Bu sohbette Mustafa Özbağ Efendi hazretleri tesbîhin asıl manasının klasik din öğreticilerinin söylediği “Allah’ı yüceltmek” değil; Cenâbı Hakk’ı eksikliklerden ve noksan sıfatlardan tenzîh etmek olduğunu, yüceltmenin Allâhu Ekber ile, tenzîhin ise Sübhânallâh ile yapıldığını beyån etmektedir. Bizim aklımızdaki tasavvur-larımızın (tasavvur, düşünceden daha geniş bir dåire) Cenâbı Hakk’a yakıştırdığı yanlışeksik mefhumlardan aklı önce arındırmak gerektiğini, bu sebepten Ahzâb 41-42’de önce zikr emr edilirken hemen ardından “sebbihûhu bukreten ve esîlâ” ile tesbîh emr edildiğini, hadîsi şerîfde “Sübhânallâh demek mizanı doldurur” müjdesini, “Hiçbir sıfat senin tasavvur ettiğin gibi değildir” ilåhî sıfatlar için temel kuralı, ve nihayetinde tenzîhi aklî tamamlandığında zikrullahın dilden kalbe yerleşip “O beni zikrettiği için ben onu zikrediyorum” mertebesine erdiğini tafsîl ile beyån etmektedir.

Tesbîh: “Yüceltme” Değil “Tenzîh”

Mustafa Özbağ Efendi hazretleri sohbete son derece önemli bir tashîh ile başlar: “Tesbîhi bize hep Allah’ı yüceltmek olarak anlatıyorlar. Biz tesbîhe baktığımızda normal klasik din öğreticileri bize diyorlar ki: tespih Allah’ı yüceltmek, yüksekte tutmak. Aslında normalde Allah’ı yüceltmekten önce asıl tesbîh Allah’ı eksikliklerden, noksan sıfatlardan bu noktada tenzîh etmektir.”

Bu, mühim bir mefhumi tashîhdir. Pek çok kişi “Sübhânallâh” demeyi “Allah ne yüce” şeklinde anlar — ama bu doğrudan “Allâhu Ekber” hükümdedir. “Sübhânallâh” ise tenzîhi sıfat-i Bârî’-yi ifade eder; yani Cenâbı Hakk’ın her türlü noksandan, şaitiyyetten, eksiklikten berî olduğunu ilî-yandır. İki kelime farklı vazifeler görür:

• Allâhu Ekber: Allah, en büyüktür — tekbîr, yüceltme.
• Sübhânallâh: Allah, her türlü noksandan berîdir — tesbîh, tenzîh.
• Elhamdulillâh: Hamd, Allåh’a mahsustur — tahmîd, şükür.
• Lâ ilâhe illallâh: İlah yoktur, ancak Allåh vardır — tehlîl, tevhîd.

Dört zikrin (tekbîrtesbîhtahmîdtehlîl) her birinin farklı bir aklî vazifesi vardır. Bunları birbirine karıştırmak akli kirlenmesidir.

Bizdeki Allah Algısı: Tasavvur Kirliliği

Efendi hazretleri akli kirlenmesinin nereden geldiğini açar: “Bu tesbîhi biz yaparız. Yani bizde Allah’la alakalı bir algı mevcuttur. O aklımızın algısıdır. O zaman tesbîh, bizdeki, bizim algımızdaki Allah üzerindeki noksan sıfatlardan temizlememiz låzımdır. Bu akılla alakalıdır. Bu noksan sıfatlar bizdeki çarpık öğretiyle alakalıdır.”

Yani önemli olan akli temizlemektir. Çünkü biz Cenâbı Hak’a hangi sıfatları yakıştırırsak yakıştıralım, bu yakıştırmalar:

• Hev-â-yı nefsden: Kendi arzularımıza uygun bir Allah tasavvur etmek (“Allah affedicidir, hesap sormaz” şeklinde rahatlığa varmak).
• Çarpık öğretiden: Aldığımız eğitimde söylenen yarımyanlış bilgilerden türeyen Allah tasavvurları.
• Döşmani propagandadan: Hıristiyanlık-Yahudilik kökenli antropomorfik (insanbiçimi) Allah tasavvurları.
• Felsefî-i kelâm sapmalarından: Aristo metafiziği, deist nedenler, “ilk muharrik” gibi soyut kavramlar.
• Yarıdoğru hikmetlerden: Halk yetkili sözlerinde aslında yanlış olan itikatlar (“Allah olur dediği olur” gibi sırf cebrî yorumlar).

Bütün bunlar bizim aklımızı kirletir. Tesbîh, ehemmiyetle, bu kirlerden aklı temizleme görevini yerine getirir.

Tasavvur ile Düşünce Farkı: Eskilerin İnceliği

Efendi hazretleri klasik İslam terminolojisinde önemli bir kavramı açar: “Eskiler bunu tasavvur der, düşünce demezler. Tasavvurun içerisinde düşünce de vardır. Düşüncenin içerisinde tasavvur yoktur. Tasavvur daha geniş bir dåiredir. Ama onu Türkçeye çevirince biz düşünce olarak nitelendiriyoruz.”

Bu farkın önemi şudur:

• Düşünce (fikr): Aklın bir önermeyi då-aha önermelerle bağlaması; mantıkî zincir.
• Tasavvur: Aklın bir nesneyi (kelime, kavram, hay-âl) zihinde temsil etmesi; daha geniş, hayâl-âlemini de içerir.

Yani Allah hakkında fikr yürütmeden önce zihnimizde Allah’ın bir tasavvuru oluşur — bu tasavvur kirli olabilir. Örneğin: “Allah göklerin üstünde bir krallîk tahtında oturuyor” gibi tasavvurlar antropomorfiktir, Allahı tahtla mahdud kılmaktır. “Allah her yerde” tasavvuru da hulûlcü olabilir. Doğru olanı: Leyse kemislihi şey’ (Şûrâ 11) — “O’nun benzeri hiçbir şey yoktur.”

Tesbîh, bu yanlış tasavvurları temizler. Aklın temizlenmesi tasavvurlardan başlar.

Hadîs: “Sübhânallâh Mizanı Doldurur”

Efendi hazretleri Hz. Peygamber sallallåhu aleyhi vesellem efendimizin meşh-ûr hadîsini zikreder: “Ettahûru şatru’l-îmân ve’lhamdu lillâhi temleu’lmîzân ve sübhânallâhi ve’lhamdu lillâhi temleâni mâ beyne’ssemâvâti ve’larz” — “Temizlik imanın yarısıdır. Elhamdu lillâh mizanı doldurur. Sübhânallâh ve elhamdu lillâh göklerle yer arasını doldurur.” (Müslim, Tahâret 1; Tirmizî, Da’avât 86)

Efendi hazretleri bu hadîsin en derin manasını açar: “Sübhânallâh demek Allah’ı yüceltmek değildir. Allâhu Ekber demek Allah’ı yüceltmektir. Ama Sübhânallâh demek Allah’ı eksikliklerden ve noksanlıklardan bizim kendi dåiremizde arındırmaktır. Yani bizim akıl olarak, fikir olarak, düşünce olarak bunlardan arındırmamızdır.”

Sadece dilden “Sübhânallâh” demek hadîsteki sevabı verir, evet, ama tam manasıyla tesbîh ancak akli tenzîh ile beraber yapılırsa bütün vechi ile zuhûra gelir. Efendi hazretleri ekler: “Yoksa Sübhânallâh’ı biz eğer dil ile söylemiş olsak, evet dil ile Sübhânallâh dedik, ve Sübhânallâh demek mizanı doldurur. Eyvallah çok güzel. Ama normalde bu dilin Sübhânallâh demesi oldu. O zaman biz aklımızla da Sübhânallâh diyeceğiz ki bütün eksik ve noksanlıklardan Cenâbı Hak’ı tenzîh edelim.”

Demek ki tesbîhi kâmil iki vech ile olur: (1) Dilden “Sübhânallâh” demek, (2) Akıldan da Hakk’ı her türlü yanlış tasavvurdan tenzîh etmek. İki vechi birlikte yapan tesbîhin gerçek sevabını alır.

“Hiçbir Sıfat Tasavvur Ettiğin Gibi Değildir”: Sıfatlar Konusunda Sınır

Efendi hazretleri sülûktaki dervîşlerin sıkça düştüğü teşbîh hatasını ihtâr eder: “Zaman zaman dervîşler belirli bir noktada yürürlerken bu teşbîhe düşebilirler. Ben bunu böyle aktarırken hep derim ki: teşbîhe düştüğün anda tenzîhi koy ortaya. Neden? Hiçbir sıfat senin tasavvur ettiğin gibi değildir.”

Bu, akaidi sahihin temel ilkelerindendir. Cenâbı Hakk’ın 99 isminin her biri (Rahmân, Rahîm, Mâlik, Kuddûs, Selâm, Mü’min, Müheymin…) bir sıfatı ifade eder. Mü’min bu sıfatları tasd-îk eder, tanır, ama onları kendi mahd-ûd aklı ile sınırlandıramaz:

• Rahmet: Allah’ın rahmeti annenin yavrusuna merhameti gibi değildir; onun ötesindedir.
• Adâlet: Allah’ın adâleti hâkimin verdiği hüküm gibi değildir; onun ötesindedir.
• Rızık: Allah’ın rızık vermesi babanın çocuklarına yemek getirmesi gibi değildir; onun ötesindedir.
• Görme-İşitme: Allah’ın besîrliği ve semîliği insanın gözlükulaklı olması gibi değildir; onun ötesindedir.
• Konuşma: Allah’ın kelâmı insanın konuşması gibi değildir; harfsiz, sessiz, ezelî-ebedî bir kelâmdır.

Efendi hazretleri ekler: “Hiçbir sıfat, yani bir sıfatın nasıl, nerede, ne şekilde tecellî edeceği Allah’a aittir. Sen o esnadaki tecelliyåtı görebilirsin. O esnadaki tecelliyâta vâkıf olabilirsin. Ama ‘şu sıfata münhasır oldu’ demen o sende kalıcı kalır. Aklının kirlenmesi olur. Allah muhafaza eylesin.”

Yani: bir tecellîyi görmek olağan; ama o tecellîyi sınırlandırıp “Allah böyledir” demek akli kirlenmesidir. Bunun reçetesi tenzîh: “Sübhâne Rabbiye’l-Azîm” — “Yüce Rabbim her türlü sınırdan münezzehtir.”

Âyetin Sırası: Tenzîh Önce, Zikir Sonra

Efendi hazretleri Ahzâb 41-42 âyetinin sırasına dikkat çeker: “Âyeti kerîmenin sıralamasında tesbîhten sonra zikir var. O zaman önce bir akıl temizliği, tasavvur temizliğini halledeceğiz. Yani bizim Allah üzerinde kendimizce kendi hev-â ve hevesimizden, kendi nefsimizden veyahut da bizim çarpık fikrimizden, ilmimizden dolayı Allah üzerindeki eksik, noksan, yanlış tasavvurlardan kurtulacağız.”

Bekleyin: âyetin tam metni şudur: “Yå eyyühe’llezîne âmenû’zkürullåhe zikran kesîrå. Ve sebbihûhu bukreten ve esîlâ” — “Allah’ı çokça zikredin. Ve sabah akşam tesbîh edin.” Burada zikir önce, tesbîh sonra geçer. Ama Efendi hazretleri dedi ki “ayetin sıralamasında tesbîhten sonra zikir var.”

Bu çelişki gibi görünür ama tasavvuf-î bir dakîklik vardır: âyet zahiren zikir önce, tesbîh sonra diye sıralar; ama tatbik manasıyla mü’min önce tenzîh ile aklını arıtır, sonra zikir ile kalbini uyandırır. Aksi sırada zikir yapılan kirli bir akıl, zikrullahın bereketinden tam istif-âde edemez. Akıl temizlenirse zikrullah da temiz bir kalbe iner.

Buna göre tatbik şu sıradan geçer:

• 1. Adım — Tenzîh: “Sübhânallâh” ile aklımızda yanlış tasavvurları silmek.
• 2. Adım — Tehlîl: “Lâ ilâhe illallâh” ile şirki temizlemek.
• 3. Adım — Tahmîd: “Elhamdu lillâh” ile şükür kaplamak.
• 4. Adım — Tekbîr: “Allâhu Ekber” ile yüceltmek.
• 5. Adım — Zikri Celîl: “Allah, Allah, Allah” ile kalp ile sådece İsmi Câmi’-Celîli tekrâr ediş.

Bu sıra ile yapılan zikir, tam tesirli olur. Akıl temizdir, kalp uyanır, ve zikrullah katmerli bereketle iner.

Zikir Dilden Kalbe: “O Beni Zikrettiği İçin Ben Onu Zikrediyorum”

Efendi hazretleri sohbeti son bir tasavvufi sırla bağlar: “Tesbîhten sonra, tenzîhten sonra o kimsenin zikrullahı gelir ki artık ortalık temizlenmiştir. Ortalık ayrıklardan ayıklanmıştır. Ortalık temiz bir hâle gelmiştir.” Akıl temizlendiğine göre, kalbe inen zikrullah daha kuvvetli olur.

Sonuç nedir? Bakara 152. âyetin sırrı: “Kim Allah’ı zikrederse Allah da onu zikreder.” İşte bu âyet temiz bir kalbe nazil olur. Zikrullah diller dilden kalbe yerleşir; kalp artık unutmaz hâle gelir. Hz. Peygamber sallallåhu aleyhi vesellem efendimiz: “Zikri kalbînin alâmeti, kalbin Allah’ı her hâlinde unutmamasıdır.”

Bu mertebei hâs ehlin lisånından şu cumle dökülür: “O beni unutmuyor hiç. O beni zikrettiği için ben onu zikrediyorum.” Bu, Hz. Pîr Mevlânâ’nın “Sen Allah derken seni söyleten O’dur” sırrının pratik tatbikidir.

Bu mertebede:

• Abd kendi zikrini Hak’tan görür — tev-âzui kâmil.
• Hak’ın abdı zikretmesi asıl, abdın Hak’ı zikretmesi sonuçtur.
• Bu mertebede bedenî zikir devam eder ama dervîş ondan sevab ummaz; sadece haline şükür eder.
• Riyâ ve ucb kapısı kapanır; zikir tümüyle ihlåsa erer.
• İşte bu, sülûkun nihayetinde varılan mertebedir — tenzîhi aklî ile ihlâsı kalbî bu birlikteliği vücuda getirir.

Bibliyografya

• Kur’ânı Kerîm: Ahzâb 33/41-42 — Zikr ile tesbîh emri: “zikran kesîrâ” ve “bukreten ve esîlâ”
• Kur’ânı Kerîm: Şûrâ 42/11 — “Leyse kemislihi şey’” — “O’nun benzeri hiçbir şey yoktur”
• Kur’ânı Kerîm: İhlâs 112/1-4 — Tenzîhin temel manifestosu
• Kur’ânı Kerîm: Bakara 2/152 — “Beni zikredin, Ben de sizi zikredeyim”
• Kur’ânı Kerîm: Saffât 37/180 — “Sübhâne Rabbike Rabbi’l-İzzeti” — tenzîhin kâmil ifadesi
• Kur’ânı Kerîm: İsrâ 17/110 — “Allah de, Rahman de; hangisini zikrederseniz O’nundur”
• Kur’ânı Kerîm: Hadîd 57/1 — “Göklerde ve yerde olanlar Allah’ı tesbîh eder”
• Kur’ânı Kerîm: Yâsîn 36/82-83 — “O hiçbir şeyin O’na benzemediği Allah Sübhândır”
• Hadîsi Şerîf: Müslim, Tahâret 1; Tirmizî, Da’avât 86 — “Sübhânallâh ve’lhamdu lillâh göklerle yer arasını doldurur”
• Hadîsi Şerîf: Buhârî, Deavåt 65 — “İki kelime: Sübhânallâhi ve bihamdihi, Sübhânallâhi’l-Azîm”
• Hadîsi Şerîf: Müslim, Mesåcid 144 — Beş vakit namaz sonrası 33-33-33 ve kelimei tevhîd
• Hadîsi Şerîf: Buhârî, Deavåt 66 — “Zikreden ile zikretmeyenin misali, diri ile ölü gibidir”
• Hadîsi Kudsî: Buhârî, Tevhîd 15 — “Kulum Beni zikrederse Ben de onu zikrederim”
• Hz. Mevlânâ Celåleddîni Rûmî: Mesnevî-i Şerîf — “Sen Allah derken seni söyleten O’dur”; tenzîhzikr birliği
• Hz. Yûnus Emre: Dîvån — “Hak’ı bilmek bir günül işidir”; akl ile kalbin ayrı işleri
• Şeyh Necmüddîni Kübrâ: Risâletu’l-Hâim — Tenzîhtehlîltehmîdtekbîr dört zikr
• Şeyh Şihåbüddîn Sühreverdî: Avårifu’l-Maårif — Akli nazar ile kalbi şuhûd farkı
• Şeyh Muhyiddîn İbn Arabî: Fütûhâtı Mekkiyye — Tenzîhteşbîh diyalektiği; elmertebeti başkeddi ve sıfat tasd-îki
• İmam Gazzålî: İhyåu Ulûmi’d-Dîn — Kitåbu’l-Ezkår ve’d-Daavåt; akltenzîh nispeti
• İmam Eş’arî: el-İbâne — Bilâ keyf ilkesi: sıfatları nasıllığı sormaksızın tasdîk
• İmam Måturîdî: Kitåbu’t-Tevhîd — Sıfatların ispat ve tenzîhi
• İmâmı Rabbånî: Mektûbåt — Vahdeti şuhûd ile vahdeti vücûd ayrımı; tenzîhin merkezi rolü
• Tefsîr: Fahreddin Råzî, Mefâtîhu’l-Gayb — Şûrâ 11 ve İhlâs sûresi tefsîri

Sohbetin Tasnîfi

Bu sohbet bir tesbîhin tenzîh manası ile aklın temizlenmesi ve zikrullahın kalbe inişi sohbetidir. Mustafa Özbağ Efendi hazretleri klasik din öğreticilerinin “tesbîh yüceltmek” tarifini tashîh edip, tesbîhin asıl manasının “eksiknoksan sıfatlardan tenzîh etmek” olduğunu ortaya koyarak başlamış; Allâhu Ekber (yüceltme) ile Sübhânallâh (tenzîh) arasındaki manâ farkını açmış; tasavvur (tasarım, hayâl) ile fikir (düşünce) arasındaki klasik İslamî inceliği sergilenmiş; “Hiçbir sıfat senin tasavvur ettiğin gibi değildir” hakîkatiyle dervîşi teşbîhden tenzîhe çağırmış; Ahzâb 41-42’nin tatbik sırasında önce tenzîhi aklî, sonra zikri kalbî olduğunu vurgulamış; nihâyetinde sülûkun üstündeki “O beni zikrettiği için ben onu zikrediyorum” ihlâs mertebesini beyån etmiştir. Sohbet baştan sona akli tenzîh ile kalbi zikr birlikteliğinin sülûktaki merkezî yeri üzerine ders niteliğinde bir akaidtasavvuf beyånıdır.

Kaynak: Mustafa Özbağ Efendi — Sohbet Kaydı | Video: YouTube’da izle | Seri: Zikrullah Sohbet Serisi