İbn Arabî’nin Rüyası: İki Eksik Tuğla

İbn Arabî Fusûsü’l-Hikem’in bu bölümünde önemli bir rüyasını anlatır: Bir duvarda iki tuğlanın eksik olduğunu görür. Biri altından, biri gümüşten olan bu iki tuğla, duvardaki boşluğu dolduracaktır. İbn Arabî, bu iki tuğlanın her ikisinin de kendisine ait olduğunu söyler.

Bazı sonraki yorumcular bu iki tuğlanın birini Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’ye, diğerini başka bir büyük velîye ait olarak yorumlamışlardır. Ancak İbn Arabî kendi açıklamasında her ikisinin de kendi nefsine ait olduğunu belirtir; dolayısıyla kendisinin Hatemü’l-evliyâ makamında bulunduğunu ifade etmiş olmaktadır.

Duvardaki bu eksikliğin tamamlanmasıyla birlikte velâyet binası kemâle erer. Bu benzetme, peygamberlik binasiyle de paralel kurulur: Hz. Muhammed Mustafâ sallallâhu aleyhi ve sellem, ‘Ben peygamberler binasının son tuğlasıyım’ buyurmuştur; İbn Arabî de kendisini velâyetin son halkası olarak konumlandırır.

Hakikat-i Muhammediyye ve Bilginin Kaynağı

İbn Arabî, velîlerin aldığı bilginin kaynağı meselesinde şu ilkeyi koyar: Hz. Peygamber’e vahyi getiren Cebrail, ilmi ilâhî kaynaktan alır; velîler de aynı ilâhî kaynaktan alırlar. Aralarındaki fark, Cebrail’in peygambere taşıdığı bilginin şeriat hükmü içermesi, velîlerin aldıklarının ise mârifet boyutunda kalmasıdır.

Hakikat-i Muhammediyye, bütün varlığın sudûr ettiği ilk kaynaktır. İbn Arabî bunu ‘a’yân-ı sâbite’ olarak nitelendirirken, bu gerçeği ‘Hakikat-i Muhammediyye’ olarak da adlandırır. Varlığın tamamı bu hakikatin içinden zuhûr etmiş ve yeniden ona dönmektedir.

Bu çerçevede hiçbir peygamber doğuştan peygamber değildi; yalnızca Hz. Muhammed Mustafâ sallallâhu aleyhi ve sellem doğmadan önce de peygamberdi. Diğer peygamberlerin peygamberlikleri, onun kandilinden aydınlanmaktadır. Bu nedenle ‘Ben peygamberlerin ilki olmakla birlikte en sonu geldim’ hadisi, bu hakikati ifade eder.

Velîlerin Peygamberlik Makamıyla İlişkisi

Bir velîyi gerçek anlamda velî yapan şey, Hz. Muhammed Mustafâ sallallâhu aleyhi ve sellem’in şeriatına tam ittibâdır. Bu ittibâ olmaksızın hiçbir keşif, hiçbir hâl ve hiçbir mârifet makbul sayılmaz. Velâyetin şartı, sünnete eksiksiz uymaktır.

İbn Arabî’nin iki tuğla benzetmesinde altın tuğla, Hz. Peygamber’e doğrudan bağlılığı; gümüş tuğla ise bu bağlılığın mârifet boyutunu temsil etmektedir. Her ikisi de bir arada bulunduğunda velâyet binası tamamlanır. Yalnızca birisinin varlığı yeterli değildir.

Yunus Emre ve İbn Arabî’nin Dili: Şiirde Hâlin Anlatımı

Bu sohbette Yunus Emre’nin divanından şiirler okunur. Bu şiirler, İbn Arabî’nin Fusûsü’l-Hikem’de teorik olarak anlattıklarını, hâl dilinde dile getiren ifadelerdir. Yunus’un ‘Ben İsa’nın babası, Mûsâ’nın Rabbiyim’ gibi ifadeler kullandığı şiirler, varlık birliğinin hissî ve vecdi diliyle anlatımıdır.

Bu tür ifadelerin doğru anlaşılması için bağlamın bilinmesi gerekir: Şair, kendi benliğinden konuşmamakta; içinde tecellî eden hakikatin dilinden konuşmaktadır. Bu hâl, ‘Ben’ derken Zât’ın kendisini ifade eden hâle geçmek demektir. Bu ince farkı görmeden bu şiirler yanlış anlaşılır.

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî de bu hâli yaşamış ve ‘O sensin’ demiştir. Hacı Bektâş-ı Velî’nin öğretisi de özünde aynı hakikati işler. Bu büyük isimler, her biri kendi zamanının kandili olmuş; Hz. Muhammed Mustafâ’nın nûrunun farklı suretlerdeki yansımalarıdır.

Soru-Cevap

Soru: Hatemü’l-evliyâ doğmadan önce de evliya mıydı, tıpkı Hz. Peygamber gibi?

Cevap: Evet, bu görüş İbn Arabî’nin öğretisinde mevcuttur. Tıpkı Hz. Muhammed Mustafâ’nın doğmadan önce de peygamber olduğu gibi, hatemü’l-evliyânın da doğmadan önce o makamda mevcut olduğu söylenir. Bu, makamın zamandan bağımsız olduğunu gösterir.

Soru: Bir velî, Cebrail ile görüşebilir mi?

Cevap: Velîler Cebrail’i görebilirler; ancak Cebrail onlara vahiy indirmez. Velîlere gelen bilgi ilhâm ve keşif yoluyladır. Bu fark, velâyet ile nübüvvet arasındaki temel ayrımı pekiştirir.

Kaynaklar

Hadîs: Ben peygamberler binasının son tuğlasıyım; benden sonra peygamber gelmez. — Buhârî, Menâkıb; Müslim, Fezâil

Hadîs: Ben Âdem çamurda yoğrulurken de peygamberdim. — Tirmizî, Menâkıb

Âlim Sözü: İbn Arabî: İki tuğlanın her ikisi de benim nefsime aittir; ben hatemü’l-evliyânın timsiliyim. — Fusûsü’l-Hikem, Hâtemiyye Fassı

Şiir: Yunus Emre: ‘Çalap’tan bir nişan idi, canlarımız varken biz.’ — Yûnus Emre Dîvânı

Bu metin, Mustafa Özbağ Efendi’nin 16. Fusûsü’l-Hikem Okuması sohbet kaydından yazıya aktarılmış ve tez formatında düzenlenmiştir. Orijinal video kaydı: https://www.youtube.com/watch?v=xkPRr8RSHpc

İlgili Sözlük Terimleri: Hâl, Mârifet, Velâyet, Tecellî. → Tasavvuf Sözlüğü’nün tamamı