Tecelliyât ve Ayna Metaforu

İbn Arabî bu fasılda şu ilkeyi koyar: Allah’ın bağışları ve ihsanları, doğrudan Zât’tan değil, ilâhî tecellî aracılığıyla meydana gelir. Ancak bu tecellî hiçbir zaman vasıtasız değildir; kendisine tecellî vâki olan şeyin hissî dalı suretine göre biçimlenir. Bundan başkası mümkün değildir.

Ayna metaforu burada merkezîdir: Aynaya bakan kimse, aynada yalnızca kendisini görür; aslında aynayı göremez. Çünkü ayna, bakanın kendi suretini yansıtır. Aynı şekilde, Allah’a yönelen kimse kendi a’yân-ı sâbitesindeki suretini görür; Hakk’ın Zât’ını doğrudan müşâhede etmek mümkün değildir.

Bazı büyük âriflerin hata ettiği nokta budur: Aynada gördüklerini, ayrı bir varlık olarak zannettiler. Oysa o suret, bakanın kendi istidâdının yansımasından ibarettir. ‘Varlıkla hak birbirine karıştı’ diyenler, bu yüzden hayrete düştüler.

Suret, Düşünce ve Tecellî Katmanları

İbn Arabî’ye göre söz, düşünceden meydana gelir. Düşünce sese, ses kelimeye, kelime cümleye dönüşür. Tecellî yatındaki söz de aynı şekilde düşünceden neşet eder. Dolayısıyla bizim dışımızdaki âlemde gördüğümüz suretler, esasında Allah’ın isim ve sıfatlarının tecellîlerinden başka bir şey değildir.

Gözler Hakk’ı idrak edemez; O bizi görür ve idare eder. Hz. Mûsâ aleyhisselâm, Cenâb-ı Hakk’la münâcaat sırasında öyle bir aşk hâline büründü ki ‘Seni görmek istiyorum’ dedi. Bu talep, Zât’ı doğrudan görmek değil, tecellîyi müşâhede etmek arzusuydu.

Rüyada ya da keşif hâlinde görülen suretler, kişinin kendi a’yân-ı sâbitesindeki bilginin yansımasıdır. O suretler, kişi değiştikçe değişir; bugünkü sureti dünkünden farklıdır. Bu, tecellînin sürekli yenilenmesinin işaretidir.

Çinliler ve Türkler Kıssası: Tecellîyi Cilalama

İbn Arabî bu bölümde şöyle bir temsil getirir: Çinliler, sanatlarıyla duvara güzel desenler ve renkler çizmişlerdir. Türkler ise aynı duvarı zımparalayıp cilalamışlardır. Netice, Türklerin cilaladığı duvar, Çinlilerin yaptığı bütün renk ve desenleri daha güzel biçimde yansıtmıştır.

Bu kıssanın hikmeti şudur: Kalbi cilâlamak, dışarıdan gelen süslerden daha kıymetlidir. Cilâlanmış kalp, Hakk’ın bütün isim ve sıfatlarının tecellîlerini eksiksiz yansıtır. Pek çok sufi yolunda kalbî terbiye, bu cilâlanma sürecidir.

Esma-Sıfat İlişkisi ve Rahman İsminin Kuşatıcılığı

Allah’ın sıfatları, isimler aracılığıyla tecellî eder. Zât’tan esma ve sıfatları ayırmak mümkün değildir; bunlar birbirinden ayrı değil, birbirinin içindedir. Ancak idrak kolaylığı açısından zât, esma ve sıfat olarak ele alınır.

Rahman ismi, diğer bütün isimleri kendi şemsiyesi altında toplar. Hakk’ın rahmeti, gazabını geçmiş ve kuşatmıştır; dolayısıyla Rahman isminin tecellîsi, diğer tüm isimlerin tecellîlerini içerir. Kahhar, Latîf, Celîl gibi isimler, Rahman’ın çatısı altında tecellî eder.

Bir kimsenin üzerinde hangi ismin tecellî ettiğini dışarıdan bilemeyiz. Gün gelir Rahman sıfatı ağır basar, gün gelir Kahhar; gün gelir Latîf tecellî eder. Bu değişkenlik, insanın makam değil hâl sahibi olduğuna işarettir.

Peygamberlik Makamı ve Hz. Muhammed’e Uymak

Peygamberlik, insanlık içinde sabit bir makamdır; bu makam kapanmıştır. Velâyet hâli ise sürmektedir; ancak velâyet hiçbir zaman peygamberliğin üstüne çıkamaz. Velîler bu yolda ilerlerken Hz. Muhammed Mustafâ sallallâhu aleyhi ve sellem’in sünneti onlar için mutlak ölçüdür.

Hz. Peygamber’in sünnetine yakınlaşmak, yalnızca bir bilgi meselesi değildir; her davranışta, her hâlde O’nun izini takip etmektir. Kendi başına bir kutup ya da mürşide bağlanmak, yalnızca o mürşidin Hz. Peygamber’e olan yakınlığı nispetinde anlam taşır.

Diğer peygamberlerin yolunu tutan kimseler, Hz. Muhammed Mustafâ sallallâhu aleyhi ve sellem’in şeriatıyla zaten yürümüş olurlar; zira bütün peygamberlerin hakikati O’nun nûrunda toplanmıştır. Bu nedenle başka bir peygamberin öğretisiyle gelen bir ilham, Hz. Muhammed’in şeriatına aykırı olamaz.

Soru-Cevap

Soru: Aynada gördüğümüz şey hakkın tecellisi midir, yoksa kendi varlığımız mıdır?

Cevap: İkisi de doğrudur; çünkü ikisi birbirinden ayrı değildir. Aynada görülen suret, sizin a’yân-ı sâbitenizdeki hakikatinizin ve Hakk’ın o an üzerinizdeki tecellîsinin bileşimidir. Ne yalnızca sizsiniz ne de yalnızca Hakk; bu ikisini ayıran perde kalktığında hakikat görünür.

Soru: Bir derviş yola girdikten sonra kendi irâdesi geçersiz midir?

Cevap: Hayır. Derviş irâdesini sıfırlamaz; onu şeyhin ve Hz. Peygamber’in irâdesine uydurmayı öğrenir. A’yân-ı sâbite değişmez; ancak kişinin o hakikati nasıl tezâhür ettireceği, terbiye sürecinde şekillenir.

Soru: İnsan düşünceden mi ibarettir?

Cevap: İbn Arabî o noktada şunu söyler: Dışarıdaki suretler, esasında düşüncenin bir biçimidir. Ama bu, maddenin yokluğu anlamına gelmez; var, ama hayal gibi; yok da diyemeyiz. Bu belirsizlik, varlık anlayışının derinliğinden kaynaklanır.

Kaynaklar

Âyet: Allah, ihsanlarını ve bağışlarını tecellî yoluyla indirmiştir. (el-Bakara, 2/186) — el-Bakara Sûresi

Hadîs: Allah’ın rahmeti, gazabını geçmiş ve kuşatmıştır. — Buhârî, Tevhîd

Âlim Sözü: Halit el-Bağdâdî’nin ayna temsili: Cilâlanmış kalp, Hakk’ın bütün tecellîlerini yansıtır. — Fusûsü’l-Hikem şerhleri

Âlim Sözü: Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî: ‘O sensin.’ — Mesnevî

Bu metin, Mustafa Özbağ Efendi’nin 14. Fusûsü’l-Hikem Okuması sohbet kaydından yazıya aktarılmış ve tez formatında düzenlenmiştir. Orijinal video kaydı: https://www.youtube.com/watch?v=Q7jYFfBZKCo

İlgili Sözlük Terimleri: Hâl, Mürşid, Tevhîd, Velâyet, Kalb, Sünnet, Şeyh, Aşk. → Tasavvuf Sözlüğü’nün tamamı