmek için yeterli gerekçe değildir; zira bugün müteşâbih gibi görünen bir rivayetin manası ileride anlaşılabilir. Hiç kimsenin kendi aklıyla başkasının hadis hükmünü geçersiz kılma yetkisi yoktur.

Bir kimsenin “bize Kur’ân yeter” demesi, hakikatte Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem’i devre dışı bırakmak anlamına gelir ki bu fiilen bir peygamberlik iddiasına eşdeğerdir. Bugün dini kapitalist ve bireyselci bir perspektiften sunan yeni akımlar ile hadisleri parça parça reddeden eğilimler, şeytanın borazanı işlevini görmektedir.

Soru-Cevap

Soru: Allah’ın sıfatlarının istidadının sınırı var mıdır?

Cevap: Cenâb-ı Hak’kın sıfatlarının istidadına tam bir sınır çizmek mümkün değildir. Biz ancak o sıfatların bizim üzerimizdeki tecellîsi kadar bilebiliriz. Sınır çizememek aynı zamanda sıfatları tam tanıyamamak demektir; bu da Allah’ı tam tanımaya yönelik yolculuğun sonsuzluğuna işaret eder.

Soru: Bir kimse başka bir kimsenin üzerindeki esmâ ve istidatları kavrayabilir mi?

Cevap: Evet, esmâ ilmine sahip olan bir kimse karşısındakinin istidadını müşahede edebilir. Bu lütuf bir şahsa verilmişse o kişi, başkasının istidadını açma ve geliştirme hususunda vesile olabilir. Ancak bu bilgi hiçbir zaman Allah’ın zâtî ilmiyle kıyaslanamaz; ölçülü ve sınırlı bir bilgidir.

Kaynaklar

Âyet: “Allah dilediğini yapar ve dilediğine hükmeder.” — Bakara Sûresi, 253

Âyet: “O hevâ ve hevesinden konuşmaz; o (söylediği) ancak vahyolunan bir vahiydir.” — Necm Sûresi, 3-4

Âyet: “Sen atmadın, fakat Allah attı.” — Enfâl Sûresi, 17

Âyet: “Onlar hayvanlar gibidir; hatta daha da şaşkındırlar.” — A’râf Sûresi, 179

Âyet: “Biz onu (Nûh’u) bin yıldan elli yıl eksik bir süre onlara gönderdik.” — Ankebût Sûresi, 14

Kaynak: Fusûsü’l-Hikem — Şît Fassı — Muhyiddîn İbn Arabî

Bu metin, Mustafa Özbağ Efendi’nin 21. Fusûsü’l-Hikem Sohbeti kaydından yazıya aktarılmış ve tez formatında düzenlenmiştir. Orijinal video kaydı: https://www.youtube.com/watch?v=VQ-s92ao8Eg

İlgili Sözlük Terimleri: Hâl, Hakîkat, Mârifet, Silsile, Müşâhede, Tecellî, Hayret. → Tasavvuf Sözlüğü’nün tamamı