Aklín Mahiyeti: Kílavuz mu, Ílâh mí?

Íslâm’da akíl, mükellefiyetin temel şartídír; aklí olmayanín mükellef olmadíşí nass ile sabittir. Ne var ki akíl, hüsnüyü kubuhtan, hayrí şerden tek başína temyîz edebilen mutlak bir mihver deşildir. Mutâlebe ehli her zâtin malumudur ki, akíl vahyîn nuru ile münevüver olduşu zaman hidayete vesile olur, vahyin nurundan mahrum olduşu zaman ise hevânín âleti olur ve nice felsefî sapma kapílarí açar. Sohbette üstâd, aklín bir kandil mesâbesinde olduşunu, kandilin yanmasí için vahyin ateşine muhtaç olduşunu vurgular. Aklı ilah edinmek, Mü’tezile’nin düştüşü bir hata olduşu gibi, modern dönemde Fransíz Íhtilâli sonrasínda «rasyonalizm» adí altínda dini dişílayan tavírlar olarak da görülmüştür. Hadisi şerîfde “Akıllı kişi, nefsini hesaba çeken ve ölümden sonrasí için hazírlík yapandír” buyrulmuş (Tirmizî, Kíyâmet 25); aklín yüksek mertebesi işte bu âhiret şuurudur. Tâlib, aklíní vahyin tahkimine teslim etmedikçe, âlîm geçinen birinin hâl hileflişine sapabilir. Bunun panzehiri, Mevlânâ Halid Başdâdî hazretlerinin “Aklı vahyin emrine ver, hevânín emrine deşil” tarzínda nakledilen tavsiyesidir.

Vahiy ile Aklín Münâsebeti: Aslî ve Tâbî Mertebe

Tasavvuf erbabí aklı ikiye ayírír: birincisi akl-í meâş, ikincisi akl-í meâd. Akl-í meâş dünya işlerinde rehberlik eden, ticârette, ziraâtta, sanatta hidayet veren akıldır; ne var ki bu akíl yalníz dünyanín mâddesine bakar. Akl-í meâd ise âhireti, ruhâniyâtı, Ílâhî tecelliyâtı kavrayan akıldır ve bu mertebe ancak vahyin nüruyla aydınlanır. Şeyh Muhyiddin Arabî hazretleri “Futühat-í Mekkiyye”sinde aklín síníríní çizerken aklı, kalbe tâbi bir âlet mesâbesinde tanímlamíştír. Çünkü kalb, tüm letâifin merkezi olarak, vahyi alící ve marifeti müşahede edici bir feyz mahallidir. Akıl ise bu feyzi tasdik ve te’vil eden bir hizmetkârdír. Tâlibin yolu, aklíní mürşidin nefesi şerîfine tevçih ederek, kalbin tasfîyesine yol vermektir. Aksi halde «ben anlamadím, bu aklíma yatmíyor» diyerek tarikatte mukim olamaz, terakkî edemez. Cüneydi Başdâdî (k.s.) “Bizim ilmimiz Kur’an ve Sünnet ile mukayyettir” buyurarak, aklín şerî’at díşína çíkamayacaşíní ifade etmiştir.

Aklí Ílahlaştírmanín Tehlikeleri ve Tarihî Örnekleri

Aklí ilah edinmek, târih boyunca pek çok firak ve mezhebin sapíşına ve bid’ate düşmesine sebep olmuştur. Mü’tezile, aklí nassín üstüne çıkararak ilahi sıfatları inkâra girişmiş, Cehmiyye aklí vehm ile karíştírarak Kelâmí’llâhî’yi mahluk addetmiştir. Felâsife, Aristo’nun mantíşíní vahyin üstüne çıkararak Allah’ín cüz’iyyâtı bilmedişini iddia ederek küfürle tavíf olmuştur. Ímâm Gazzâlî “Tehâfütü’l-Felâsife”de bu sapíşí çürütmüş, aklín hududunu çizmiştir. Modern dönemde de Voltaire ve ardından gelen Fransız İhtilâli ve onun me’mürü olan Maşrik mü’tefekkirleri aklí “Tanrıçayı Akıl” olarak Notre Dame Katedrali’nde ilan etmişlerdir; bu, aklí ilah edinmenin açík bir tezahürüdür. Mü’minin aklí ise hep teslimiyet hâlinde, vahyin emrindedir; aklí “anlamíyorum” demek yerine “anla edilmiş emredildim, bu yeter” demeye yöneltir. Aklí ilahlaştírmak en sonunda nefse, neticede şeytâna esir olmaktır; çünkü vahyin nürundan mahrum bir aklín son durağı hep nefsin arzularídír.

Tasavvufta Aklın Edilgen Hâli: Teslimiyet ve Edeb

Sülük yolunda salikten istenen ilk şey, aklíní mürşidin huzurunda «gassâlín elindeki meyyit» gibi tevçih etmesidir. Bu, aklí iptal etmek deşildir; bilakis aklí en yüksek hizmete vermektir. Mürşidi kâmil, salikin aklíní vahye uygun hâle getirir; nefsin tasfiyesi ile akıl, hüsnü kubuhtan ayírmasí mertebesinde saflaşír. Hací Bayram-í Velî (k.s.) sohbetlerinde “Akíllí bir kişi kendi aklína «hayır» demesini bilen kişidir” buyurmuştur. Tâlib, «benim aklím bunu kabul etmiyor» diyerek mürşidin tasarrufuna karşí geldişinde, aslínda nefsinin hírsína, küfür ve enaniyetine boyun eşmiş demektir. Edebin aslí aklí sus durmaktır; mürşidin hužurínda kalbin dişerilşesi için aklín bir an için geri çekilmesi gereklidir. Ímâm Rabbânî Mektubat’índa ümmete «akl-í meâş ile akl-í meâd ayrímí»ní vurgulamíş ve tâlibin akl-í meâdíní vahyin emríne vermesini istemiştir.

Aklín Hidayetinin Vesilesi: Mürşidi Kâmilin Tasarrufu

Mürşidi kâmil, tâlibin aklíní tahkim ederek vahyin nuru ile munürlandırır. Aklín bu nurla aydınlanması ancak hizmet, sohbet, zikir ve râbíta-í şerîfeni kanaatlandırma müşahedesi ile gerçekleşir. Bir mürid mürşidine “Aklím bunu anlamıyor” deyince, mürşid “Önce kalbini bana ver, aklín da kendilişinden anlayacaktır” mukabilinde bulunur. Çünkü akıl, kalbe tâbi bir letâ’iftir; kalb tasfiye edilince akíl da saflaşír. Kâdirîlik, Halvetîlik, Şâbâniye, Karabaşiye gibi tarîkatların hepsinde mürşid, tâlibe aklín hududunu öğretir. Karabaş Velî hazretleri “Aklı vahye, kalbi mürşide ver; o zaman tarikatte fevž bulursun” buyurmuştur. Aksi takdirde tarikat, salt felsefî bir uğraş veya entelektüel bir tatmin vesilesi olur ki, bu şekildeki tasavvuf tarîkat-í aliyyenin aslíndan užaktír. Tâlibin yolu, aklíní mürşide tevçih edip vahyin tasfiyesine vermektir.

Nübüvvet Mektebinin Sírrí: Aklí Resulü’llâh’a Teşvik

Resullahâ sallallahü aleyhi vesellem, aklí vahyin emrinde tutmanín en kemâl örneşidir. Sahabei kiramín her bir zâtí, Resul’ün sözüne karşí aklín itirazına meydan vermemiştir. Ebu Bekir es-Síddîk (r.a.), Miraç haberini işittişinde “O söyledi ise doşrudur” demiştir; bu, aklí vahyin emrinde tutmanín âbídesidir. Ne var ki insanín aklí bazen “anlamadím, bu aklíma yatmíyor” diyerek isyana sapabilir; bu da imanla küfür arasındaki nazik sínírín bilmece kapısıdır. Tâlib, hep “Sem’â ve Tâ’â” mukâbelesinde olmalídír. Bediüzzaman Said Nursî “Sözler”de aklı, kalbe muhtaç bir letâ’if olarak konumlandırarak iman tahkikini şüphelerden temizlemiştir. Modern dönemde nice mü’tefekkir, aklí vahyin yerine geçirip İslâm’ı «güncelleme» arzusu içinde sapmıştır; bu hâl, aklí ilahlaştírmanín çağdaş tezahürüdür. Mü’minin yolu ise hep “Söyle ya Rasullahâ, biz işitiyor ve itaat ediyoruz” tavírıdır.

Bibliyografya

• Tirmizî, Sünen, Sıfatü’l-Kıyâme, hadis no 2459 (“Akıllı kişi nefsini hesaba çekendir”).
• Buhârî, Sahîh, Kitâbü’l-İlim, ilmin akıldan üstünlüşüne dair bablar.
• Müslim, Sahîh, Kitâbü’l-İmân, aklín imana mukaddime oluşu.
• Gazzâlî, Tehâfütü’l-Felâsife, aklín vahye tâbi oluşu tahkîki.
• Gazzâlî, İhyâü Ulûmi’d-Dîn, Kitâbü’l-İlim, aklín mertebeleri bahsi.
• Mâtürîdî, Kitâbü’t-Tevhîd, aklí ile naklin münâsebeti.
• Râzî, Mefâtîhü’l-Gayb, Bakara 269 tefsîri (hikmet ve akıl).
• İbn Arabî, Fütûhât-í Mekkiyye, aklín kalbe tâbi’iyyeti.
• İbn Arabî, Fusûsu’l-Hikem, aklín vehmi yenmesi.
• İmâm Rabbânî, Mektûbât, akl-í meâş ile akl-í meâd ayrımı.
• Sühreverdî, Avârifü’l-Maârif, aklín tasavvufî terbiyesi.
• Mevlânâ, Mesnevî, II. Defter, “Akıl deryâsı” beyitleri.
• Mevlânâ Hâlid el-Başdâdî, Mektûbât, aklí vahyin emrine verme.
• Karabaş Velî, Mîzân Şerhi, aklín sülûktaki yeri.
• Niyâzî-i Mısrî, Dîvân, “Akıl ile irfân” beyitleri.
• İsmâil Hakkı Bursevî, Rûhu’l-Beyân, Sâd 29 tefsîri.
• Bediüzzaman Said Nursî, Sözler, 11. Söz akıl ve kalp.
• Ahmed Avni Konuk, Fusûsü’l-Hikem Tercüme ve Şerhi, aklí ve kalb.
• Ebu Hanîfe, el-Fıkhu’l-Ekber, aklín iman tahkîkindeki yeri.
• Aliyyü’l-Kârî, Şerhü’l-Fıkhi’l-Ekber, aklín hidayetteki rolü.

Sohbetin Tasnîfi

Bu sohbet, aklín mâhiyeti, vahiy ile münâsebeti, aklí ilahlaştírmanín tarihteki sapíşlarí, tasavvufta aklín teslimiyet hâli, mürşidin tasarrufu ile aklín hidayetlenmesi ve nübüvvet mektebine teşvik gibi mevzuları ihtiva etmektedir. Halvetî-Şabânî-Karabaşî tarikatínín akılvahiy sínírí tanímí ile nasları sergileyen, tâlibe aklín hududunu öşreten irfânî bir sohbettir. Tasavvuf, âlîmlik, kelam, akılvahiy münâsebeti ve manevî hayat üzerine düşünenler için kaynak nitelişindedir.

Kaynak: Mustafa Özbaş Hocaefendi Sohbetleri | Video | Seri: Akıl ve Vahiy