Hisseli kurbanda ortaklardan birinin vazgeçmesi durumunda fıkhî hükümler çeşitli ihtimallere göre değişir; meselenin niyet zamanı, kesim öncesi vazgeçme ve hisse satışı gibi boyutları vardır. Bu sohbette hisseli kurbanın şartları, kabul edilebilir hisse sayıları, ortaklardan birinin vazgeçmesinin hükmü ve mü'minin niyet bahsindeki ihtimâmı çerçevesi ele alınmaktadır.
Hisseli Kurbanın Fıkhî Esası
Hisseli kurban, büyük baş hayvanları (sîğîr, manda, deve) yedi kişinin ortakl'a kurban olarak kesmesidir. Bu uygulama Hz. Resulullah'ın Hudeybîye Antlaşması'nda ve veda haccında uygulamasıyla sâbittir. Hz. Câbir'den (radîyallahu anh) gelen sahîh hadiste, «Resulullah ile birlikte Hudeybîye'de bir devede yedi kişiye, bir sîğîrda yedi kişiye ortak olarak kurban kestik» (Müslim, Hac, 350-353; Ebû Dâvûd, Edahî, 7) buyrulmuştur. Bu ittifâk esasında ortakların hepsinin niyetinin Allah rızası için olması ve hayvanın kurban olarak kesilmesi şarttır. Hisseler eşit olmalı; ortaklar yedi'den fazla olamaz. Küçük baş (koyun, keçi) hayvanları ise paylaşılmaz; bir hayvan bir kişi içindir.
Niyet Birliği ve Ortakların İhlası
Hisseli kurbanda bütün ortakların niyetlerinin Allah rızası için olması esastır. Bir ortak et'i payını sadece et için alıyorsa veya ticari amac'la giriyorsa, kurbanın hepsini iptal eder; çünkü bir tek hayvanın belli bir kısmı kurban niyetiyle, diğer kısmı et niyetiyle ayrıştırılamaz. Bu ittifâk mûcebine, hisseli kurbanı kuran ortaklar önce birbirlerinin niyetinden emin olmalıdır. Geleneksel olarak ortaklar bir araya gelir, kurban niyetlerini ifadetten geçirir, sonra hayvan satın alınır. Bu günümüzde örgütlenmiş kurban kesim merkezleri (vakıf, dernek, beledîye) bu niyet birliğini garantiledikleri varsayımıyla kabul edilmektedir; ancak mü'min güvendiği bir kurum seçmelidir.
Vazgeçme ve Hisse Devri
Bir ortak satın alma sözleşmesi yaptıktan ve para verdikten sonra vazgeçmek isterse, hissesini başka bir mü'mine devredebilir. Bu durumda yeni ortak da kurban niyetiyle hisseyi alır ve kurban tertibi sa'lim olur. Eğer vazgeçen kişi hissesini başkasına devredemezse, diğer ortaklardan biri o hisseyi satın alarak iki hisseye sahip olabilir; bu da fıkhî olarak caizdir. Yedi kişiden az kişi de hisseli kurban kesebilir; mesela üç kişi bir sîğîrı kurban edebilir, kalan dört hisseyi içlerinde paylaştırârak. Hatta bir kişi kendi başına bir sîğîrı kurban kesebilir; bu fazlı sevab vesilesidir. Önemli olan hayvanın yedi'den fazla kişiye paylaşılmamasıdır.
Kesim Öncesi Vazgeçme ve İade
Bir ortak hayvanı satın aldıktan sonra ve kesim öncesi vazgeçme niyeti gelirse, kurban niyeti geri alınamaz. Bu mertebede hayvan artık kurbana adanmıştır; yine kesilmelidir. Vazgeçen kişinin yapması gereken, kendi hissesinin parasını iâde ettirmek değildir; bilakis hissesinin etini infak edebilir veya başkasına devredebilir. Ödeme yapılmamış olsa dahi, hayvan satın alındıktan sonra yapılan niyetin hükmü bağlayıcıdır. Bu yönüyle mü'min hisseli kurbana girmeden önce niyetini iyice yoklamalı, sadece sosyal bir baskı sebebiyle kurban kesmemelidir. Kurban manevi bir teslimî ifadesidir; iki kalp arasında salınmadan kesilmelidir.
Et'in Paylaştırılması
Hisseli kurbanın eti yedi eşit hisseye bölünür ve her ortak kendi hissesini alır. Et'in eşit'e taksim edilmesi için tartı yapılmalı; sadece görsel olarak bölünmesi caiz değildir. Et önce kemikten ayrılır, sonra eşit hisseye bölünür veya kemiği ile birlikte tartılarak yedi eşit parça yapılır. İç organlar (böbrek, ciğer, dil, kalp) da eşit'e dağıtılmalıdır. Geleneksel olarak Anadolu'da ortakların hepsi bir araya gelir, etleri kura ile paylaştırırlar veya temayetle «benim hissem işte budur» diye anlaşırlar. Et hissesi kabul edildikten sonra, her ortak kendi hissesinin üçte birini eve, üçte birini akrabalara, üçte birini fakirlere dağıtır. Bu manevi sosyal hareket kurbanın asıl maksadındandır.
Günümüzdeki Uygulama
Günümüzde örgütlenmiş kurban kesimi yaygındır; vakıflar, dernekler ve beledîyeler hisseli kurban tertibi yapmaktadır. Bu sistem fıkhî olarak caizdir; ancak mü'min güvenilir bir kurumu seçmelidir. Kurum hisselerin ortaklarını bir araya getirir, niyetlerini temîn eder, hayvanı satın alır, kesimi başlatır, etleri sahiplerine veya o sahiplerin gösterdiği fakirlere ulaştırır. Vazgeçme halinde ödeme iâde durumu kurum politikasına bağlıdır; ancak hayvan adanmışsa kesilmesi gerekir, vazgeçen kişi hissesini infak etmiş sayılabilir. Mü'min çağdaş kurbanın bu fıkhî ince noktalarını bilmeli ve niyetini sa'lim tutmalıdır; sadece bir kuruma para vermenin kurbanı kesmek olmadığını, asıl manasının kalpteki teslimî olduğunu unutmamalıdır.
Bibliyografya
- Kur'ânı Kerîm, Hac 22/27-37; Kevser 108/2; En'am 6/162-163.
- Müslim, Hac, 350-353 (Hz. Câbir rivayeti); Buhârî, Hac, 124.
- Ebû Dâvûd, Edahî, 7-8; Tirmizî, Edahî, 8.
- Nesâ'î, Edahî, 19; İbn Mâce, Edahî, 5.
- İmâm Mâlik, el-Muvatta, hissei kurban bahisleri.
- İmâm Şafiî, el-Ümm, ortaklı kurban babı.
- Ebû Hanife (Şerh el-Hidaye), hisseli kurbanın şartları.
- İmâm A'hmed b. Hanbel, Müsned, hissei kurban hadisleri.
- Nevevî, el-Mecmû', ortaklı kurban bölümü.
- İbn Kudâme, el-Muğnî, ortaklı kurban babı.
- Kâsânî, Bedâius-Sanâi, ortaklı kurban incelikleri.
- Serâhsi, el-Mebsût, hissei kurban faslı.
- İbn Rüşd, Bidâyetü'l-Müctehid, ortaklı kurban faslı.
- İbn Hacâr el-Askalânî, Fethu'l-Bâri, hissei kurban hadisleri şerhi.
- Aliyyü'l-Kâri, Mirkâtü'l-Mefâtîh, kurbani meserve şerhi.
- İbn Âbidîn, Reddu'l-Muhtâr, hissei kurban güncel meseleleri.
- Mahmud Sami Ramazanoğlu, Mukaddes Günler ve İbadetler.
- Mehmet Zâhid Kotku, Tasavvufî Ahlâk, kurban faslı.
- Bediuzzaman Said Nursî, Mektubat, şükür ve infak bahisleri.
- Mustafa Özbâğ, Sohbetler, Kurban serisi.
Sohbetin Tasnîfi
Bu sohbet, hisseli kurbanda ortakl'ardan birinin vazgeçmesinin fıkhî hükümlerini, niyet birliğinin önemini ve günümüzdeki uygulamayı bütünlük içinde sunmaktadır. Kurban serisinde özellikle ortakl'ı kurbanın incelikleri ve uygulama meselelerini içeren niş bir bahistir.
Kaynak: Mustafa Özbâğ Sohbeti | Video: YouTube | Seri: Kurban