On altıncı ve son bölüm, dört Sünnî mezhebin tasavvufla tarihî sentezini sistematik bir mukâyese tablosuyla ortaya koyar. Câ'fer es-Sâdık ortak kavşağı, Hanefî-Mâturidî-Nakşî üçayağı, Şâzelî-Tîcânî Mâlikî bağı, Şâfiî-Eş'arî-tasavvuf doruğu, klasik Hanbelî tasavvuf hattı ile modern Vehhâbî kopuşunun farkı.
Bu kitap, Cilt II Kitap X'da işlenen mezhep imamları biyografilerine ek olarak, dört Sünnî mezhebin (Hanefî, Mâlikî, Şâfiî, Hanbelî) tasavvufla nasıl iç içe geçtiğinin sistematik haritasını çıkarır. Her mezhep, dört unsuru takîb edilerek incelenir: pîrin tasavvufî bağı; mezhebin klasik tasavvuf şahsiyetleri; coğrafî yayılım; modern dönem tablosu.
16.1 Câ'fer es-Sâdık — Ortak Kavşak Tekrarı
Cilt II Kitap X'da işlendiği üzere, Câ'fer es-Sâdık hem Hz. Ali hem Hz. Ebû Bekir soylarını taşıyan bir merkezdir; Sünnî mezhep imamları (Ebû Hanîfe, Mâlik) onun talebesidir; aynı zamanda Şîî 6. İmâm; aynı zamanda neredeyse bütün Sünnî tasavvuf silsilelerinin halkasıdır. Bu, dört mezhebin tasavvufla tarihî bağının ortak başlangıç noktasıdır.
16.2 Hanefî Mezhebi ve Tasavvuf
İmâm Ebû Hanîfe — Câ'fer es-Sâdık'ın iki yıllık talebesi. Kendisi günlük 60 rekat namaz kılan büyük âbid. Talebeleri Ebû Yûsuf ve İmâm Muhammed Hanefî mezhebini Bağdâd'tan İslâm dünyâsına yaydı. Hanefî tasavvufunun klasik üçayağı: Hanefî fıkıh + Mâturidiyye kelâmı (İmâm Mâturidî (Hanefî-Sünnî kelâm okulu), Semerkand, ö. 333/944) + Nakşibendiyye tasavvufu. Bu üçleme Mâverâünnehir-Anadolu-Balkanlar-Hindistan klasik Türk-İslâm sentezinin omurgasıdır. Hanefî tasavvuf şahsiyetleri tarihen: İmâm Mâturidî — Hanefî kelâmının pîri; tasavvuf ile ilgili müstakil eseri yok ama kelâmî tutumu tasavvufa açık. Hakîm et-Tirmizî — Hanefî meşrebli; letâif (kalbin beş mânevî hassas noktası) teorisinin müjdecisi. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî — Hanefî mezhebli. Bahâeddîn Nakşbend — Hanefî mezhebli. İmâm-ı Rabbânî — Hanefî mezhebli. Mevlânâ Hâlid Bağdâdî — aslen Şâfiî, ama Türkiye-Hindistan Hanefî dünyâsının baş tasavvuf pîri. Bütün Türkiye-Osmanlı tarîkat şeyhleri (Hâcı Bayrâm, Akşemseddîn, Sünbül Sinân, Şâbân-ı Velî, Hüdâî, Niyâzî-i Mısrî, Cerrâhî, Tunahan, Kotku, Ramazanoğlu, Ustaosmanoğlu, Hüseynî) Hanefî mezhebindendir. Osmanlı klasik dönemi: Hanefî fıkıh + Eş'arî (klasik Sünnî kelâm okulu)/Mâturidî kelâm + Nakşî-Hâlidî tasavvuf sentezi. Bu sentez 19. yüzyıl boyunca saray ulemâsı (Ebussuûd Efendi gibi şeyhülislâmlar) ile dergâh hattının (Sünbüliyye, Şâbâniyye, Hâlidiyye) klasik birlikteliği şeklinde işledi.
16.3 Mâlikî Mezhebi ve Tasavvuf
İmâm Mâlik — Câ'fer es-Sâdık ile akrabâlık (annesi Ümmü Ferve üzerinden) ve sohbet bağı. Mâlik'in Câ'fer'i öven sözleri Cilt II Kitap X'da işlendi. «Men tefekkahe ve lem yetesavvef...» sözünün sahîh sened ile sâbit olmadığı hususu da orada işaret edildi. Mâlikî mezhebinin coğrafyası: Mağrib (Fas, Cezayir, Tunus, Libya), Endülüs (1492'ye kadar), Mısır'ın bazı bölgeleri, Sudan, Batı Afrika (Senegal, Mali, Burkina Faso), Yemen'in bazı bölgeleri. Mâlikî tasavvuf şahsiyetleri: Endülüs Mâlikî sûfîler — Ebû Medyen Şu'ayb, İbn Berrecân, İbn el-Arîf. Murâbıt yakımı (503/1109) sırasında Endülüs Mâlikî tasavvufu ağır baskı altında — Cilt I Kitap IV'te detaylı. İbnü'l-Arabî — aslen Mâlikî mezhebli, ama daha sonra Şâfiî mezhebine geçtiği bazı kaynaklarda yer alır. Şâzeliyye — Mâlikî mezhebinin tarihî resmî tarîkatı. Pîr Ebü'l-Hasan eş-Şâzelî Mâlikîdir. İbn Atâullâh el-İskenderî Mâlikî. Tîcâniyye — yine Mâlikî dünyâda doğdu (Mağrib-Batı Afrika). Cazûlîyye — Muhammed b. Süleyman el-Cazûlî. Delâ'ilü'l-Hayrât müellifi. Modern Mâlikî dünyâda — Mağrib, Sahara, Batı Afrika — tasavvuf hâlâ ana dînî pratiktir; Vehhâbî (M. b. Abdülvehhâb'ın 1744'te kurduğu, klasik tasavvufa karşı sert hareket) baskısı en az hissedildi bu coğrafyada.
16.4 Şâfiî Mezhebi ve Tasavvuf
İmâm Şâfiî — Mekke'de Fudayl b. Iyâz ve Bişr el-Hâfî sohbeti. Şâfiî'ye atfedilen tasavvufî şiir Cilt II Kitap X'da işlendi. Şâfiî mezhebinin coğrafyası: Şâm (kısmen), Mısır (özellikle Memlûk dönemi sonrası), Hicaz (Mekke-Medîne), Yemen, Hadramevt, Endonezya-Malezya, Brunei, Filipinler güneyi, Hint altkıtasının bazı bölgeleri, Kafkasya (Çeçen, Dağıstan). Şâfiî tasavvufunun tarihen büyük müellifleri (Cilt II Kitap IX-X'da işlendi): Kuşeyrî — er-Risâle müellifi. Gazâlî — İhyâ-ü Ulûmi'd-Dîn müellifi. Beyhakî — Şuabu'l-Îmân müellifi. Nevevî — el-Ezkâr, Riyâzü's-Sâlihîn. Münzirî — et-Tergîb ve't-Terhîb. Sühreverdîyye — Ebû Hafs es-Sühreverdî Şâfiî. Suyûtî — Şâfiî muhakkik, tasavvuf müdâfaası klasikleri. Şa'rânî — et-Tabakâtü'l-Kübrâ. İbn Hacer el-Heytemî — Şâfiî fıkıh. Şâfiî mezhebi tarihen tasavvufla en sıkı ve en kesintisiz sentezi olan mezheptir. Şâfiî-Eş'arî-tasavvuf üçayağı klasik İslâm sentezinin omurgası sayılır. Modern dönem: Endonezya'nın Bâ-Alevî silsilesi (Hadramevt seyyidleri) tarafından İslâmlaşması Şâfiî-Eş'arî-tasavvuf üçayağı çerçevesinde gerçekleşti. Bugün dünyânın en kalabalık Müslüman ülkesi olan Endonezya (240 milyon) bu sentez içinde yaşar. Yine Kafkasya'nın Çeçen-Dağıstan Müslümanlığı (İmâm Şâmil mîrası) Şâfiî zemindedir.
16.5 Hanbelî Mezhebi ve Tasavvuf
İmâm Ahmed b. Hanbel — Mihne-i Kübrâ direnişçisi (Cilt I Kitap IV). Bişr el-Hâfî ve Ma'rûf el-Kerhî sohbeti — Hanbelî tasavvufunun tarihî temeli. Hanbelî tasavvuf şahsiyetleri (Cilt II Kitap X'da işlendi): Abdullâh el-Ensârî el-Herevî — Menâzilü's-Sâ'irîn (Hanbelî tasavvuf klasiği). Abdülkâdir-i Geylânî — Hanbelî fakîh + Kâdiriyye'nin pîri. Çift kimlikli. İbn Kudâme — el-Muğnî müellifi + zâhid (dünyâdan elini çekmiş, sade yaşayan). İbnü'l-Cevzî — Telbîsü İblîs müellifi (tasavvuf-içi tashîh) + Sıfatü's-Safve müellifi (zâhid biyografileri). İbn Teymiyye — tasavvufa karmaşık tutum; Kâdiriyye mensûbu olduğunu söyledi. İbn Kayyim — Medâricü's-Sâlikîn (Hanbelî tasavvuf klasiği). Hanbelî mezhebinin coğrafyası tarihen Şâm, Bağdâd, Irak-Suriye sınırları, Mısır'ın bazı bölgeleri. Modern dönem: Suûdî Arabistan, Katar, Birleşik Arab Emirlikleri, Necd. Önemli olan şudur: Vehhâbî hareketi (1740 sonrası) Hanbelî mezhebinin son iki yüz yıllık modern bir koludur; klasik Hanbelî hattının tasavvuf-içi pozisyonunu tarihen reddeder. Yâni Hanbelî mezhebinin klasik tasavvuf hattı (Geylânî, Ensârî Herevî, İbn Kayyim, hatta İbn Teymiyye'nin kabûl ettiği klasik sûfîler) ile modern Vehhâbî-Selefiyye (ilk üç nesle (selef) dönüş çağrısında bulunan modern hareket)'nin tasavvuf reddi aynı şey değildir. Klasik Hanbelî hat tasavvufa açıktı; modern Vehhâbî kolu kategorik olarak karşıdır.
16.6 Dört Mezhebin Tasavvuf İlişkisi — Mukâyese Tablosu
Dört Sünnî mezhebin tasavvufla tarihî ilişkisini şu özet tabloyla görselleştirebiliriz.
Hanefî
Pîrin tasavvufla bağı: Câ'fer es-Sâdık talebesi, kendi âbidliği. Klasik tasavvufla sentez yoğunluğu: çok yüksek. Tarihî tarîkat: Nakşibendiyye-Müceddidiyye-Hâlidiyye. Modern: Türkiye, Hindistan-Pakistan, Mâverâünnehir Müslümanlarının ana tasavvuf hattı.
Mâlikî
Pîrin tasavvufla bağı: Câ'fer es-Sâdık ile akrabâlık-sohbet. Klasik tasavvufla sentez yoğunluğu: orta-yüksek. Tarihî tarîkat: Şâzeliyye, Tîcâniyye, Cazûlîyye. Modern: Mağrib-Batı Afrika'nın ana tasavvuf hattı; Vehhâbî baskısından en az etkilenen coğrafya.
Şâfiî
Pîrin tasavvufla bağı: Mekke zâhidleri (Fudayl, Bişr) sohbeti, kendi şiirleri. Klasik tasavvufla sentez yoğunluğu: en yüksek. Tarihî tarîkat: Sühreverdîyye, Bâ-Alevî, çeşitli Şâzelî kolları. Modern: Endonezya-Malezya-Kafkasya Müslümanlarının ana tasavvuf hattı.
Hanbelî
Pîrin tasavvufla bağı: Bişr el-Hâfî, Ma'rûf el-Kerhî sohbeti. Klasik tasavvufla sentez yoğunluğu: yüksek (klasik hat); kategorik karşıt (modern Vehhâbî kol). Tarihî tarîkat: Kâdiriyye (Geylânî), klasik Hanbelî tasavvuf. Modern: Suûdî Arabistan-Necd Vehhâbî hareketi tasavvuf karşıtı; ama dünyâ Hanbelî tabanı tarihen tasavvuf hattındadır.
16.7 Asıl Tespit — Mezheplerin Tasavvuftan Ayrılması Tarihen Yanlıştır
Bu kitap boyunca işlendiği üzere, dört Sünnî mezhebin dört imâmı da tasavvufla bağlantılıydı; her dördünün de klasik tarihte tasavvufa açık talebeleri, halîfeleri, sonraki kuşakları oldu; her dört mezhebin de kendine has tarîkat geleneği oluştu. Tasavvuf hiçbir mezhebe «yabancı» değil, hepsinin organik bir parçasıdır. Modern Selefiyye söyleminin «klasik mezhep imamları tasavvufla ilişkili değildi» iddiâsı, klasik kaynaklara baktığımızda tarihen savunulamaz. Câ'fer es-Sâdık-Ebû Hanîfe sohbeti, Câ'fer-Mâlik akrabâlığı, Şâfiî-Fudayl-Bişr sohbeti, Ahmed b. Hanbel-Bişr-Ma'rûf sohbeti — bunlar Sünnî klasik kütüphânesinde sâbittir. Bu kanıt önünde modern Selefiyye söylemi tarihen savunulamaz; ya klasik kaynaklara dönmek ya da klasik mîrastan kopmak gerekir.
Toplu Olarak
Dört Sünnî mezhebin dört imâmı da tasavvufla bağlantılıydı; her dördünün klasik tarihte tasavvufa açık talebeleri, halîfeleri, sonraki kuşakları oldu; her dört mezhebin de kendine has tarîkat geleneği oluştu. Tasavvuf hiçbir mezhebe yabancı değil, hepsinin organik bir parçasıdır.