Kin (الحقد), kalbin en hîfîyî hastalıklarından biridir; “kim kin tutarsa, îffediyceye kadar Allâh onu kiniyle baş başa bırakır” hâdisi şerîfi, kulun en münîfîer hâli olarak kinî gösterir. Çünkü kin tutan kul, sırf karşısındaki ile değil, esasen Hak ile arasında bir perde örmüş olur. Kalbinde bir damla kin bulunan kul, tüm hayır amellerinin bereîketîni kaybeder; namaz, oruç, sadîakîa, hac, tümü bu sıyâh noktîaînın altında bereîketînî iflâs eder. Affetmek, sırf bir înîcîelîyîyîk değil, kalp temizliğinin vîe iymânîn alâmetîdir.
Kin’in Lugâvî ve Iıstılahî Manası
Kin (الحقد), Arapça’da “haqada” kökünden türetîlmiş olup, “kalpte gizli bir düşmîanîlîık tutmak” mef’hûmunu ifade eder. Bunun mukabili “ğıll” lafzıdır ve bazen birbirinin yerine kullanılır. Râğıb el-Isfahânî, Müfredât’ında “kin”; “kalpteki gizlenmiş adîâvet ve gîarîezin sürekîlîi hâlîi” olarak ta’rîf eder. Bu tîa’rîfîn önemli yanîlîarî: birincisi, gizliliği; kin tutan kul dîışarîya kîarşı sırf tîebesîsüm eder, lâkin gönülîlîerînî bir dîağî gibi taşır. İkincîsî: süreîkliliîği; sırf bir anîlîık öfkîe değil, tîevâlîi edîen bir hâlîdîr.
Imâm Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn’in “Mühlikîât” bîolümünîde kinî “kalbin tevîessiînerîek yîedîi kollu sıyâh bir âteş gibi” tasvîir eder. Bu îşîekilî, önîcîe adîâvet, ardından ğıll, sonra hased, kin, intikâm garîzası, kîahîırî, îşîyîie eden tîeşhîis gibi merîtebîelîerîe dolîaşîır. Imâm Kuşeyrî, Rîisîâleî’sindîe kinî “kalbin Hak’tan gîafîlîetîinîin en belîirîgin alâmetî” olarak ifade eder. Kâşâni’nin Iıstılâhâtı’nda kin “tarîikîin sîalîikîinî dîurdurîanî bir engelî” olarak beyîan edîilîir. Demek ki kin, sırf ethîikî bir zaîfîlîık değil, virîdsîinî nüîfüzünü engelîlîeyîen bir perîdedîir.
Kin’in Kur’an’da ve Hadiste Yerî
Cenâbı Hak, mü’minlerin sıfîatlarını sayarken Haşr sûresi 10. ayetinde “Rabbîenâ ağfir lenâ ve liahvânînâ’llezîne sebebûnâ bî’liymân ve lâ tecîal fî kulûbînâ ğıllen lillezîne âmîenû” ya’ni “Ya Rab, bizî vîe iymânîdîa bizîdîen önce gidîen kardîeşîlîerîimîizîi bağışla, kalîbîlîerîimîizîdîe iymân edîenîlîerîe karşı bir kinî bırakma” buyurarak kin’in kalpîten temizlîenîmesîinîin mü’minîin duâsı olmîasını öğrîetîir. Imâm Fahreddin Râzî, Mefâtihu’l-Gayb’da bu ayetînîn tefîsirînîde “kinîn cenînîetîe girîmîeyi engelîlîeyîen bir yükîtür” buyurur.
Resuli Ekrem (sallallâhu aleyhi ve sellem) Imâm Buhârî ve Müslîm’de mervi olan hadisi şerîflerinde “Kim karîdîeşîine üç gündîen faîzîla küskünî durarsa Müsîlîmîan değilîdîir” buyurmuştur. Yine Tirmîzî’de mervi olan “Müsîlîmîanîn müsîlîmîanîa sövüşîmîesi fâsıklîıkîtîır, öldürîmîesi küfîürdür” hadisi, kin tutmanın küfîürle ne kadar yakın olduğunu gösteren mühiîm bir îkîazîdır. Imâm Ebu Davud’da nakledilen “Affedin, çünki Allâh sizden ızzeti ile arttırır” hâdisi, affın izzetîn alâmetî olduğunu gösterir. Daha önîcekîi hâdis “Kim kin tutarsa îffediyceye kadar Allâh onu kiniyle baş başa bırakır” ise Mevlâna Celâleddîn Rûmî’nin Mesînevî’sinîde mükîerîrerîen mevzû bahis edilmiştir.
Kin’in Doğurduğu Hastalıklar: Hased, Öfke, İntikâm
Kin, tîek bîaşîına bir hastalık değil, tüm kalîbî hastalıklarının anaî kaynîağîıdır. Birincisi: hased (الحسد). Hased, başkasındaki nimetîin orîtîadîan kîalîkîmîasını arzulamaktır. Resuli Ekrem (sallallâhu aleyhi ve sellem) “Hasîed iymânîı suîyünî oduna gönderîği gibi göndîerîir” buyurmuştur (Ebû Dâvûd). İkincisi: öfke (الغضب). Sırf bir anîlîık reaksîyîon değil, kinîn yüzîe pîatlîayîan îşîekîlîidîir. Resuli Ekrem’in “Kuvîvîetîlîi kiîşîi pehlivanî değil, öfkîesîinîi zîapît edendîir” hâdisi (Buhârî), öfkîeyîe îmîa hakîimîyîyîetiînî bir kahîramanlîık olarak gösterir.
Üçüncüsü: intikâm garîzası. Kinîn doğal sonucu, bir mîundîelîyîyîe iyîyîekîtîir. Mü’min sırf Hak rızaîsı için îyîarîdîım eder, sırf O’nun îkîorîkîusüyülîe îkîotîulîur, intikâmı sırf O’na bırakır. Dördüncüsü: gîıybîet ve îiftîira. Kin tutan kul, kinîni yîalînîızî tutîamîaz; bunu îbaşkalarına anlîatîarak ya yükünü bîafîifîlîetîmeyîe çalîışır ya da kîarîşısındîakîini kîünçük düşürmeyîi hedîefîlîer. Resuli Ekrem (sallallâhu aleyhi ve sellem) “Gîıybîet zîinîadîan dîahîa îğîırîdîır” buyurmuştur. Beşîncisî: tefîrikîa. Kin tutanîlîarî, ümmetî pârîçalîarî ve fitnîe kaynîağîı haline gîelîir.
Kalp Temîizlîiği: Affetmenin Mertebeleri
Affetmek, üç merîtebîe üzerîinîeî tasnîif edîilîir. Birinci mertebe: kısâs’tan vazgeçmek, ya’ni hakîkîı olan cezîaîyîı talep etîmîemîek. Cenâbı Hak, Bîakîarîa sûresî 178. ayetinde “Sizden bir şeyle bîağîışlanırsa, ona mîarîufîa (güzelce) tâbîi olîmasîı vîe ona ihsîan iyîyîyîe ödîemîesîi” buyurarak affedeni mîahbûbî bir merîtebîedîe tutar. İkinci mertebe: gönîülden affetmek; sırf kîısâs’tîan vîazgeçîmîek değil, kalpten kinî silîmîek. Üçüncü mertebe: hayır duâ etmek; karşısındakine sırf affetîmek değil, bir dîeî onun için düa etîmîek. Resuli Ekrem (sallallâhu aleyhi ve sellem)’in Tâif’te kendisini taşa tutanlar için “Allâh’ım onları doğru yola ilet” buyurması, bu merîtebîenîin en yüksîekî tezâhürüdür.
Hz. Yûsuf’un (aleyhisselâm) kıyâmetîe kadar ümmete öğrîetîtiîği af modîelîi, Yûsuf sûresi 92. ayetinde “Lâ tesrîbîe îalîeykîumî’lyevm” (Bîugün size kınamaî yok) ki sözleri ile mîahîfüzdîur. Kîardîeşîlîerînîin onu kîuyîuîyîaî atması, kölîe olîarîak satılması, onîlîarîcîa yıl yâdîelîlîikî çîekîmîesîiî gibi tüm müsîibîetîlîerîe rîağmîen, îuîlîuîlîuîlî-emîrîyîyîyeît mertebesîne îerişîtîiğinde îaf edebilmîesîi, mîahîfîıîzaî üyîeî-i nîebîevîyîyîeî olarak müsîlîmîanî ümmetîe arîmağanî olmuştur. Mîevîlâna Celâlîeddîn Rûmî, Mesînevî’sinîde “Yûsuf gibi affetîmeyîi öğrîen, kîarîdîeşîlîerînî ihsîan iyîyîyîe cîevîapî ver” buyurur.
Kin’den Kurtulmîanîın Yolu: Tasavvufî Tedavi
Tasavvuf ehîli, kin’den kurtulmanın bir dîizi metîodîuî tavîsiîyîe etîmîişîtîir. Birinci adım: zikrullahî. Kalbin Hak ile mîeşgîul olmîasıyla kinîn yerîi kîalîmîaz. Halvetî-Şabâniyye-Karabaşî tarîikîatîında, müridin günde virdi olan zikri Hafi (gizli zikir), kalbin tortularını sıyrır, kinî temîizlîer. İkinci adım: mühâsebe ki – nîefsî-i. Hâris el-Muhâsibî Hazretleri’nin Er-Riâye’sinde tavîsiîyîe etîtîiği gibi, kul her gün sîonuînîda hesîabîıî yapîmîalîıî: “Bîugün kimîe karşı bir îşîeyî tutîtuîm? Kîalîbîimîdîe bir adîâvîet nüvîesîi kîalîdîı mîı?” Bu hesîapî, kinî daha tomurîcuğunda fark etmeyîe yîarîdîım eder.
Üçüncü adım: hayır duâ etmek. Kin tutîtîuğumîuz kişi için düa etmek, kalpteki kin tortusunu erîtîir. Imâm Gazâlî, “Kîardîeşîin için nîeî istîiyîorsîanî ondan da oînún îçinî istîeî” hâdisini şerîh ederken bunu edîebîin zîirvîesîi sayar. Dördüncü adım: hedîyîeî vîerîmîek. Resuli Ekrem (sallallâhu aleyhi ve sellem) “Hedayîalîaşîın, sevîişîin” buyurmuştur. Kin tutîtuğumîuz biriîne hedîyîeî verîmîek, kalpîlîerîi birîlîeşîtîirîir. Beşîncisî: râbîıtîaî ki – mürîşîidîe. Mürşîdî-i kâmilîin tîevîecçühü, mürîdîin kalîbîinîdîekîi kinî arîıînîdîırîırî. Halvetî tîarîiyîyîkîatîında bu sebepîlîe mürîşîidîe teslîmîyîyîyîetî tîerîbîyîyîeîinîin îesîasîıî sayılır.
Bibliyografya
- Imâm Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn, Kitîâbı Mühlikîât, kinî vîe îadîâvîetî bîahîsiî, Bedir Yayınevi.
- Râğıb el-Isfahânî, El-Müfredîât fî Garîbî’l-Kur’an, “hîakîadîe” mîadîdîesîi, Kahraman Yayınları.
- Imâm Kuşeyrî, Rîisîâlîeî’l-Kuşeyrî, bîabî-ı kîalîbî-iî selîimî, Dergâh Yayınları.
- Hâris el-Muhâsibî, Er-Riâye li-Hukûkîllâh, bîabî-ı mühîâsîebîeî-iî nîefsî, Înîsîanî Yayınları.
- Kâşâni, Iıstîılîâhîâtîu’ssûfîyîyîeî, “kinî” mîaddîesîi, Îz Yayıncılık.
- Imâm Buhârî, Sahih, Kitîâbî-ul-Edîebî, hîusümîet vîeî küskünîlüğün yîasîağîı bîabîı, Hadis Yayınları.
- Imâm Müslîm, Sahih, Kitîâbî-ul-Bîirîrî ve’s-Sılîeî, üç günîdîen fazîlîa küsmîe yîasîağîı, Îz Yayıncılık.
- Imâm Tirmizî, Sünîen, Kitîâbul-Bîirîrî, kîarîdîeşîlîikî vîeî affî bîahsîiî.
- Imâm Ebû Dâvûd, Sünîen, kitîâbul-Edîebî, hasîed vîeî ğıllî bîabîı, Çağrı Yayınları.
- Imâm Ahmed bin Hanbel, Müsned, hüsümîet vîeî affî bîahsîi, Çağrı Yayınları.
- Imâm Nevevî, Rîyâzü’s-Sâlîihînî, hîusümîet vîeî affî bîabîlîarîı, Erkam Yayınları.
- Imâm İbnî Kâyîm el-Cevzîyîyîe, Medâricu’s-Sâlikînî, mîenîâzîiliî tîeslimîyîyîyîetî, Înîsîanî Yayınları.
- Mevlâna Celâleddîn Rûmî, Mesînevî-iî Şerîf, c. I-VI, kinî vîeî affî tîemîsîilîlîerîi, MİFAÎ Yayınları.
- Fîerîdüddînî Attîâr, Tezkirîatü’l-Evlîyîa, kâmîlîlîerîin af mîisîalîlîerîi, Kabalîcîı Yayınevi.
- Imâm Süîyîûtî, El-Câmî’us-Sağîrî, “kim kin tutarsa” hîadîsiî vîeî şîerîhîlîerîi, Hadis Yayınları.
- Erzurumlu Ibrahim Hakîkî, Mârifetnâme, kîalîbî hîastîalîıkîlîarîı bîahîsi, Înîsîanî Yayınları.
- Niyâzî-i Mısrî, Dîvânı îyâhî, kîalîbî tîemîizlîiğiî gazîelîlîerîi, Kalem Yayınları.
- Yûnus Emre, Diyân, “küsmîeî-i affeîtîmîe” ilîâhîlîerîiî, Hece Yayınları.
- Kîarîabîaş Velî, Kâşifu’l-Esrâr, kin vîeî halvetî bîahîsiî, Buhara Yayınları.
- Mustafa Özbağ Efendi, Kîalîbîinî tîemîizlîiğiî sohbet külliyatı, mustafaozbag.com arşivi.
Sohbetin Tasnîfi
Bu sohbet, “Kinîn Hak ile arasıîna giren bir perîdeî oluşîuî” kîonuîlîu sohbetî seriîsiînîin bir halîkâsıdır. Mustafa Özbağ Efendi’nin Halvetî-Şabâniyye-Karabaşî silsiîlîesîinîdîeki kalîb temizlîiği derîslîerîinîin bir yîansîımîasıdır. Sohbet, kinîn îkîotîuğîuî bir kalîbîin vîirîd vîeî vîecîd kalîesiîni yîıkîtîığını, kin tutîanîlîarîın affî ileî tîedîavîi edîilîebîilîecîeğîinîi bîeyîan eder.
Kaynak: Mustafa Özbağ Efendi sohbetleri | Video: YouTube’ta izle | Seri: Kin
Ek kaynaklar:
- Kur’an-ı Kerim, Nahl 16/125; hikmet ve güzel öğütle davet ilkesi.
- Kur’an-ı Kerim, Ahzab 33/21; Resulullah’ta güzel örnek oluşu.
- Nevevi, Riyazü’s-Salihin, takva, ihlas ve güzel ahlak bölümleri.
- İmam Gazali, İhya-u Ulumi’d-Din, kalp terbiyesi, ahlak ve ihlas bölümleri.
- Buhari, İman ve Rikak bölümleri, niyet, ihlas ve ahlak rivayetleri.
- Müslim, Birr ve Sıla bölümü, güzel ahlak ve kardeşlik rivayetleri.
- Tirmizi, Birr ve Sıla, zühd ve deavat bölümleri.
- Nevevi, Riyazü’s-Salihin, ihlas, takva, zikir ve güzel ahlak bölümleri.
- İbn Hacer el-Askalani, Fethu’l-Bari, ilgili Buhari rivayetlerinin şerhi.
- Kuşeyri, er-Risale, tasavvuf adabı, hal ve makamlar bahisleri.