Pazar, 15 Kasım 2026
YOLUMUZ NÜBÜVVET YOLUDUR English
Mustafa Özbağ
İrşad & Tasavvuf · Resmî Site
Dervişlik, Sufilik ·

335. Mesnevi Şerhi | «Haddinden Fazla Söz Söyleme»: Tevekkül ve Makam İddiâsı

Mesnevî Başlığı: «Haddinden Fazla Söz Söyleme» Geçen hafta kaldığımız yerden devâm ediyoruz. Bedevî karısının kocasına «lime tekûlûne mâ lâ tef’alûn» denmiştir. Haddinden…


Mesnevî Başlığı: «Haddinden Fazla Söz Söyleme»

Geçen hafta kaldığımız yerden devâm ediyoruz. Bedevî karısının kocasına «lime tekûlûne mâ lâ tef’alûn» denmiştir. Haddinden fazla söz söyleme. Bu sözler doğru olmakla berâber bu tevekkül makāmı senin makāmın değildir. Makāmından ve işinden yukarı söz söylemek sana ziyan verir. «Makten indallâh» hükmü zuhur eder diye nasîhat vermesi.

Kanaatkâr adam ihlâsla yüreği yanarak sabaha kadar karısına bu yolda sözler söyledi. Haddinden fazla söz söyleme. Söylediğin şey doğru olsa bile bu tevekkül makāmı senin makāmın değildir. Kendi hâlinin ve amelinin üstünde söz söylemen sana zarar verir.

Îtirâz Hakîkate Değil, Hakîkat Karşısındaki İddiâya

Burada kadın adama senin söylediğin şey yanlış demiyor. Tam tersine bu söz doğru olmakla berâber diyor. Yâni bu söz doğru asıl îtirâzı neye? Asıl îtirâzı söylediğin hakîkati henüz kendi hâlin olarak yaşamıyorsun. Yâni Hazret-i Pîr’in eleştirisi hakîkatin kendisine değil. Ya eleştirisi insanın hakîkat karşısındaki iddiasına yönelik. Yâni bu mânâdan baktığımızda çok ince bir nokta. Yâni bir kimse kendi hakîkatinin dışında üstünde konuşuyor.

Aslında o hâl ile hâllenmiş değil ama o hâlle hâllenmiş gibi konuşuyor veyâhut da o kendi hâlinin üstünde konuşuyor. Kendi hâlini aşıyor. Yâni aslında bir yerde şataat yapıyor. Haklı bir şataat yapsa eyvallâh. Aslında çok iyi bir dervîş değil ama kendisini çok iyi bir dervîşmiş gibi gösteriyor ki bunun gibi veyâhut da kendisi örnekliyorum zâkir değil zâkirmiş gibi davranıyor. Kendisi şeyh değil şeyhmiş gibi davranıyor. Yâni kendi makāmının üstünde konuşuyor veya kendi hâlinin üstünde konuşuyor veya yapmadığı bir şeyi yapmış gibi konuşuyor veyâhut da görmediği rüyayı görmüş gibi konuşuyor. Yaşamadığı bir hâli yaşamış gibi konuşuyor.

Saff 2-3: «Yapmayacağınız Şeyleri Niçin Söylüyorsunuz?»

Neden bu âyet? Bu âyet neden? O yüzden ey îman edenler, yapmayacağınız şeyleri niçin söylüyorsunuz? Yapmayacağınız şeyi söylemeniz Allâh katında büyük bir gazap ve makt sebebidir. Saff Sûresi âyet 2 ve 3. O zaman buradaki makt çok kuvvetli. Baktığınız zaman böyle sıradan hoşlanmama gibi değil. Şiddetli bir hoşnutsuzluk. Yâni biraz daha böyle nefrete yakın bir kınama. O yüzden normalde bu hani âyet kınamanın ağırlığını vurguluyor bize ve dolayısıyla hani bu beyitlerde geçen «kebure makten indallâh» yâni yapmayacağınız şeyleri söylemeniz Allâh katında büyük bir nefret büyük bir azap gazap sebebidir.

Yapmayacağın bir şeyi söyleme veya yapmayacağın bir şeyi yapacakmış gibi de söyleme. Yapmadığın bir şeyi yapmış gibi de söyleme. Cimrisin kendini cömert gösterme. Benim gibi az zikrediyorsun kendini çok zikrediyormuş gibi gösterme. Benim gibi az ibâdet ediyorsun ama kendini çok ibâdet ediyormuş gibi gösterme. Veyâhut da ahlâkın belirli bir sınırda senin. Sen çok ahlâk ahlâklıymış gibi kendini gösterme. O yüzden bu normalde eğer böyle olursan Allâh katında büyük bir makt sebebi oluyor. Yâni Allâh seni kınıyor. Kınamanın daha üstünde nefreti makāmına doğru gidiyor. Allâh muhâfaza eylesin.

Yapmayan Konuşmasın mı? Hakîkati Herkes Söyleyebilir

O yüzden buradaki incelik yâni normalde bir insan bir şeyi, söylediği bir şeyi %100 yapamıyorsa konuşmasın meselesi çıkmasın buradan. Yâni bâzen de bunu yanlış anlıyorlar. Hani bâzı hadîs-i şerîfler var. Yapmadığınız şeyleri söylemeyiniz diye. Ama ortaya da bir hakîkat var ise bir kimse o yapıyormuş gibi kendisini göstermeden o hakîkati söyleyebilir. Yâni namaz farz. O kimse namazı kılmıyordur ama namazın farziyetini söyleyebilir.

Ya sen namazı kılmıyorsun, namazın neden farz olduğunu söylüyorsun diyemeyiz biz. Hakîkati herkesin konuşmaya hakkı vardır. Yalnız yaşamadığı bir şeyi yaşıyormuş gibi konuşması yanlış. Yâni o hâl ile hâllenmemiş. O hâl ile hâllendiğini söylemesi yanlış.

Doğru Söz Kimden Gelirse Gelsin Doğrudur

O yüzden meselâ birine desek ki biz Allâh’a tevekkül et. Doğrudur bu. Allâh’a güven. Doğrudur bu. Allâh’a yaslan. Doğrudur bu. Bunun kimden gelirse gelsin bu sözler hakîkatse doğrudur bunlar. Ama o hakîkat o yapmayan kimseden de gelebilir. Bu biz onu yanlış karşılamayız. Ama normalde bir kimse dese ki bize, “Ben tevekkül makāmına ulaştım. Tevekkül makāmına ulaştığım için artık hiçbir sebebe sarılmama gerek yok. Hiçbir endişem de…” O zaman bu söyleyen kişiye bakarız biz bunu.

Normalde bir şeyi bilmek ayrı bir şey, bildiğin hâl ile hâllenmek, onu yaşamak farklı bir şey. Bir şeyi bilebilirsin. Bildiğini de söyleyebilirsin. Ama onu yaşamıyorsan onu yaşıyormuş gibi göstermek farklı bir şey. Allâh muhâfaza eylesin.

«Tevekkül Makāmı Senin Makāmın Değil»

O yüzden buradaki beyitte kadın tam buna işâret ediyor. Yâni diyor ki tevekkül makāmı senin makāmın değil. Bu ne demek? Yâni normalde bu beyitlerin kalbi hükmünde bu. Sen tevekkül makamında değilsin. Tevekkül makāmındaymış gibi kendini göstermene, tevekkül makāmındaymışsın gibi kendini söylemene gerek yok. Sen o tevekkül makāmına henüz daha ulaşmadın. Normalde çünkü bu tevekkül makāmı senin için değil. Yâni normal bir Müslümanın kendisince ben tevekkül makāmındayım demesi yanlış.

Tevekkül makāmı kolay bir makām değil. Çünkü bakın kolay bir makām değil. Tam tersine yâni ona söylenecek olan şey şu. Yâni biz tevekkül edelim. Eyvallâh. Ben tevekkül etmeye çalışayım. Bu farklı bir şey. Fakat yâni sen içinde bulunduğun hakîkati, içinde bulunduğun hâli inkâr edip inkâr edip daha üst makāmdan, daha üst dereceden bir şey noktasındaymışsın gibi konuşuyorsun. Bu normalde insan nefsinin hastalıkları bunlar.

Tevekkülü Hiçbir Şey Yapmamak Sananlar

Hazret-i Pîr burada insan nefsinin hastalıklarını anlatıyor hikâyenin üzerine ve normalde yâni çünkü tevekkülü de biz İslâm dünyasında farklı anlıyoruz. Sûfîlerin bir kısmı da bunu farklı anlıyor. Yâni tevekkülü biz hiçbir şey yapmamak olarak algılıyoruz. Yâni tevekkülü biz sebeplere sarılmamak olarak algılıyoruz. Bu dînin kendi özüne aykırı bir hâl. Bakın dînin özüne aykırı bir hâl bu. Yâni İslâm dîni tevekkülü emreder. Hazret-i Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hazretleri hattâ hadîs-i şerîf meşhurdur ya.

Siz kuşlar gibi olsaydınız sabah yuvalarınızdan aç uçar akşama tok dönerdiniz. Tevekküllü konuşan kimseler de bu hadîs-i şerîfi söylerler bize ve bunlarla böyle birkaç tanesiyle bu sûfîlik hayâtının içerisinde tanıştığım, görüştüğüm var. Hiçbir iş yapmıyorlar. Neymiş üstatları? Onları tevekkül emretmiş ama dileniyorlar. Dileniyorlar. Camiden çıkarken bakıyorlar böyle kimden isteyebiliriz. Bu sakallı senin sakalın tam istenecek sakal. Yüzün de temiz. Allâh nazardan saklasın. (Âmîn.)

«Üstâdımız Bizi Seyahate Çıkardı, Size Duâ Ederiz»

Geliyor onun yanına. Selâmünaleyküm. Aleykümselâm. Bir şey diyebilir miyim size? Karşılaşmışsınızdır bunlarla. Bir şey söyleyebilir miyim size? Tabii buyurun. Tamâm mı? Üstadımız bizi seyahate çıkardı. İşte bize bir miktar yardımcı olur musunuz? Size duâ ederiz. Arkasından da bu var. Hani sana çok duâ ederim.

«Adını Soyadını Yaz, Sana Duâ Edeceğim»

Hattâ kimisi artık bu böyle şey moda hâline gelmiş. Ondan sonra bana adını soyadını yaz. Sana duâ edeceğim. Oğlum bana yazıyorsun. Facebook’ta adım soyadın var. WhatsApp’ta adım soyadın var. Twitter’da adım soyadın var. Telegram’da benim adım soyadım var. Bana neden adımı soyadımı soruyorsun? Adını soyadını söyle. Sana duâ edeceğiz. Ya bu ne demek biliyor musunuz? Biz senden dileneceğiz. Biz senden isteyeceğiz. Yâni duanın arkasından o gelecek şimdi.

Teşekkür ederim. Allâh râzı olsun. Yeterince bana duâ eden var diyorum ben. Şimdi küstahça bir söz ama şimdi ne diyecek ya? “Yeterince duâ eden var diyorum ben.” Ondan sonra nasıl yâni diyor? Yaklaşık saymadım ama diyorum 5-10.000 kişi duâ ediyordur bana diyorum ben şimdi. Tamâm mı? O özel duâ edecekmiş. Hiçbiriniz özel duâ etmiyorsunuz bana sanki. Sen asıl söylemek istediğini söyle diyorum ben. Bize yardımcı olur musunuz diyor. Ha söylemek istediği bu.

Bursa Ulu Câmi Çıkışında Bir Hâtıra

Şimdi o kimse kendince tevekkül ehli olduğunu üstatlarının tevekküle tevekkül ehli yapıp onları seyahate çıkardığını söylüyor. Hattâ birisine gençlik ya bizimki Bursa’ya yeni geldiğim zamanlardı böyle. O zaman her tarafımdan ateş çıkıyor benim. Zâten yangınlardayım. O da kalkmış. Beni tam yatsı namazını kıldım. Çıktım Ulu Câmi’den. Ondan sonra bir dakika dedi bana. Ben döndüm. Buyur kardeş dedim. Ondan sonra bir şey söyleyeceğim dedi.

Ne söyleyeceksin dedim. Ben anladım ne söyleyeceğini. Benim cebimde para yok. Benim nefesim kokuyor. O benden yardım istiyor. Benim eve gidecek param yok. Yayan gideceğim ben. Ondan sonra yayan gideceğim. Cebimde para yok. O bana dedi ki, “Yardımcı olur musun?” dedi. Baktım öyle. Kimin cebinde fazlaysa o yardımcı olsun dedim. Kimin cebinde fazlaysa o ona yardımcı olsun dedim. Kaldı bu şimdi. Ondan sonra böyle bir ağır böyle ağır dervîş modlarında.

Ondan sonra üstatları seyahate çıkarmış. İşte seyahate çıkınca o seyahatte ya hani ona tasadduk edersen, ona para verirsen çok sevaba gireceksin. O da sana duâ edecek.

«Seni Seyahate Çıkarana Söyle, Karnını Doyursun»

Dedim üstadınız nerede sizin dedim ben. Samsun’da dedi. Bunun yönünü Samsun’a doğru çevirdim. Dedim seni seyahate çıkarana söyle dedim. Benim karnım aç doyur dedim ben. Nasıl dedim? Basbayağı dedim. Seni seyahate çıkarmış ya dedim. Seni seyahate çıkarana kafanı çevir. Dedim de ki dedim ben açım beni doyur de dedim. Bu kaldı şimdi. Hiçbir şey söyleyemiyor.

Hacı Ebûbekir Baba’nın Yedi Yıllık Seyahati

Bizim dedim üstadımızın üstadının üstadının üstâdını dedim Hacı Ebûbekir Baba’yı üstâdı seyahate çıkarmış. Demiş evladım üstünü de soyacaksın demiş. Üstü çıplak yâni. O da böyle çok edepliymiş. Efendim nasıl yapayım demiş. İkinci bir emir gelinceye kadar üstün çıplak olarak seyahat edeceksin demiş. Sûfîlik öyle kolay bir zanaat değil. Tabii soymuş üstünü. Demiş yedirlerse yiyeceksin. Bindirlerse bineceksin. Yatırlarsa yatacaksın.

Ondan sonra demiş, “Rüyanda gördüğüne yürüyeceksin. Nereyi görüyorsan.” 7 yıl seyahat hâlinde oluyor. 7 yıl. Bu ayrı bir sohbet konusu. Ama istemek yok, açım demek yok, uykusuzum demek yok. Bizim dergâhımızın en önemli özelliği budur. Biz istemeyiz demiş. Yedirlerse yiyeceksin. Yalnız içirlerse içeceksin. Yatırlarsa yatacaksın. Bindirirlerse yâni bir adam yolda gidiyor. At arabası var. Bin dervîş binecek. Bir de rüyanda gördüğün yere gideceksin demiş. Rüyanda gördüğün yere gideceksin. Oturdun yakaza hâlinde nereye gidiyorsun?

İstanbul’dan Tanta’ya: Rüyâda Görülen Yere Gitmek

İşte o zaman için İstanbul’da Mahmûd Hüdâyî Dergâhı’ndan çıkıyor yola. Bursa’yı Bursa’ya geliyor. Bursa’da böyle meczûbâne bir şekilde yaşıyor. Diyelim ki nereyi gördü? Konya’yı gördü. Konya’ya gidiyor. Tabii Bağdat, Şam, Kudüs dolaşıyor. Mekke haccını yapıyor. Ondan sonra rüyâ Medine’ye geçiyor. Medine’den rüyayı görüyor. Tanta’ya geçiyor. Tanta’da tekrar orada halvet ediyor. Halvetten sonra Tanta’dan çıkınca Abdurrahim Tantavî Hazretleri icâzetini mühürlüyor.

Abdurrahim Neşabi Hazretleri de oradaymış. O da onun icâzetini mühürlüyor. O Rufâî’den veriyor. Sanamerli Ahmed Efendi de Sanamer… Erzurum’daki Sanamerli Ahmed Efendi ile Çorum’da Hacı Ebûbekir Baba Tanta’dan ikisi aynı anda icâzet alıyor. Abd… Ebûbekir Efendi normalde beş tarîkattan icâzet alıyor. Sanamerli Ahmed Efendi bir tek Rufâî’den icâzet alıyor. O onlar Sanamerli Ahmed Efendi’nin dergâhıyla bizim Çorum’daki dergâh kardeş dergâh.

Yâni öyle bize anlatıldı. Benim yeni dervîş olduğum zamanlar. Tabii Sanamerli Ahmed Efendi’nin artık çocukları mı ne götürüyordu en son Şeyh Efendi’nin zamânında. Şimdi kim var? Kim götürüyor şimdi orada? Onu bilmiyorum. Onlar bir tek Rufâî’den.

Üstü Çıplak Seyahat: Kolay Bir İmtihan Değil

Şimdi normalde hani yed… yedirirlerse yiyeceksin, içirlerse içeceksin, giydirirlerse giyeceksin. Tabii Hacı Bekir Baba giymiyor rüyasına varıncaya kadar. Herkes de diyormuş: Neden böyle çıplaksın? Kolay bir şey değil yâni. Saçı sakalı ağarmış bir kimse, üstü çıplak. Kolay bir imtihan değil. Şimdi millet terliğine çıkarma diyoruz. Terliğini çıkar diyoruz. Terliğine çıkarmıyor millet. Nerede şimdi adama diyorsun ki ilk defa hacca gelenler saçlarını kökten kessinler.

Ben kesmesem olmaz mı diyor. Lan oğlum ne ama o zaman üstatla sen hacca geldin? Kes dediğinde keseceksin. E saçı kıymetli onun kesmeyecek. Örnek üstünü soy demiş üstâdı. Üstâdın üstünü soymuş.

Kuş Tevekkülü Yuvasında Oturarak Yapmadı

Şimdi tevekkül bu mânâda hani hareket etmemek değil. Kuş tevekkülü yuvasında oturaraktan yapmadı. Hadîs-i şerîfi doğru anlamak lâzım. Kuş ne yaptı? Yuvasından uçtu. Rızkını aramaya gitti ve dönüşünde tok olarak döndü. Sen yuvadan uçmazsan tok olarak dönmezsin. Sen çalışmazsan… Sen evinde oturaraktan iş ararsan iş bulamazsın. Sen her gittiğin işte 3 gün çalışırsan iş bulamazsın sen. Sen normalde disiplinli değilsin. Sen çalışkan bir insan değilsin.

Bak çalışkan bir insan değilsin. Her gittiğin yer mi kötü? Çalışkan değilsin sen. Evinde oturuyor musun? Evet. İhtiyâcın var mı? Evet. Evinde oturaraktan ihtiyacını göremezsin. Çalışacaksın.

Hamallık, Amelelik: Günlüğü Üç Bin Lira

Yâni bugün hambal olan, hamballık yapan küçümsemiyorum. Günlüğü 3-4.000 liraya gelir. İnşaatta gitse adam normalde inşaatta yâni amelelik etse 2-3.000 lira günlük para alır. Abdurrahim inşaat amelesi kaç para alıyor günlük? 3.000 lira alıyor. Hiç hiçbir işten anlamayan bir kimse günlük 3.000 lira alıyor. Bitti. Hiçbir işten anlamasan günlük 3.000 lira yömeyen var. 5 gün çalışsan haftalığın 15.000 lira. Aylığın 60.000 liraya geldi.

5 gün çalışacaksın. He iş yok. Otur Allâh otur. İş yok. İyi otur. Oturaraktan iş mi bulacaksın? Hayır. Çalışaraktan iş bulacaksın. Koşturursan mücâdele edersen iş bulacaksın. Koşturmazsan mücâdele eder etmezsen iş bulabilir misin? Yok. Hayır.

Muhtarla Konuşma: Deveci Armudu Toplamak

Az önce muhtar diyordu. 3.000 lira mı 4.000 lira mı ne günlük yömiye veriyoruz diye. Muhtar içeride mi? Nerede muhtar? Günlük yöme. Ne kadar? Erkek 2.500 kadın 800 lira. Ne toplayacaklar? Deveci armudu toplayacaklar. Kaç saat günlük? Sabah 7, akşam 5. Erkek kaç para alacak? 2.500 lira. Dönüşte armut da veriyor musun yanında? Tamâm. Benim bile gidesim geldi. Bu kaç tâne armut veriyorsun? Sınırsız bana mı herkese mi? Yok yapma ya. Yeter dağıtma ya.

Şimdi ben daha önce karpuz toplamaya biz karpuz kırmak diyoruz bizim orada. Ya sabahle gidiyorsun bir kamyon karpuz kırıyorsunuz böyle 6-7 kişi. Onu kırdıktan sonra kişi başına iki tâne karpuz veriyor herkes. O iki karpuzu da alıyorsun yanında. O gelenek sizde de var o zaman âdet. Evet. Bak 2.500 liraymış günlük yöme. Ne yapacak? Armut toplayacak. Bitti. Var demek iş. Bak inşaatta çalışırsan 3.000 lira, tarımda çalışırsan 2.500 lira. Bitti.

Tevekkül: Elinden Geleni Yapıp Sonucu Allâh’a Bırakmak

O zaman normalde tevekkül ehli demek çalışmamak demek değil. O kimse hani çalışmıyor ya kendisini kanaat ehli, tevekkül ehli olarak gösteriyor. Bedevînin bedevî karısı da diyor ki ona, “Sen tevekkül makamında değilsin. Sen kanaat makamında değilsin. Neden o makāmdan bahsediyorsun?” O zaman tevekkül ne? Elinden geleni yapmak ve sonucunu Allâh’a bırakmak. E sen elinden geleni yapmıyorsun ki. Sen senin zirve nereye kadar bilmiyorsun ki. Elinden ne geldiğini ne gelmediğini de bilmiyorsun.

Erkek Adam İşsiz Dolaşır mı?

Benim en çok böyle erkeklerin üzerinde canımı sıkan şey o kimsenin işsiz dolaşması. Bir erkek adam işsiz dolaşır mı ya? Bir şeyin ucundan tut. Bir şeyin ucundan tut. Biz pazarda maydanoz sattık, limon sattık, karnabahar sattık, pazarcılık yaptık, tarlada çalıştık, kaynakçılık yaptık, ayakkabıcılık yaptık, pazarcılık yaptık, garsonluk yaptık. Çalışmaktan insan zarar etmez. Çalışmayacak tevekkül ehliymiş. Lâf o. Allâh muhâfaza eylesin. (Âmîn.)

O yüzden çalış, gayret et, mücâdele etsen. Sonuç Allâh’a âit. Ayrı mesele. Senin istediğin olmadıysa sen tam çalışmamışsındır. Sen tam mücâdele etmemişsindir. Allâh muhâfaza eylesin. (Âmîn.)

«Gezen Tilki Yatan Aslandan Hayırlıdır»

O yüzden normalde hani tam tevekkül etseydiniz. Hadîs-i şerîf öyle ya kuşlar gibi hani yuvalarınızdan uç aç gider tok dönerdiniz. İyi ama kuşlar yuvalarından çıkıp da gidiyor. Kuşlar yuvalarında kalmıyor. Sen de yuvandan çık. Allâh rahmet eylesin. Şeyh Efendi’nin bana meşhur tavsiyesi: Mustafa Efendi buyurun efendim. Gezen tilki yatan aslandan hayırlıdır oğlum. Gezen tilki yatan aslandan hayırlıdır. Yâni sen çalışmak için mücâdele et.

Tevekkül çalışmamak değil. Tevekkül yan yatıp yatmak değil. Allâh muhâfaza eylesin. O zaman kuş yuvada oturup rızık beklemiyor. Sabah aç çıkıyor. Yâni çıkarken aç olarak çıkıyor. Hareket ediyor. Bir fiiliyat dönerken de tok olarak dönüyor. Ve normalde Allâh’a tevekkül ediyor ama çalışaraktan tevekkül ediyor. Koşturaraktan tevekkül ediyor. Hedefine yürüyerekten tevekkül ediyor. Yürümeden değil. Allâh muhâfaza eylesin.

Söz Doğru, Amel Doğru Değil

O zaman buradaki Mesnevî’deki mesele adam çalışmadan kendisini tevekkül makamında gösteriyor. Yâni söz doğru, amel doğru değil. Sözle amel birleşmedi. Sözle amelin birleşmesi lâzım. Ve Hazret-i Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hazretleri bu sözle amelin birleşmesiyle alâkalı çok hadîs var.

Ama en enteresanı şu. “Kıyâmet günü bir adam getirilir, cehenneme atılır. İnsanlar ona, “Sen bize iyiliği emretmiyor muydun? Kötülükten sakındırmıyor muydun?” diye sorarlar. O: “Evet, insanlara iyiliği emrediyordum fakat kendim yapmıyordum. Kötülükten sakındırıyordum fakat kendim yapıyordum da. Ya normalde o zaman burada asıl mesele doğru sözü söylemek değil. Ya asıl mesele insanın başkasına söylediği hakîkati kendisinin yaşaması.

Birinci Hatâ: Sözü Hâl Zannetmek

O zaman Mesnevî’deki bu adamın hatası ne? Bu adamın hatası var. Bedevînin hatası var. Burada hatası ne? Birinci hatâ sözü hâl zannediyor. Yâni sözü bir şeyi söyledi. O hâl onda kendisinde zannediyor. Sözü hâl zannetmek. O zaman normalde bir insan ben tevekkül ettim diyebilir ama tevekkül hakkında konuşmak başka. Tevekkül ehli olmak başka. Siz tevekkül hakkında sohbet edebilirsiniz. Tevekkül hakkında sohbet edebilirsiniz ama tevekkül ehli olmak başka bir şey. O zaman buradaki bir şeyin ilmi sizde olabilir. O hâl ile hâllenmek başka.

Söz ile Hâl Birbirini Tutmuyor

Bugünün Müslümanların, dünün Müslümanların da Âdem’den itibâren Müslümanların en büyük handikaplarından birisi söz ve hâl birbirini tutmaması. Yâni rüşvetin haram olduğunu söyleyen kimse kendisi rüşvet alıyor. Hani namustan bahseden kimse kendisi namussuzluk yapıyor. Yâni biz yetimin, fukaranın bir kuruşuna tenezzül etmeyiz diyen yetimin fukaranın parasını yiyor. Biz haksız kazanca karşıyız diyen haksız kazancın içinde oluyor.

Yâni fakfunculara kızan kimse kendisi fakfuncu çıkıyor. Faize karşıyız diyen Diyanet kendisi gidiyor parasını faize yatırıyor. Aa nasıl basma ya? Hani çıktıydı ya basına. Diyanet parasını faize yatırmış. Ondan sonra gelen faizi de diyor sonradan tepki gelince onu da diyor biz diyor hazineye sevk hazineye bıraktık diyor. E şimdi son bomba patladı. Diyanet Vakfı da fakfuncu çıktı. Fakfuncu yapıyor. Haydi o da foncu. O da paraları fona yatırmış. Daha kim bilir nerelere yatırdılar o zaman.

«Söylediğinle Amelin Tutmadı»

Söylediğinle amelin tutmadı. Sen millete nasîhat edeceksin. Dünyâya dalmayın, dünyâya tapınmayın diyeceksin. Ee Diyanet Vakfı da dünyâya tapınmış. Milletin hac, umre, zekât, fitre paraları gitti. Nereye? Vakfına gitti. Zarar mı etti? Battı mı çıktı mı? Bilen yok. Ne kadar zarar etti? Ne kadar kâr etti? O da bilen yok. Camilerde topla. Nasıl olsa karşılığında bir ürün yok. Cumaya gelmiş millet. Cumadan çıkanlardan topla. Her hafta, her hafta.

E 28 trilyon para. Türkiye’nin en zengin vakfı Diyanet Vakfı. En zengin vakfı. Hiç kontrol edilmeyen, incelenmeyen vakıflardan birisi.

İkinci Hatâ: Makāmını Olduğundan Yüksek Göstermek

İkinci hatâ ne? Kendi makāmını olduğundan yüksek göstermek. Ne yapıyor bedevî? Kendi makāmından üstün bir makām gösteriyor kendisine. Allâh muhâfaza eylesin. O zaman normalde kendi makāmından üstün bir makām gösterince bunu Hazret-i Pîr diyor ki sen bu hâlde değilsin. Bu makāmda değilsin. Yâni kendi kadem ve makāmından pek ziyade söyleme. Yâni bulunduğun yerden konuş sen diyor ona. Bulunduğun yerden konuş. O bulunduğu, o bulunduğu yerden konuşmuyor.

Sûfî Makām İddiâsında Bulunmaz

Ya bu normalde hani ehli tasavvufun da sûfîlerin genel prensiplerinden birisidir. Bu makām iddiasında bulunmaz sûfîler. Siz o kimseye halifelik verseniz dahi o ben halifeyim demez. Siz ona nakiplik verseniz ben nakîb nakîbim demez. Bunu söylememesi gerekir. Meselâ bir kimse şeyh olabilir. Bu eski sûfîlerin, eski sûfîlerin ölçüsüdür. Kendi içlerinde kaidesidir. O ben şeyhim demez, ben veliyim demez, ben mürşid-i kamilim demez.

Bunu söylemez aslâ. Veyâhut da ben şuyum, ben buyum demez. Bu sûfîlikte önemli bir kaidedir. Ben dervîşim demez. Biz dervîş olmaya çalışıyoruz da. Biz sûfî olmaya çalışıyoruz. Biz dervîş olmaya çalışıyoruz. Biz iyi insan olmaya çalışıyoruz. Biz bu yolda yürümeye çalışıyoruz. Çünkü makām iddiası boş bir iddiadır. Makām iddiası şeytânî bir iddiadır.

İlk Makām İddiâsını Şeytan Yaptı

İlk iddiayı kim yaptı bu konuda? Şeytan yaptı. Ne dedi? Ben Âdem’den üstünüm dedi. Ben ateşten ve nûrdan yaratıldım. Oysa o çamurdan yaratıldı. Ben ona secde etmem dedi. İlk makām iddiasında bulunan şeytandır. O yüzden bir kimse makām iddiasında bulunuyorsa o şeytanın yolundadır. O Allâh ve Resûlü’nün yolunda değildir. Bir kimse makām iddiasında bulunamaz. Bir sûfî makām iddiasında bulunamaz.

Eski Sûfî Âdâbı: Esmâ ve Makām Sorulmaz, Söylenmez

Önceden edeptir bu. Bir dervîşe sen hangi esmâdasın diye sorulmaz. Edeptir. Sen hangi makāmdasın diye sorulmaz. Edeptir. O dervîş de ben şu makāmdayım demez. Edeptir bu. Ben şu hâldeyim. Şu makāmdayım. Şu esmâdayım. Bunu dervîş söylemez. Bunlar eski sûfî âdâbıdır. Ama ne yazık ki bunların hiçbirisi de kalmıyor.

«33.000 Allâh Diyoruz»: Dil Zikrediyor, Kalp Değil

Gün geçtikçe bunlar ortadan kayboluyor. Adam günlük esmâsını virdiğini söylüyor. Bana diyor ki biz 33.000 Allâh diyoruz diyor. Hareketi bu. 33.000 Allâh diyormuş. Kulağına eğildim. Eşine küfretme o zaman bir daha dedim. Sen eşimi tanıyor musun diyor. Bir daha 33.000 Allâh deyince sen eşine küfretmemen lâzım. E küfrediyorsan dilin zikrediyor kalbin değil. Allâh muhâfaza eylesin. O yüzden makām iddiası tehlikeli bir iddiâ.

«Allâh’tan Başka Hiçbir Şeyi Düşünmüyorum» Diyene

Hani bazıları şöyle der: “Ben Allâh’tan başka hiçbir şeyi düşünmüyorum. Yapma. Yapma. Sana bunu soran mı oldu? Bâzen dervîş kardeşlere diyorum, “Tevhîde devâm et. Lâ ilâhe illallah’a devâm et.” Ben söylüyorum zâten. Allâh Allâh. Şimdi kırmak üzmek istemiyoruz. Kırmak üzmek istemediğimizden susuyoruz. Söylemişsin dilinle söylüyorsun ki tecellî etmiyor senin üzerinde diyeceksin. Kırılacak, dökülecek ortalık. Deme ya. İnşâallâh der.

Ben daha da zikrullâhı, tevhîdi gönlümde, içimde oturtmaya çalışayım de. Yok. O söylüyormuş zâten. O söylüyorsa ona bir şey söylemenin bir anlamı kalmadı.

«Sen Geylânî misin?»

Yâni normalde işte normalde rızık peşinde ben koşmuyorum. Allâh Allâh. Ne kadar büyüksün sen ya. Rızık peşinde koşmamış. Bir de Geylânî Hazretlerinin sözü var ya onu da arkasından söylüyor. Olmuş ermiş. Şaşarım o kimsenin aklına ki rızık onun peşinden koştururken o rızkının peşinden koşar. Hani sen Geylânî misin? Bir de onu söylüyor. O sözü Geylânî Hazretlerinin söylemeye hakkı var. Senin hakkın yok. Sen o hâlle mi hâllendin? Uçma yukarılarda.

Uçtuğun da yok zâten de kendi kendine uçtuğunu zannediyorsun. Yâni bunun yaşamadığını söyleme. Kendi üzerinde varmış gibi gösterme. Riyâya giriyor. Riyâ Allâh muhâfaza eylesin.

Üçüncü Hatâ: Yüksek Makāmdan Nasîhat Etmek

O zaman üçüncü hatâ ne? Başkasına yüksek makāmdan nasîhat etmek. Bedevînin üçüncü hatası başkasına yüksek makāmdan nasîhat etmek. Bir başkasına anlayamayacağı dilden konuşmak. Bir başkasına girift kelimeler konuşmak. Bir başkasına sanki çok erdemli, çok hikmetli konuşuyormuş gibi konuşmak. Bir başkasına böyle sanki o çok üstün dervîşmiş gibi konuşmak. Adamın başını yakar bunlar. Dervîşin başını yakar. Alçak gönüllü ol, tevazulu ol.

Yükseklerden uçuyormuş gibi kendini gösterme. Birisi gelir olmayan kanatlarını kırıverir. Senin tüylenmemiş kanatlarını… Bir ömür boyu kanatsız kalırsın. Uçamazsın. Yapma.

Gösteriş ve «Hatâ Yapsam Rüyâmda Görürüm» Diyen

E şimdi o zaman Hazret-i Pîr burada dervîşlik yolunda gidenlerin müminlerin hatalarını gösteriyor bize. Olduğundan fazla göstermek kendini yolda giderken böyle baba dervîş gibi gitmek, elinde tespih böyle boynuna git, boynunu da bükmüş öyle gitmek. Gösteriş, şataat, şatafat veya eşine karşı bizim kardeşlerde de var. Ben bir hatâ yapsam rüyâmda görürüm. Otur oturduğun yere ya. Otur oturduğun yere. O bir hatâ yapsa rüyâsında onu îkāz ederlermiş.

O büyük zâtlardan ya rüyâsında îkāz edecek. O çok kıymetli. Cenâb-ı Hak onu koruyacak, muhâfaza edecek. Böyle aman diyecek gül bebek. Ondan sonra pembe pamukların içerisinde dur yatıralım seni. Aman pışpışlayalım. Sen bir hatâ yapma. Öyle ya. O çok büyük zât çünkü. O bir şey yaparsa kesin rüyâsında onu îkāz ederler. O yüzden küfretmeye devâm etsin o hanımına. Hakaret etmeye devâm etsin. O hanımına harçlık vermemeye devâm etsin. Hanımını beş kuruşsuz dolaştırmaya devâm etsin. Bir de hanımına lâf söylesin. Tabii ya o hatasız, kusursuz ya.

Torna, Freze, CNC: «Sıfır Hatâ»

Frezeden çıktı o yâni. Tornadan çıktı. Şimdi frezeden daha yüksek modeller çıktı herhalde değil mi tornada? Değil mi? Ne var şimdi? CNC’ler var değil mi? Sıfır hatâ. Biz o tornadan çıkanlar hatalı şimdi artık değil mi? Boynu kumpasla ölç işin gücün yoksa. Öyleydi bizim okul zamanımızda elimize birer kumpas veriyorlardı. Eğele Allâh e… Ben demirciydim. Eğeliyorsun kumpasla ölçüyorsun her tarafını. Bir de düz yapacaksın onu. Teraziye tutuyorsun.

Olmuyor. Götürüyorsun hocaya. Hoca bizim arkamızdan atıyordu parçayı. Olmamış diye. Olmazsa bir de parça parası veriyorduk biz. Ne … okuduk. Allâh bizi affetsin.

«Önce Kendi Hâline Bak»: Bakara 44

O yüzden normalde adam karısına uzun uzun tevekkül et. Allâh’a güven. Dünyâya bağlanma gibi yüksek hakikatlerden söz ediyor. Fakat kadın ona önce kendi hâline bak diyor. Önce kendi hâline bak diyor. O zaman sen kendi hâline bakmıyorsun. Yüksekten uçuyorsun. Birisi der ki önce kendi hâline bak. Allâh muhâfaza eylesin. O yüzden insanları iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz? Bakara âyet 44. O zaman sen kendini unutma. Önce kendine nasîhat et.

Önce kendine nasîhat et. Allâh muhâfaza eylesin. O zaman normalde o ahlâkî bir tehlike, sûfî tehlikesi. Sen başkasına nasîhat edip kendin yaşamıyorsan, başkasına söyleyip kendin yapmıyorsan bu büyük bir tehlike. Yapmadıklarınızı söylemeyeniz var ya âyet-i kerîme bunlar büyük tehlike. Hakîkati konuş ama yapmadıklarını yapıyormuş gibi gösterme. O yüzden normalde de ki ben bunu yapmıyorum ama bu işin hakîkati bu. Ben gece namazı kılamıyorum ama gece namazı kılmanın şöyle fazîletleri var. Bu ayrı mesele. Allâh muhâfaza eylesin.

Kusurun Olsa da Doğruyu Söyleme Yükümlülüğün Kalkmaz

O yüzden bir insanın burada da Müslümanların böyle bir tipik bir hatası var. Tipik hatası şu. Senin kusurun olabilir. Sen kusurlu bir şekilde yaşayabilirsin ama doğruyu söyleme yükümlülüğün ortadan kalkmaz senin. Bunun tekrar altını çiziyorum. Sen kusurlu olabilirsin, hatalı olabilirsin. Herhangi bir ameli işlemiyor olabilirsin. Bu senin doğruyu, hakîkati, gerçeği söylemene engel değildir. Sebebi şu. Eğer biz doğruyu, hakîkati kendi kusurlarımızdan dolayı söylemezsek doğruyu, hakîkati konuşan kimse kalmayacak.

Bizler kusursuz, hatasız insanlar değiliz. Biz günahsız insanlar değiliz. Ama hak ve hakîkatin sustuğu, hak ve hakîkatin susturulduğu bir zamanda sûfîler yaşayamasalar dahi kusurları da olsa hak ve hakîkati cesaretli bir şekilde söylemeleri gerekir. Ama burada ince çizgi şu: Kendisini yüksek makāmda göstermemek şartıyla kendisini o hakı, o hakîkati yaşıyormuş gibi göstermemek şartıyla. Çünkü zaman, hak ve hakîkatin haykırılması gerektiği bir zaman.

Ha biz kendimizce mümkün olduğunca yanlışlıklarımızdan, eksikliklerimizden, günahlarımızdan arınmaya çalışıp bunları tekrar yapmamaya çalışacağız bir sûfî prototip olarak. Ama bunun yanında benim eksiğim var, benim kusurum var, benim hatalarım var. Bana mı düşmüş hakkı ve hakîkati haykırmak demek? Şeytanın vesvesesi. Bu zamanda şeytanın vesvesesi. Şeytan seni hak ve hakîkati konuşmaktan uzaklaştırıyor. Şeytan seni gerçeği, hakkı, hakîkati teblîğ etmekten uzaklaştırıyor.

Günahsız Kimse Yok; Tövbe Eden Günah İşlememiş Gibidir

Gönül arzu eder ki hepimiz doğru insanlar olarak yaşayalım. Yâni eksiğimiz, kusurumuz olmasın. Bizim hepimizin de eksiği eksiği ve kusuru var. Hiçbir kimse yoktur ki bir günah onun perçeminden tutmamış olsun. Hadîs-i şerîf. Hiçbir insan yoktur ki bir günah onun perçeminden tutmamış olsun. Nicedir o ümmetin hâli yâ Resûlallâh? Tövbe edenler, tövbe edenler hiç günah işlememiş gibidir. Bu ümmetin hâli ne olacak deyince tövbe edenler hiç günah işlememiş gibidir diyor.

O zaman tövbe edip tövbe edip yolumuza devâm edeceğiz. Hak ve hakîkati anlatacağız insanlara. Ama kendimize sanki biz o hak ve hakîkatin en üst seviyesindeymişiz gibi göstererekten değil. Tevazuyu elden bırakmamadan, acziyeti elden bırakmadan, günahlarımızı gözümüzün önünde görmeden değil, günahları gözümüzün önünde görelim, tövbe edelim. Biz acziyetimizi Allâh’ın önünde acziyetimizi bilelim. Allâh’ın önünde bizim hatâmız, kusurumuz, eksikliklerimiz, yanlışlıklarımız var.

Onu görelim. Ve nasîhat ederken, insanlara anlatırken tepeden konuşmayalım, yüksekten uçmayalım. Biz tevazuyla, ince bir ahlakla, incelikle insanlara anlatalım.

«Ben Günah İşlemiyorum» Diyen

Evet. Eksiğimiz, kusurumuz var, yanlışlıklarımız var, günahlarımız var. Var. Bunu böyle düşünmeyen kimse de günâh-ı kebâir işlemiş olur. Ben günah işlemiyorum diyen kimse günâh-ı kebâir işlemiş olur. Ben günahtan münezzeh… münezzehim diyen kimse ise dinden îmandan olur. Allâh muhâfaza eylesin. (Âmîn.) Bu bir tek Hazret-i Muhammed Mustafa için geçerlidir. Şimdi bir kısım küstah akılsızlar Hazret-i Muhammed Mustafa da günah işledi diyorlar. Bunlar ne yazık ki bizim inancımızı ifsâd etmeye çalışan bozuk insanlar. Allâh muhâfaza eylesin. (Âmîn.)

Hakîkati Anlatmak Ayrı, Temsilcisi Gibi Görünmek Ayrı

O zaman biz iki şeyi birbirinden ayırt edeceğiz. Bir hakîkati anlatmak. Biz bunu ayırt edeceğiz. Bu zamanda biz hakîkati anlatmamız gerekiyor. İki, kendini o hakîkati tamamlamış bir temsilci gibi göstermeyeceğiz kendimizi. Bundan sakının. Bakın bundan sakının. Bu insanı perişan eden bir hâl. Allâh muhâfaza eylesin. O yüzden normalde sen de benim gibi tevekkül ehli ol. Allâh muhâfaza eylesin. Sen de benim gibi hakîkat ehli ol. Allâh muhâfaza eylesin.

Sen de benim gibi dervîş ol. Allâh muhâfaza eylesin. Bunlar tehlikeli sözler. Sen de benim gibi mü’min ol. Tehlikeli sözler bunlar. Biz mü’min olmaya çalışıyoruz. Dervîş olmaya çalışıyoruz. Hakîkat ehli olmaya çalışıyoruz. Tevazu ehli olmaya çalışıyoruz. Tevekkül ehli olmaya çalışıyoruz. Biz o yüzden sûfî yoluna girdik. Kendimizi terbiye etmek için, nefsimizi terbiye etmek için, Allâh indinde acziyetimizi göstermek için. Ben bunu çok iyi biliyorum deme. Otur oturduğun yere.

Mûsâ Aleyhisselâm: «Senden Daha Âlim Kimse Var mı?»

Bir bilenden fazla bilen var.

Hani Mûsâ Aleyhisselâm’a birisi sormuş ya, “Ya Mûsâ senden daha âlim bir kimse var mı?” “Yok herhalde.” demiş. Soran öyle sorulmuş. Yeryüzünde senden daha âlim bir kimse var mı? Demiş. Mûsâ Aleyhisselâm da yok. Yok demiş. Cenâb-ı Hak onunla konuşmayı kesmiş, muhabbeti kesmiş. Mûsâ Aleyhisselâm tasını tarağını toplamış Tûr-i Sînâ’ya. Demiş ki, “Ya Rabbi, benimle konuşmayı kestin. Ne hatâ yaptım da ben konuşmayı kestin benimle?

Ya Mûsâ filânca yerde filânca adam sana böyle söyledi. Sen de kalktın benden daha âlim bir kimse yok yeryüzünde dedin. Bu Allâh’ın taaccubuna gitti demiş. Var çünkü yeryüzünde demiş. Mûsâ Aleyhisselâm diyor ki, “Ya Rabbi, o her kim ise onu bana göster. Ben ona tâbi olmak istiyorum.” “Ben ona tâbi olmak istiyorum” diyor. O zaman diyor ki denizin kenarına git. Orada diyor kuru balık canlandığında orada Allâh’ın bir kulu var. Hızır’la buluşuyor.

Tabii bunun üzerinde müteşabih bir sürü şey konuşabiliriz. Ayrı mesele. Evet. Yâni bulunduğu yerde deniz ne arıyor? Ayrı bir mesele bunlar. Coğrafi olarak baktığınızda Mûsâ Aleyhisselâmın o zaman yaşadığı yerde deniz ne arıyor? Ayrı bir mesele o. Neyse biz sohbetimize dönelim. Yukarıdan konuşmak yok. Tevazulu ol. Tevazu ehli ol.

«Âdemoğlunun Sözlerinin Çoğu Aleyhinedir»

O zaman hadîs-i şerîf Âdemoğlunun sözlerinin çoğu aleyhinedir. Ancak iyiliği emretmek, kötülükten sakındırmak, Allâh’ı zikretmek bundan müstesnadır. Aslında hadîs-i şerîfin metnine iyice bir daha baktım dün akşam. Hani dedim böyle mi sıralanmış? Ben de bu ara zikir takıntılığı var ya. Hadîs-i şerîfin metnine iyice bir daha baktım. Arapçasına baktım. Benim Arapçam yok. Ben oradan buradan böyle şeylerle ne bunlarla götürüyorum işimi.

Yâni öyle arabiyetim benim çok yok. Allâh muhâfaza eylesin. Hadîs-i şerîf şöyle. Âdemoğlunun hadîs-i kudsî bu. Âdemoğlunun sözlerinin çoğu aleyhinedir. Ancak iyiliği emretmek, kötülükten sakındırmak veya Allâh’ı zikretmek bundan müstesnadır. Veya var orada. Yâni ardı ardına sıralamamış, Allâh’ı zikretmeye ayırmış. Yâni kötülükten iyiliği emretmek, kötülükten sakındırmak veya Allâh’ı zikretmek. Veya Allâh’ı zikretmek. O zaman ve Allâh’ı zikretmek değil veya yâni sen kötülükten sakındırma, iyiliği emretmede çok maharetli olamayabilirsin.

Bu konuda yeterli de olabilir. Yetersiz de olabilirsin. Öyle ya bunları yapabilmek için ilim ehli olman lâzım. E bunları yapamayabilirsin ama Allâh’ı zikretmeyi yapabilirsin. Bunun için önünde bir engel yok. Bu üç hâl müstesna aleyhineymiş. Üç hâl ne? İyiliği emretmek, kötülükten nehyetmek veya Allâh’ı çokça zikretmek. O zaman zarar etmiyor.

Söz, Kalp ve Amel Birleşecek

O zaman Mesnevî’deki haddinden fazla söz söyleme ifâdesi muhteşem bir ifâde. Haddinden fazla söz söyleme. Çünkü sûfî ahlakında çok konuşmak değil. Sûfî ahlakında sözün hakikatle yâni amelle veya birleşmesi önemlidir. Söz ve eylem birbirini tamamlaması gerekiyor. Söz ve hakîkat birbirini tamamlaması gerekiyor. Yâni senin söz, kalp ve amel. Söz, kalp, amel bu üçünün birleşmesi gerekiyor. Üçlü teslis inancı gibi aklınıza gelmesin ha.

Allâh muhâfaza eylesin. Yâni söz ne? Ağzından çıkan söz. O zaman kalp ne orada? Niyet. O söz, niyet ameli getirmesi gerekir. Yâni söz, niyet ameli getirecek veya niyet, söz ameli getirecek. Eğer amel gelmiyorsa o zaman normalde sıkıntı var.

«Kalbim Temiz» Demekle Olmuyor

Yâni bu böyle kalbim temiz demekle olmuyor. Bizim toplumumuzda bir de o var ya hani onun kalbi temiz. İbâdet etmesine gerek yok. Namazmış, abdestmiş, oruçmuş, zikirmiş, zekâtmış, hacmış. Onun bu tip şeylere ihtiyâcı yok. Neden? Kalbi temiz onun. Allâh muhâfaza eylesin. Evet, kalp önemli. Hadîs-i şerîfte Allâh sizin bedenlerinize ve sûretlerinize bakmaz. Fakat kalplerinize ve amellerinize bakar diyor. Kalplerinize ve amellerinize bakar.

Müslim’de geçiyor hadîs-i şerîf. Allâh sizin bedenlerinize ve sûretlerinize bakmaz. Allâh sizin kalplerinize ve amellerinize bakar. O zaman normalde söz, kalp, amel birbirleriyle normalde endeksli, birbirleriyle tutarlı olması gerekiyor. Ya normalde eğer ki o söz, kalp, amel birbirleriyle tutarlı değilse senin dış görünüşün de önemli değil. Allâh muhâfaza eylesin. Senin o zaman kendince kılı kıyafetin de önemli değil. Senin sözün de önemli değil. Neden? Yâni amelle senin o sözün birbirini tamamlamadı çünkü. Allâh muhâfaza eylesin.

Biliyorum, Yaşıyorum, Oldum

Ve Mesnevî devâm ediyor. Diyor ki, “Kendi makāmından yukarı söz söyleme.” Ve normalde tabii bu hadiste de baktığımızda evet kendi makāmından yukarı söyleme. Burada aslında Hazret-i Pîr’in bize söylediği şey ne? Tevazu kadının adama söylediği sözün özünü tek cümleye indirirsek hakîkati küçültme. Yâni sen söylemediğin hâl ile hâllendiğini, söylediğin hâl ile hâllendiğini söyleme. Fakat kendini hakîkatin sâhibi de zannetme. Sûfîlerin düştüğü hatalardan birisi bu.

Hakîkati sâhibi zannediyor kendisini. Çünkü ben biliyorum başka bir şey, ben yaşıyorum başka bir şey. Ben oldum ise daha başka bir şey. Yavaş gel ya. Ben oldum iddiasında bulunma. Allâh muhâfaza eylesin. Rabbim korusun. Ya normalde burada Hazret-i Pîr üçünü de eleştiriyor. Bakın üçünü de eleştiriyor. O zaman ben biliyorum kolay kolay söylenecek bir söz değil. Ben yaşıyorum kolay kolay söylenecek bir söz değil. Ben oldum. Hiç konuşulmayacak bir şey. Allâh muhâfaza eylesin.

«Allâh Vermedi» Deyip Allâh’ı Suçlamayız

O yüzden tevekkül makāmı düşünülürken veyâhut da konuşulurken bu silsileye dikkat edilmesi lâzım. Sebebe sarılırız, çalışırız. Kalp olarak iyi niyet sâhip oluruz. Sonucu da hani iyi niyet dedim Allâh’a güvenmektir. Sonucu da Allâh’a bırakırız. Bir şey istediğimiz gibi olmadıysa Allâh vermedi demeyiz. Biz bununla alâkalı gerekli çalışmayı gösteremedik. Bu işin matematiğini bulamadık. O yüzden bu olmadı deriz. Allâh bize vermedi deyip Allâh’ı suçlamayız.

Allâh nasîb etmedi. Hayırdır? Nereden biliyorsun? Yâni sen çok çalıştığın da mı Allâh vermedi sana? Âyet-i kerîmede çalışın diyor. Âyet-i kerîmede duâ edin. Duânızı kabûl ederim diyor. Zikredin ben sizi zikrederim diyor. Tövbe edin. Tövbenizi kabûl edeyim, affedeyim diyor. Çalışın. Sizin çalışmanızı Allâh da görür, melekler de görür diyor. Sen nereden Allâh vermedi diyorsun? Sen nereden Allâh nasîb etmedi diyorsun? Sen o konuda gerekli gayreti gösterdin mi ki Allâh’ı suçluyorsun?

«Otur Yan Gel, Allâh Vermedi De»

Sen otur yan gel. Osman bir dönüm bostan Allâh vermedi de. Fosur fosur uyu. Tembel tembel yat. Tembel tembel mız mız mız mız dolaş. Allâh vermedi de. Al telefonu eline. Kaydır boyuna sabahtan akşama kadar. Allâh vermedi de. Allâh nasîb etmedi de. Sen git otur kafelerde orada burada dolaş. Lüks mekânlarda kahve içeceğim, hava açacağım diye uğraş. Çalışma, gayret etme, mücâdele etme. Allâh vermedi de. Küstah, tembel küstah. Maaş beğenmez, yömiye beğenmez, iş beğenmez. Allâh vermedi ona.

Fabrikadan Mal Sipârişi Gibi Eş Aramak

Adam beğenmez, kadın beğenmez, evlenemedi. Nasîb değilmiş. Ne bulalım sana? Bulacağız. 1.75 boyunda sarışın olacakmış. Beyaz tenli olacakmış. Renkli gözlü olacakmış. Ailesinin hâli vakti yerinde olacakmış. Kendisi de çalışacakmış bayanın. Bu arkadaş da evlenecekmiş onunla. Önce giriş şu abi. Evlenmeye karar verdin. Çok önemli bir karar vermiş. Ben kalktım masadan. Maşallah dedim ya. Bütün dedim herkes senin evlenmeni bekliyordu. Bu kararı vermeni bekliyordu.

Dedim kaldı. Muhteşem dedim. Ne istiyorsun benden? Öyle ya evlenmeye karar vermiş adam ya. Bütün herkes onu bekliyordu. Sıraladı en az 1.70-1.75 boy. 1.75 ideal. Sarı saçlı, beyaz tenli, renkli gözlü, 657’ye tâbi. Ailesinin de hâli vakti yerinde. Lan patlayacağım, patlayamadım böyle. En sona dedim, “Oğlum öyle birisini bulsam ben kendim evlenirim lan” dedim. Böyle … manyak mısın dedim. Oğlum fabrikadan dedim mal mı sipariş ediyorsun sen?

Sonra çocuk bir müddet daha durdu. Gelmedi. Dergâha gelmiyor şu anda. Muhâlefet ediyordur bana %100. Ben böyle söyledim diye. Aa adama bak. Sanki bizde fabrika var anasını satayım. CNC var sanki modeli gireceğiz çıkaracak bize adam.

Herkesin Kriteri Var

Gayret yok, çalışma yok. Ne oldu? Evlenemedi. Neden evlenemedi? Bir sürü kriteri var. Kadınların da, erkeklerin de. Ben bâzen latifeden diyorum. Bütün bekarları bir yere koyacağım diyorum. Kızları bir yere, erkekleri bir yere. Hemen diyorum nikâhlarını kıyacağım. Herkes pusuyor böyle kalıyor. Neden? Kriterleri var çünkü herkesin. Ne ona? Evlenemedi. Hadi evlenemeyeceğiz. Kriteri çok. Allâh muhâfaza eylesin.

Sebebe Yapış ve Çalış: «Matematiksel Hatâ Yaptın»

O zaman sebep sebebe yapış ve çalış. Çalış çalış. E sonra normalde kalbinde iyi niyet sâhip ol. Allâh’a güven. Tevekkül bu. Ya normalde ve sonuç Allâh’a âit. Evet. Olmadı. Sen bir yerde matematiksel hatâ yaptın. Allâh’ı suçlama. Sen matematiksel hatâ yaptın.

Motor Tamircisi: Ustaya «Nasîb Böyleymiş» Denir mi?

Senin CNC’den haberin var herhalde. CNC’ci misin sen? Yok, tamirci… Tamircisin sen. Ne tamircisi? Araba tam… araba tamircisi. Motor söküyor musun? Motor yapıyorsun. Evet. Peki normalde şimdi şeyin sübapların girdiği, milin girip çıktığı yer var. Tam düzgün olması milimetresinin ayar tutar mı? Suç kimin? Suç tamircinin. Suç senin mi? Evet. Suç kimin? Suç onu normalde tornadan geçiren CNC’nin değil mi? İkisini de normalde milimetresini tutması lâzım yuvayla pistonu.

Öyle değil mi? Eğer sıfır hatâ olması lâzım. Sıfır hatâ olmazsa düzgün çalışmaz adam. Sıfır hatâ çalışmayacak. Ondan sonra şöyle mi diyecek? Nasîb. Cevdet o piston alır adamın kafasında parçalar. Cevdet sana hiç nasîb diyen oldu mu böyle? He demedi kimse. Sen zâten bir baktın mı ona adam erir ya. Nere diyecek sana şimdi? Normalde sen araba tamir ettiriyorsun. Tamirci dese ki nasîb böyleymiş. Ne demek usta ya? Nasîb böyleymiş. Ha ustaya iş yaptırınca nasîb böyleymiş olmuyor. Sen bir iş yapınca olmayınca nasîb böyleymiş oluyor. Bu nasıl tenakuz?

Sökük Çıkan Pantolon: «Seninki Neden Nasîb Oluyor?»

Sen şimdi gideceksin bir ürün alacaksın. O ürün yırtık çıkacak veya sökük çıkacak. Gittin bir pantolon aldın. Trendyol’dan bir pantolon aldın. Pantolonun kenarı sökük çıktı. Nasîb böyleymiş deyip alıyor musun? Almıyorsun. Basıyorsun iadeyi. Seninki neden nasîb oluyor kardeş ya? Senin çalışmaman, senin tembelliğin neden nasîb oldu? Senin aymazlığın neden nasîb oldu? Neden Allâh’ı suçluyorsun sen? Allâh muhâfaza eylesin. O yüzden sonuç istediğin gibi olmazsa Allâh’a isyan etme. Allâh’ın üzerine atma. Sen çalışmanı dikkat et. Sen bir daha gözden geçir. Allâh muhâfaza eylesin.

Sebep Amaç Değil, Araçtır

O yüzden tevekkül, doğru ifâde, sebeplere sarılmak. Ama kalp olarak sebebi ilâhlaştırmak değil. Sebebi bir araç olarak görmek. Sebep amaç değil. Sebebi araç gör. Çalışmayı kalbi hâlini araç gör. Bunların hiçbirisi de amaç değil. Allâh muhâfaza eylesin. O yüzden normalde bu kuş hadisine baktığımızda bu konuyu açıklayan bir hadîs. Tevekkülle alâkalı. Kuşlar ne yapıyor? Sabah aç olarak yuvalarından ayrılıyorlar. Uçuyorlar. Akşam tok olarak dönüyorlar. O sebepler dâiresinde ne yapıyor? Rızkını çalışaraktan elde ediyor. Allâh muhâfaza eylesin.

«Tevekkül Sâhibiyim» Demek de Makām Addetmek Olabilir

O yüzden ben tevekkül sâhibiyim demek bile bâzen insan nefsinin kendisine makām addetmesi olabilir. Ben tevekkül sâhibiyim. Ben sabır ehliyim. Ben yok işte şu ehliyim. Bu ehliyim. Bunlar normalde gerçekten de tehlikeli sözler. O zaman bir kimse kendince Allâh’tan yardım dilemeli. Tevekkül noktasında da sabır noktasında da her hadisede Allâh’tan yardım dilemeli. Allâh’a duâ etmeli. Allâh muhâfaza eylesin. Yapmadıklarını söylememeli.

Yapmadıklarını söylememeli. Yapıyormuş gibi göstermemeli. Burada yapmadıklarını söylememe derken yâni onları yapıyormuş gibi gösterme onları. Sen oruçlu değilsin sanki her pazartesi perşembe oruç tutuyormuş gibi kendini gösterme. Tutmuyorsun. Ben tutamıyorum ama pazartesi perşembe oruç tutmak sünnet de Allâh muhâfaza eylesin. O yüzden hakîkati söylemek başka, hakîkati yaşamak başka. Hakîkati yaşamadığı hâlde kendisini o hakîkatin makamında göstermek ise çok daha başka.

Allâh muhâfaza eylesin. Ve normalde Hazret-i Pîr burada tevekkül etme demiyor bize. Diyor ki tevekkülün hakîkatini inkâr etme. Fakat henüz ulaşmadığın tevekkülü sanki ulaşmış derecesinde yaşıyormuş gibi kendini orada gösterme. Allâh muhâfaza eylesin.

Duâ ve Gelecek Hafta

Rabbim cümlemizi yaşamadığımız hâllerle hâllenmiş gibi gösterenlerden eylemesin. (Âmîn.) Hiçbir makām iddiasında bulunanlardan eylemesin. (Âmîn.) Ben şeyhim, ben şuyum, ben buyum, ben şöyle oldum, ben böyle oldum. Bu vartalara düşenlerden eylemesin. (Âmîn.) İşte ben şu makāmda böyleyim, bu makāmda şöyleyim. Bu hâllerle hâllenenlerden Cenâb-ı Hak eylemesin inşâallâh. (Âmîn.) Rabbim bizleri tevazu ehli eylesin. (Âmîn.) Tövbe edip bizlerin tövbe edip Allâh’ın affettiği kullarından eylesin. (Âmîn.)

Kendi emânına aldığı, kendi lütfuyla lütuflandırdığı kullarından eylesin. (Âmîn.)

Haklarınızı helâl edin. (Helâl edin.) Bizden yana da helâl olsun inşâallâh. Böyle şeyden konuyu bozmama adına bu hafta böyle bir beş beyit. Geçen hafta çünkü biraz böyle uzadıydı herhalde. Ancak bir beş beyit yapabildik. Bu hafta da bir beş beyit yaptık. Bilmiyorum önümüzdeki hafta inşâallâh kaç beyit yapabiliriz ama 2315. beyitten Allâh izin verirse inşâallâh önümüzdeki hafta devâm edeceğiz. Haklarınızı helâl edin. (Helâl olsun.) Bizden yana da helâl olsun.


Not: Bu yazı, sohbetin kaydındaki konuşmanın kendisidir: yalnız imlâ ve noktalama düzenlenmiş, altyazıdaki açık işitme hataları düzeltilmiştir; anlaşılamayan birkaç kelimenin yeri «…» ile gösterilmiştir. Mesnevî beyitleri, âyet mealleri ve hadîs metinleri sohbette okunduğu şekliyle verilmiş; âyetlerin Diyanet meali aşağıda Kaynakça’dadır. Bölüm başlıkları okumayı kolaylaştırmak için eklenmiştir. Açılış ve kapanış duâları alınmamıştır.

Kaynakça

▸ Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Mesnevî, I. defter — «Bedevî ile karısı» hikâyesi; kadının kocasına «Haddinden fazla söz söyleme… lime tekûlûne mâ lâ tef’alûn denmiştir… makten indallâh hükmü zuhûr eder» diye nasîhat ettiği başlık ve ardındaki beyitler. Sohbetin sonunda «bu hafta bir beş beyit yaptık» denilir ve 2315. beyitten devam edileceği söylenir.

▸ Kur’ân-ı Kerîm, Saff 61/2-3 — Diyanet meali: «Ey iman edenler! Yapmayacağınız şeyleri niçin söylüyorsunuz?» «Yapmayacağınız şeyleri söylemeniz, Allah katında büyük gazap gerektiren bir iştir.» Mesnevî başlığındaki «lime tekûlûne mâ lâ tef’alûn» ve «kebure makten indallâh» ibâreleri bu âyetlerdendir; sohbette «makt» kelimesi üzerinde durulur.

▸ Kur’ân-ı Kerîm, Bakara 2/44 — Diyanet meali: «Siz Kitabı (Tevrat’ı) okuyup durduğunuz halde, kendinizi unutup başkalarına iyiliği mi emrediyorsunuz? (Yaptığınızın çirkinliğini) anlamıyor musunuz?» Sohbette «insanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz?» diye okunur.

▸ Kur’ân-ı Kerîm, Tevbe 9/105 — Diyanet meali: «De ki: “Çalışın, yapın. Yaptıklarınızı Allah da, Rasûlü de, mü’minler de göreceklerdir. Sonra gaybı da, görülen âlemi de bilen Allah’ın huzuruna döndürüleceksiniz. O da size bütün yapmakta olduğunuz şeyleri haber verecektir.”» Sohbette «âyet-i kerîmede çalışın diyor; sizin çalışmanızı Allâh da görür» diye anılır.

▸ Kur’ân-ı Kerîm, Bakara 2/152 — Diyanet meali: «Öyleyse yalnız beni anın ki ben de sizi anayım. Bana şükredin, sakın nankörlük etmeyin.» Sohbette «zikredin, ben sizi zikrederim diyor» diye anılır.

▸ Kur’ân-ı Kerîm, A’râf 7/12 — Diyanet meali: «Allah, “Sana emrettiğim zaman seni saygı ile eğilmekten ne alıkoydu?” dedi. (O da) “Ben ondan hayırlıyım. Çünkü beni ateşten yarattın. Onu ise çamurdan yarattın” dedi.» Sohbette ilk makam iddiâsının şeytana âit olduğu anlatılırken bu söz «ben ateşten ve nurdan yaratıldım» diye aktarılır.

▸ Kur’ân-ı Kerîm, Mü’min 40/60 — Diyanet meali: «Rabbiniz şöyle dedi: “Bana dua edin, duânıza cevap vereyim. Bana kulluk etmeyi kibirlerine yediremeyenler aşağılanmış bir halde cehenneme gireceklerdir.”» Sohbette «duâ edin, duânızı kabûl ederim diyor» diye anılır.

▸ Kur’ân-ı Kerîm, Kehf 18/60-82 — Mûsâ aleyhisselâm ile Hızır kıssası. Sohbette «Senden daha âlim bir kimse var mı?» sorusu ve denizin kenarında canlanan balık rivâyetiyle anlatılır.

▸ Hadîs-i Şerîf — Kuşlar gibi tevekkül — «Siz kuşlar gibi olsaydınız sabah yuvalarınızdan aç uçar, akşama tok dönerdiniz.» Sohbette «hadîs-i şerîf meşhurdur» denilerek, kaynak adı verilmeden okunur.

▸ Hadîs-i Şerîf — İyiliği emredip kendisi yapmayan — Kıyâmet günü cehenneme atılan ve «insanlara iyiliği emrediyordum fakat kendim yapmıyordum» diyen adam rivâyeti; sohbette kaynak adı verilmeden okunur.

▸ Hadîs-i Şerîf — Tövbe edenler — «Hiçbir kimse yoktur ki bir günah onun perçeminden tutmamış olsun… Tövbe edenler hiç günah işlememiş gibidir.» Sohbette «hadîs-i şerîf» denilerek, kaynak adı verilmeden okunur.

▸ Hadîs-i Şerîf — «Âdemoğlunun sözlerinin çoğu aleyhinedir» — «…Ancak iyiliği emretmek, kötülükten sakındırmak veya Allâh’ı zikretmek bundan müstesnâdır.» Sohbette önce «hadîs-i şerîf», sonra «hadîs-i kudsî» denilir; kaynak adı verilmez, metindeki «veya» kelimesi üzerinde durulur.

▸ Hadîs-i Şerîf — Allâh kalplere ve amellere bakar — «Allâh sizin bedenlerinize ve sûretlerinize bakmaz; fakat kalplerinize ve amellerinize bakar.» Sohbette «Müslim’de geçiyor» denilir.

▸ Abdülkādir Geylânî Hazretlerine nisbet edilen söz — «Şaşarım o kimsenin aklına ki rızık onun peşinden koştururken o rızkının peşinden koşar.» Sohbette bu sözü Geylânî Hazretlerinin söylemeye hakkı olduğu, hâli olmayanın ise olmadığı belirtilir.

▸ Şeyh Efendi’nin tavsiyesi — «Gezen tilki yatan aslandan hayırlıdır.»

▸ Hacı Ebûbekir Baba’nın seyahati ve icâzeti — Sohbette anlatıldığına göre: İstanbul’da Mahmûd Hüdâyî Dergâhı’ndan yola çıkış, üstü çıplak yedi yıl seyahat, Tanta’da halvet; icâzetini Abdurrahim Tantavî ve Abdurrahim Neşabi Hazretlerinin mühürlemesi; Erzurum’daki Sanamerli Ahmed Efendi ile aynı anda icâzet almaları. Konuşmacı «öyle bize anlatıldı» der. Özel adlar altyazıdan alınmıştır; yazımı doğrulanamayanlar duyulduğu gibi bırakılmıştır.

▸ Mustafa Özbağ Efendi, «335. Mesnevi Şerhi (2315. Beyitten)» — Bu yazının kaynağı olan sohbetin tam kaydı (10 Ekim 2026).

Mesnevî hakkında daha fazla bilgi için tıklayınız.

Ek kaynaklar:

İlgili Sözlük Terimleri: Tevekkül, Hâl, Hakîkat, Nefs, Zikir, Dervîş, Şeyh, Halîfe. → Tasavvuf Sözlüğü’nün tamamı