Bu sohbette Mustafa Özbağ Efendi hazretleri insanın varlığıyla yeryüzüne rahmet olarak gönderildiğini, çünkü insanda varlığın başka hiçbir tarafında bulunmayan bir özellik — Cenâb-ı Hakk’ın kendi rûhundan üflediği emânet — bulunduğunu, hepimizde bu rûhun var olduğunu, mü’minin bu emânetin farkında olup “Âdem olmaya” çalışması gerektiğini (kadın-erkek farkı olmadan), Âdemiyetin insan olmanın en zirvesi olduğunu, peygamberlerin-kitapların-velîlerin-Allâh dostlarının asıl derdinin “insan olmak” olduğunu, çok ibâdet etmenin insanı tek başına cennete götürmediğini, ibâdetin Âdemiyet vasfı olmadan “kabukta-suret”te kaldığını, Ankebût 45. âyetinde “Namaz insanı kötülüklerden alıkor” dendiğini, eğer kılınan namaz kişiyi rüşvet yemekten-adâletsizlikten-eşine zulümden-çocuklarına zulümden-çalışanına zulümden-anne-babasına âsîlikten-küfür ve hakaret etmekten alıkomuyorsa o namazın “suretinde kaldığını” ve içine yerleşmediğini, âyetin devâmında “Allâh’ı zikir de en büyük iştir” dendiğini, sûfîliğin-Müslümanlığın-mü’minliğin amacının “insan olmak” olduğunu, insan olmanın iki ayak üzerinde yürümek veya yemeği ağzına götürmekle olmadığını (aslan da sırtlan da ağzına götürür), bizim asıl farkımızın yeryüzüne Allâh’ın halîfesi olarak gönderilmemiz olduğunu, eşimize-çocuklarımıza-etrâfımıza-topraklarımıza-insanlarımıza-bütün insanlığa rahmet olmak gerektiğini, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in sâdece mü’minlere değil hem insanlara hem cinlere, iman edenlere ve etmeyenlere — bütün varlığa peygamber olarak gönderildiğini ve onun ümmeti olarak bizim de bütün insanlığa rahmet olmamız gerektiğini tafsîlâtlı bir sûrette beyân etmektedir.

İnsan: Allâh’ın Rûhundan Üflediği Emâneti Taşıyan Varlık

Mustafa Özbağ Efendi hazretleri sohbete insanın âlemdeki ontolojik özelliğini sıralayarak başlar: “İnsan varlığıyla yeryüzüne rahmet olarak gönderilmiştir. Çünkü insanda varlığın hiçbir tarafında bulunmayan bir özellik vardır.” Bu özellik nedir? Cenâb-ı Hakk’ın kendi rûhundan ona üflemiş olmasıdır.

Efendi hazretleri bu rûh-üflemenin Kur’ân’daki ifâdesini hatırlatır: “İnsan Cenâb-ı Hakk’ın kendi rûhundan üflediği emâneti taşıyan bir varlıktır. Hepimizde Cenâb-ı Hakk’ın bize üflediği rûh var.” Bu, Hicr Sûresi 29. âyette geçer: “Onu düzenleyip rûhumdan üflediğim zaman, ona secdeye kapanın.” Aynı hakîkat Sâd Sûresi 72. âyette de tekrarlanır.

Efendi hazretleri bu emânetin pratik tezâhürünü şöyle açıklar: “Sen bunun farkında olursan, farkında olursan ve Âdem olmaya çalışırsan — Âdem olmaya çalışmak, kadın-erkek ayrımı yoktur burada. Âdemiyet insan olmanın en zirvesi.” Yâni “Âdem” tek bir tarihî şahsiyetin adı değildir; insanlık ideâlinin sembolü, insanlığın zirvesidir. Hem erkek hem kadın “Âdem olmaya” çalışabilir.

Peygamberlerin-Velîlerin-Kitapların Asıl Derdi: İnsan Olmak

Efendi hazretleri sohbetin merkezî tezini ortaya koyar: “İnsan olmanın zirvesi peygamberlerin, gönderilen kitapların, velîlerin, Allâh dostlarının derdi budur. İnsan olmaktır.” Yâni dîn — peygamberlerin-velîlerin-kitapların — sâdece “kuralları öğretmek” için gelmez; insanı “insan etmek” için gelir. Mü’minlik bir kimlik değil, bir oluş sürecidir.

Efendi hazretleri ibâdetlerin yeterli olmadığını şu sözle özetler: “Çok ibâdet ederek bir kimse cennete girmez. İnsan olarak girer.” Bu, çok dikkatli okunması gereken bir cümledir. Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem’in “Hiçbiriniz amelinizle cennete giremeyeceksiniz” hadîsi (Buhârî, Müslim) ile aynı zemîne oturur — insanın amelleri tek başına yetmez, Allâh’ın rahmetine ihtiyâç vardır. Ama Efendi hazretlerinin koyduğu çerçeve daha hassastır: ibâdet kişiyi insan etmediyse, kabukta kalmıştır.

Efendi hazretleri bu hükmü tahlîl eder: “Siz çok ibâdet etseniz ama insan olamasanız, Âdemiyet vasfına ulaşamazsanız, o zaman sizin ibâdetiniz kabukta kaldı. Surette kaldı.” Yâni ibâdetin “kabuk” ve “öz” olmak üzere iki katmanı vardır:

• Kabuk (suret): Namazın rükû-secdeleri, orucun aç-susuz durması, zekâtın verilmesi — fizikî tezâhürler
• Öz: İnsanı Âdemiyete, ahlâka, edebe, rahmete, merhamete, adâlete götüren içsel netîce

“Namaz Kötülüklerden Alıkor” — Eğer Hâlâ Zulüm Ediyorsan O Namaz Suretinde Kalmıştır

Sohbetin en güçlü bölümü Ankebût Sûresi 45. âyetinin pratik tatbîkidir. Efendi hazretleri âyeti hatırlatır: “Ne dedi âyet-i kerîmede? ‘Namaz insanı kötülüklerden alıkor.'” Sonra bu ölçüyü kullanarak bir özeleştiri-listesi koyar:

• Hem namaz kılıp hem rüşvet yiyorsan
• Hem namaz kılıp hem adâletsiz davranıyorsan
• Hem namaz kılıp hem eşini dövüyorsan
• Hem namaz kılıp hem çocuklarına zulmediyorsan
• Hem namaz kılıp hem yanındaki çalışanlara zulmediyorsan
• Hem namaz kılıp işçinin-çalışanın hakkını zamanında ve tam vermiyorsan
• Hem namaz kılıp hem insanlara hakaret edip küfrediyorsan
• Hem namaz kılıp hem anne-babana âsî oluyorsan, isyân ediyorsan
• Hem namaz kılıp hem çocuklarına-anneye-babaya-etrâfına zulmediyorsan
• Hem namaz kılıp hem eşine zulmediyorsan, hem kocana zulmediyorsan

Efendi hazretlerinin hükmü kat’îdir: “Evet o namaz seni kötülüklerden alıkoymadı. Namaz senin suretinde kaldı. İçine yerleşmedi. Olmadı.” Yâni Ankebût 45’in açtığı kapı bir özdenetim aynasıdır: Namazımın kabuk mu yoksa öz mü olduğunu, kötülüklerden alıp koyduğuna bakarak anlarım.

Efendi hazretleri âyetin tam metnini hatırlatarak hükmü pekiştirir: “Âyet-i kerîme öyle değil. Âyet-i kerîmede diyor ki, ‘Namaz seni kötülüklerden alıkoyar. Allâh’ı zikir de en büyük iştir.’ Namaz seni kötülüklerden alıkoyar. Allâh’ı zikir de en büyük iştir. Ardı ardınadır bu âyet-i kerîmeler.” Ankebût 45’in tam Türkçe meali: “Sana vahyedilen kitabı oku ve namazı kıl. Şüphesiz namaz, hayâsızlıktan ve kötülükten alıkor. Allâh’ı zikretmek (zikrullah) elbette en büyük (ibâdet)tir.” İki cümle yan yana — namaz ve zikrullah birbirini destekler.

Sûfîliğin-Müslümanlığın-Mü’minliğin Amacı: İnsan Olmak

Sohbetin tezi pekişir: “O zaman sûfîliğin amacı insan olmaktır. Müslümanlık insan olmaktır. Mü’min insan olmaktır. İhtiyâcımız olan bu şu anda — insan olmak.” Üç kavram (sûfîlik, müslümanlık, mü’minlik) tek bir hedef etrâfında birleşir: insan olmak.

Efendi hazretleri “insan olmak”ı tanımlar — biyolojik tariften ayırarak: “İnsan olmak iki ayağının üzerinde yürümek değildir. İnsan olmak yemeği ağzına götürmek değildir. Aslan da burnundan götürmez. Aslan da yemeği ağzına götürür. Gider bir sırtlan da yemeği ağzına götürür.” Yâni insanın hayvandan farkı biyolojik değildir — biyolojide aslan da yemeği ağzıyla götürür.

Asıl fark Kur’ânî bir ifâdeyle ortaya konur: “Bizim farkımız nedir? Biz yeryüzüne Allâh’ın halîfesi olarak gönderildik.” Bu, Bakara Sûresi 30. âyetinin doğrudan referansıdır: “Hani Rabbin meleklere, ‘Ben yeryüzünde bir halîfe yaratacağım’ demişti.” İnsanın farkı halîfetullah olmasıdır — biyolojik değil, mânevî bir farktır.

Halîfetullah’ın Ödevi: Bütün İnsanlığa Rahmet Olmak

Efendi hazretleri halîfetullah olmanın getirdiği vazîfeyi açar: “Rahmet olmamız gerekir. Rahmet eşimize, çocuklarımıza, etrâfımıza, topraklarımıza, insanlarımıza, bütün insanlığa rahmet olmaktır.” Rahmet halkalar hâlinde genişler:

• Eş ve çocuk dâiresi
• Etraf (akrabalar, komşular, dostlar)
• Topraklar (vatan, ülke, şehir)
• İnsanlar (toplum, millet)
• Bütün insanlık (din-millet-renk farkı olmadan)

Efendi hazretleri bu rahmetin sınırsızlığını bir kez daha vurgular: “Bütün insanlığa, sâdece kendi nefsine değil, sâdece kendi ülkene değil, sâdece kendi dindarlarına değil, bütün insanlığa rahmet olmaktır.” Sâdece hemşehrime, sâdece hemmezhebimle değil, sâdece hemdîinime değil — bütün insanlığa rahmet olmaktır mü’minin işi.

Bu evrensel rahmet ölçüsünü Efendi hazretleri Resûlullâh’ın evrensel risâletiyle delîllendirir: “Hazret-i Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hazretleri hem insanlara hem de cinlere peygamber olarak gönderildi. Sâdece ona iman edenlere değil — o iman etmeyenlere de peygamber olarak gönderildi. Bütün insanlara, bütün cinlere, bütün varlığa peygamber olarak gönderildi.” Bu, Enbiyâ Sûresi 107’nin sözüdür: “Biz seni âlemlere rahmet olarak gönderdik.”

Sohbetin sonuç hükmü çok özlüdür: “O yüzden biz onun ümmeti olarak insan olmak zorundayız.” Ümmet-i Muhammed olmak, sâdece “Muhammedî” bir kimliği taşımak değil — Hz. Muhammed’in âlemlere rahmet olduğu gibi, ümmetin de “âlemlere rahmet” olmaya çalışmasıdır. İnsan olmak: Bu rahmet kanadını insanlığa açabilmektir.

Bibliyografya — Zikredilen Kaynaklar

• Kur’ân-ı Kerîm — İnsan ve Halîfetullah: Bakara 30 (“Hani Rabbin meleklere, ‘Ben yeryüzünde bir halîfe yaratacağım’ demişti”); Hicr 29 (“Onu düzenleyip rûhumdan üflediğim zaman, ona secdeye kapanın”); Sâd 72 (aynı rûh-üfleme); A’râf 11 (“Andolsun ki sizi yarattık, sonra şekil verdik, sonra da meleklere ‘Âdem’e secde edin’ dedik”); Tîn Sûresi 4 (“Andolsun, biz insanı en güzel bir biçimde yarattık”).
• Kur’ân-ı Kerîm — Namaz ve Zikrullah: Ankebût 45 (“Sana vahyedilen kitabı oku ve namazı kıl. Şüphesiz namaz, hayâsızlıktan ve kötülükten alıkor. Allâh’ı zikretmek elbette en büyük (ibâdet)tir”); Mâ’ûn Sûresi (namaz kılıp da yetimi itip kakanlar, fakirin yiyeceğine teşvik etmeyenler için “veyl”); Tâ-Hâ 14 (“Beni anmak için namaz kıl”); Bakara 152 (“Beni anın, ben de sizi anayım”).
• Kur’ân-ı Kerîm — Âlemlere Rahmet: Enbiyâ 107 (“Biz seni âlemlere rahmet olarak gönderdik”); Sebe 28 (“Biz seni bütün insanlara müjdeci ve uyarıcı olarak gönderdik”); A’râf 158 (Resûlullâh’ın bütün insanlara peygamber olarak gönderildiği); Cin Sûresi 1-15 (Hz. Peygamber’in cinlere de risâleti).
• Hadîs-i Şerîfler — Cennet ve Amel: “Hiçbiriniz amelinizle cennete giremez” (Buhârî, Müslim — sahâbî sorduğunda Resûlullâh “Ben de” buyurmuş, “ancak Allâh’ın rahmeti ile” diye eklemiştir); “İnsanların en hayırlısı, insanlara en faydalı olanıdır” (Beyhakî, Taberânî); “Mü’min insanların kendisinden emîn olduğu kimsedir” (Tirmizî); “İnsanları başlarında benden başkası dışında bir başka peygamber bulunmadığı hâlde gönderdim” (sahîh hadîs koleksiyonlarında geçen evrensel risâlet beyânı).
• Tasavvufî Istılâhlar: Âdemiyet (insanlık zirvesi, Âdemî mertebe), halîfetullah (yeryüzünde Allâh’ın halîfesi), nefh-i rûh (Allâh’ın rûhundan üfleme), emânet (Ahzâb 72’deki emânet — insana verilen mes’ûliyyet), suret-mânâ (kabuk-öz ayrımı), ibâdetin zâhir-bâtın boyutları, rahmet (insanlara dağıtılması gereken sıfat).
• İnsan-ı Kâmil Doktrini: Muhyiddîn İbnü’l-Arabî’nin “Fusûsü’l-Hikem”i ve “Futûhât-ı Mekkiyye”sindeki insân-ı kâmil tavrı; Abdülkerîm el-Cîlî’nin “İnsân-ı Kâmil” kitabı; Aziz Mahmûd Hüdâyî, Niyâzî Mısrî, Bursalı İsmâil Hakkı’nın bu konudaki şerhleri; “Âdem”in bir tarihî şahsiyet değil aynı zamanda insanlık ideâli oluşu.
• Âlemlere Rahmet Olarak Hz. Peygamber: “Rahmeten li’l-âlemîn” sıfatı (Enbiyâ 107); Hz. Peygamber’in Tâif’ten dönerken kendisini taşlayan halk için “Yâ Rabbi, bilmiyorlar; affet” buyurması; Bedir esirlerine merhameti; Mekke’nin fethinde “Bugün merhamet günüdür” buyurması; Necâşî’nin Hıristiyanlığı ile vefâtında onun cenâze namazını kıldırması.
• Tasavvufî Edebiyât — Yûnus Emre, Mevlânâ: Yûnus Emre’nin “Yaratılanı severiz Yaratan’dan ötürü” sözü; Hz. Mevlânâ’nın “Gel, gel, ne olursan ol gel” çağrısı; Hacı Bektâş-ı Velî’nin “İncinsen de incitme” prensibi — insanlığa rahmet olmanın Anadolu sûfî gelenekteki ifâdeleri.
• Silsile-i Meşâyih (Mustafa Özbağ Efendi’nin yolu): Hacı Ebû Bekr Baba → Çorumlu Mustafa Anaç Efendi → Nevşehirli Hacı Abdullâh Gürbüz Efendi → Mustafa Özbağ Efendi.

Sohbetin Tasnîfi ve Bağlamı

Bu sohbet Mustafa Özbağ Efendi hazretlerinin İnsân-ı kâmil doktrini ve ibâdet ahlâkı ekseninde verdiği yoğun bir derstir. Açılış noktası: insanın Allâh’ın rûhundan üflenmiş emânet taşıyıcı olarak âleme rahmet için gönderilmiş olması. Bu zemîn üzerinde “Âdemiyet” (insanlık zirvesi) kavramı işlenir — kadın-erkek ayrımı olmadan herkes “Âdem olmaya” çalışmalıdır. Sonra ibâdetin “kabuk” ve “öz” katmanları ayrılır; çok ibâdet etmenin tek başına yetmediği, ibâdetin Âdemiyet vasfını üretmediği takdîrde sûrette kalacağı belirtilir. Ankebût 45’in “namaz kötülüklerden alıkor” hükmü pratik bir özdenetim ölçüsü olarak kullanılır: rüşvet yemek, eşine zulüm, çalışana adâletsizlik, anne-babaya isyân — bunlardan hiçbiri kalkmıyorsa o namaz “suretinde kalmıştır.” Sohbet halîfetullah olmanın eşe-çocuğa-etrâfa-topraklara-bütün insanlığa rahmet olmak demek olduğuyla taçlanır; Hz. Peygamber’in evrensel risâleti (insanlara da cinlere de, mü’mine de gayri-mü’mine de gönderilmesi) örneğinde, ümmetinin de evrensel rahmet olmasının zorunluluğu beyân edilir.

Kaynak: Mustafa Özbağ Efendi — İnsan olmak, bütün insanlığa rahmet olmaktır | Video: YouTube | Seri: Devlet Yönetimi

Diğer sohbetler: Dergâh Sohbetleri Serisi

İlgili Sözlük Terimleri: Hakîkat, Zikir, Ruh, Halife, Silsile, Dergâh. → Tasavvuf Sözlüğü’nün tamamı